अध्याय 15: युधिष्ठिर स्वयं मामा से लड़ने का निश्चय करते हैं

ततः सेना तव विभो मद्रराजपुरस्कृता ।
पुनरभ्यद्रवत्पार्थान्वेगेन महता रणे

tataḥ senā tava vibho madrarājapuraskṛtā |
punarabhyadravatpārthānvegena mahatā raṇe

पीडितास्तावकाः सर्वे प्रधावन्तो रणोत्कटाः ।
क्षणेन चैव पार्थांस्ते बहुत्वात्समलोडयन्

pīḍitāstāvakāḥ sarve pradhāvanto raṇotkaṭāḥ |
kṣaṇena caiva pārthāṃste bahutvātsamaloḍayan

ते वध्यमानाः समरे पाण्डवा नावतस्थिरे ।
क्षणेनैव महाराज पश्यतोः कृष्णपार्थयोः

te vadhyamānāḥ samare pāṇḍavā nāvatasthire |
kṣaṇenaiva mahārāja paśyatoḥ kṛṣṇapārthayoḥ

ततो धनञ्जयः क्रुद्धः कृपं सह पदानुगैः ।
अवाकिरच्छरौघेण कृतवर्माणमेव च

tato dhanañjayaḥ kruddhaḥ kṛpaṃ saha padānugaiḥ |
avākiraccharaugheṇa kṛtavarmāṇameva ca

शकुनिं सहदेवस्तु सहसैन्यमवाकिरत् ।
नकुलः पार्श्वतः स्थित्वा मद्रराजमयोधयत्

śakuniṃ sahadevastu sahasainyamavākirat |
nakulaḥ pārśvataḥ sthitvā madrarājamayodhayat

द्रौपदेया नरेन्द्राश्च भूयिष्ठान्समवारयन् ।
द्रोणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखण्डी समवारयत्

draupadeyā narendrāśca bhūyiṣṭhānsamavārayan |
droṇaputraṃ ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī samavārayat

भीमसेनस्तु राजानं गदापाणिरवारयत् ।
शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

bhīmasenastu rājānaṃ gadāpāṇiravārayat |
śalyaṃ tu saha sainyena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

ततः समभवद्युद्धं संसक्तं तत्रतत्र ह ।
तावकानां परेषां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम्

tataḥ samabhavadyuddhaṃ saṃsaktaṃ tatratatra ha |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinām

तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद्रणे ।
यदेकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानामयोधयत्

tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahadraṇe |
yadekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānāmayodhayat

व्यदृश्यत तदा शल्यो युधिष्ठिरसमीपतः ।
क्रूरश्चन्द्रमसोऽभ्याशे शनैश्चर इव ग्रहः

vyadṛśyata tadā śalyo yudhiṣṭhirasamīpataḥ |
krūraścandramaso'bhyāśe śanaiścara iva grahaḥ

पीडयित्वा तु राजानं शरैराशीविषोपमैः ।
अभ्यधावत्पुनर्भीमं शरवर्षैरवाकिरत्

pīḍayitvā tu rājānaṃ śarairāśīviṣopamaiḥ |
abhyadhāvatpunarbhīmaṃ śaravarṣairavākirat

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम् ।
अपूजयन्ननीकानि परेषां तावकानि च

tasya tallāghavaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca kṛtāstratām |
apūjayannanīkāni pareṣāṃ tāvakāni ca

पीड्यमानास्तु शल्येन पाण्डवा भृशाविक्षताः ।
प्राद्रवन्त रणं हित्वा क्रोशमाने युधिष्ठिरे

pīḍyamānāstu śalyena pāṇḍavā bhṛśāvikṣatāḥ |
prādravanta raṇaṃ hitvā krośamāne yudhiṣṭhire

वध्यमानेष्वनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवः ।
अमर्षवशमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः

vadhyamāneṣvanīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥ |
amarṣavaśamāpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

ततः पौरुषमास्थाय मद्रराजमताडयत् ।
जयो वाऽस्तु वधो वेति कृतबुद्धिर्महारथः

tataḥ pauruṣamāsthāya madrarājamatāḍayat |
jayo vā'stu vadho veti kṛtabuddhirmahārathaḥ

समाहूयाब्रवीत्सर्वान्भ्रातॄन्कृष्णं च पाण्डवः

samāhūyābravītsarvānbhrātṝnkṛṣṇaṃ ca pāṇḍavaḥ

भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च ये चान्ये पृथिवीक्षितः ।
कौरवार्थे पराक्रान्ताः सङ्ग्रामे निधनं गताः ।
यथाभागं यथोत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाः

bhīṣmo droṇaśca karṇaśca ye cānye pṛthivīkṣitaḥ |
kauravārthe parākrāntāḥ saṅgrāme nidhanaṃ gatāḥ |
yathābhāgaṃ yathotsāhaṃ bhavantaḥ kṛtapauruṣāḥ

भागोऽवशिष्ट एकोऽयं मम शल्यो महारथः ।
सोऽहमद्य युधा जेतुमाशंसे मद्रकाधिपम्

bhāgo'vaśiṣṭa eko'yaṃ mama śalyo mahārathaḥ |
so'hamadya yudhā jetumāśaṃse madrakādhipam

तत्र यन्मानसं मह्यं तत्सर्वं निगदामि वः ।
चक्ररक्षाविमौ वीरौ मम माद्रवतीसुतौ

tatra yanmānasaṃ mahyaṃ tatsarvaṃ nigadāmi vaḥ |
cakrarakṣāvimau vīrau mama mādravatīsutau

अजेयौ वासवेनापि समरे शूरसम्मतौ ।
साध्विमौ मातुलं युद्धे क्षत्रधर्मपुरस्कृतौ

ajeyau vāsavenāpi samare śūrasammatau |
sādhvimau mātulaṃ yuddhe kṣatradharmapuraskṛtau

मदर्थे प्रतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसङ्गरौ ।
मां वा शल्यो रणे हन्ता तं वाऽहं भद्रमस्तु वः ।
इति सत्यामिमां वाणीं लोकवीरा निबोधत

madarthe pratiyudhyetāṃ mānārhau satyasaṅgarau |
māṃ vā śalyo raṇe hantā taṃ vā'haṃ bhadramastu vaḥ |
iti satyāmimāṃ vāṇīṃ lokavīrā nibodhata

योत्स्येऽहं मातुलेनाद्य क्षात्रधर्मेण पार्थिवाः ।
स्वमंशमभिसन्धाय विजयायेतराय वा

yotsye'haṃ mātulenādya kṣātradharmeṇa pārthivāḥ |
svamaṃśamabhisandhāya vijayāyetarāya vā

तस्य मेऽप्यधिकं शस्त्रं सर्वोपकरणानि च ।
संयुज्यन्तां रथे क्षिप्रं शास्त्रवद्रथयोजकैः

tasya me'pyadhikaṃ śastraṃ sarvopakaraṇāni ca |
saṃyujyantāṃ rathe kṣipraṃ śāstravadrathayojakaiḥ

शैनेयो दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस्तथोत्तरम् ।
पृष्ठगोपो भवत्वद्य मम पार्थो धनञ्जयः

śaineyo dakṣiṇaṃ cakraṃ dhṛṣṭadyumnastathottaram |
pṛṣṭhagopo bhavatvadya mama pārtho dhanañjayaḥ

पुरःसरो ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरः ।
एवमभ्यधिकः शल्याद्भविष्यामि महामृधे

puraḥsaro mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
evamabhyadhikaḥ śalyādbhaviṣyāmi mahāmṛdhe

एवमुक्तास्तथा चक्रुस्तदा राज्ञः प्रियैषिणः

evamuktāstathā cakrustadā rājñaḥ priyaiṣiṇaḥ

ततः प्रहर्षः सैव्यानां पुनरासीत्तदाः मृधे ।
पाञ्चालानां सोमकानां मात्स्यानां च विशेषतः

tataḥ praharṣaḥ saivyānāṃ punarāsīttadāḥ mṛdhe |
pāñcālānāṃ somakānāṃ mātsyānāṃ ca viśeṣataḥ

प्रतिज्ञातं च सङ्ग्रामे धर्मराजस्य पूजयन् ।
ततः शङ्खांश्च भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् ।
अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश्च नेदिरे

pratijñātaṃ ca saṅgrāme dharmarājasya pūjayan |
tataḥ śaṅkhāṃśca bherīśca śataśaścaiva puṣkarān |
avādayanta pāñcālāḥ siṃhanādāṃśca nedire

तेऽभ्यधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनम् ।
महता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुङ्गवाः

te'bhyadhāvanta saṃrabdhā madrarājaṃ tarasvinam |
mahatā harṣajenātha nādena kurupuṅgavāḥ

हादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च ।
तूर्यशब्देन महता नादयन्तश्च मेदिनीम्

hādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca |
tūryaśabdena mahatā nādayantaśca medinīm

तान्प्रत्यगृह्णात्पुत्रस्ते मद्रराजश्च वीर्यवान् ।
महामेघानिव बहूञ्शैलावस्तोदयावुभौ

tānpratyagṛhṇātputraste madrarājaśca vīryavān |
mahāmeghāniva bahūñśailāvastodayāvubhau

शल्यस्तु समरश्लाघी धर्मराजमरिन्दमम् ।
ववर्ष शरवर्षेण शम्बरं मघवा इव

śalyastu samaraślāghī dharmarājamarindamam |
vavarṣa śaravarṣeṇa śambaraṃ maghavā iva

तथैव कुरुराजोऽपि प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।
द्रोणोपदेशान्विविधान्दर्शयानो महामनाः ।
ववर्ष शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु च

tathaiva kururājo'pi pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ |
droṇopadeśānvividhāndarśayāno mahāmanāḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi citraṃ laghu ca suṣṭhu ca

न चास्य विवरं कश्चिद्ददर्श चरतो रणे

na cāsya vivaraṃ kaściddadarśa carato raṇe

तावुभौ विविधैर्बाणैस्ततक्षाते परस्परम् ।
शार्दूलावामिषप्रेप्सू पराक्रान्ताविवाहवे

tāvubhau vividhairbāṇaistatakṣāte parasparam |
śārdūlāvāmiṣaprepsū parākrāntāvivāhave

भीमस्तु तव पुत्रेण युद्धशौण्डेन सङ्गतः

bhīmastu tava putreṇa yuddhaśauṇḍena saṅgataḥ

पाञ्चाल्यः सात्यकिश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
शकुनिप्रमुखान्वीरान्प्रत्यगृह्णन्समन्ततः

pāñcālyaḥ sātyakiścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavau |
śakunipramukhānvīrānpratyagṛhṇansamantataḥ

तदासीत्तुमुलं युद्धं पुनरेव जयैषिणाम् ।
तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव

tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ punareva jayaiṣiṇām |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājandurmantrite tava

दुर्योधनस्तु भीमस्य शरेणानतपर्वणा ।
चिच्छेदादिश्य सङ्ग्रामे ध्वजं हेमपरिष्कृतम्

duryodhanastu bhīmasya śareṇānataparvaṇā |
cicchedādiśya saṅgrāme dhvajaṃ hemapariṣkṛtam

स किङ्किणीकजालेन महता चारुदर्शनः ।
पपात रुचिरः सिंहो भीमसेनस्य पश्यतः

sa kiṅkiṇīkajālena mahatā cārudarśanaḥ |
papāta ruciraḥ siṃho bhīmasenasya paśyataḥ

पुनश्चास्य धनुश्चित्रं गजराजकरोपमम् ।
क्षुरेण शितधारेण प्रचकर्त नराधिपः

punaścāsya dhanuścitraṃ gajarājakaropamam |
kṣureṇa śitadhāreṇa pracakarta narādhipaḥ

स च्छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तव ।
बिभेदोरसि विक्रम्य स रथोपस्थ आविशत्

sa cchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṃ tava |
bibhedorasi vikramya sa rathopastha āviśat

तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते पुनरेव वृकोदरः ।
यन्तुरेव शिरः कायात्क्षुरप्रेणाहरत्तदा

tasminmohamanuprāpte punareva vṛkodaraḥ |
yantureva śiraḥ kāyātkṣurapreṇāharattadā

हतसूता हयास्तस्य रथमादाय भारत ।
व्यद्रवन्त दिशो राजन्हाहाकारस्तदाऽभवत्

hatasūtā hayāstasya rathamādāya bhārata |
vyadravanta diśo rājanhāhākārastadā'bhavat

तमभ्यधावंस्त्राणार्थं द्रोणपुत्रो महारथः ।
कृपश्च कृतवर्मां च पुत्रं ते हि परीप्सवः

tamabhyadhāvaṃstrāṇārthaṃ droṇaputro mahārathaḥ |
kṛpaśca kṛtavarmāṃ ca putraṃ te hi parīpsavaḥ

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये त्रस्तांस्तस्य पदानुगान् ।
गाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस्तानहनच्छरैः

tasminvilulite sainye trastāṃstasya padānugān |
gāṇḍīvadhanvā visphārya dhanustānahanaccharaiḥ

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशमभ्यधावदमर्षितः ।
स्वयं सन्नोदयन्नश्वान्दन्तवर्णान्मनोजवान्

yudhiṣṭhirastu madreśamabhyadhāvadamarṣitaḥ |
svayaṃ sannodayannaśvāndantavarṇānmanojavān

तत्राश्चर्यपमश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ।
पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तो यत्तदा दारुणोऽभवत्

tatrāścaryapamaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhire |
purā bhūtvā mṛdurdānto yattadā dāruṇo'bhavat

विवृताक्षश्च कौन्तेयो वेपमानश्च मन्युना ।
चिच्छेद योधान्निशितैः शरैः शतसहस्रशः

vivṛtākṣaśca kaunteyo vepamānaśca manyunā |
ciccheda yodhānniśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ

यांयां प्रत्युद्ययौ सेनां तांतां ज्येष्ठः स पाण्डवः ।
शरैरपातयद्राजन्गिरीन्वज्रैरिवोत्तमैः

yāṃyāṃ pratyudyayau senāṃ tāṃtāṃ jyeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥ |
śarairapātayadrājangirīnvajrairivottamaiḥ

साश्वसूतध्वजरथान्रथिनः पातयन्बहून् ।
अक्रीडदेको बलवान्पवनस्तोयदानिव

sāśvasūtadhvajarathānrathinaḥ pātayanbahūn |
akrīḍadeko balavānpavanastoyadāniva

साश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तींश्चैव सहस्रधा ।
व्यपोथयत सङ्ग्रामे क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव

sāśvārohāṃśca turagānpattīṃścaiva sahasradhā |
vyapothayata saṅgrāme kruddho rudraḥ paśūniva

शून्यमायोधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततः ।
अभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

śūnyamāyodhanaṃ kṛtvā śaravarṣaiḥ samantataḥ |
abhyadravata madreśaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

तस्य तच्चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणः ।
वित्रेसुस्तावकाः सर्वे शल्यस्त्वेनं समभ्ययात्

tasya taccaritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme bhīmakarmaṇaḥ |
vitresustāvakāḥ sarve śalyastvenaṃ samabhyayāt

ततस्तौ भृशसङ्क्रुद्धौ प्रध्माय सलिलोद्भवौ ।
समाहूय तदाऽन्योन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः

tatastau bhṛśasaṅkruddhau pradhmāya salilodbhavau |
samāhūya tadā'nyonyaṃ bhartsayantau samīyatuḥ

शल्यस्तु शरवर्षेण पीडयामास पाण्डवम् ।
मद्रराजं तु कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत्

śalyastu śaravarṣeṇa pīḍayāmāsa pāṇḍavam |
madrarājaṃ tu kaunteyaḥ śaravarṣairavākirat

अदृश्येतां तदा राजन्कङ्कपत्रिभिराचितौ ।
उद्भिन्नरुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ ।
पुष्पिताविव रेजाते वने शाल्मलिकिंशुकौ

adṛśyetāṃ tadā rājankaṅkapatribhirācitau |
udbhinnarudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau |
puṣpitāviva rejāte vane śālmalikiṃśukau

दीव्यमानौ महात्मानौ प्राणद्यूतेन दुर्मदौ ।
दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस्तयोर्जयम्

dīvyamānau mahātmānau prāṇadyūtena durmadau |
dṛṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṃstayorjayam

हत्वा मद्राधिपं पार्थो भोक्ष्यतेऽद्य वसुन्धराम् ।
शल्यो वा पाण्डवं हत्वा दद्याद्दुर्योधनाय गाम्

hatvā madrādhipaṃ pārtho bhokṣyate'dya vasundharām |
śalyo vā pāṇḍavaṃ hatvā dadyādduryodhanāya gām

इतीव निश्चयो नाभूद्योधानां तत्र भारत ।
प्रदक्षिणमभूत्सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः

itīva niścayo nābhūdyodhānāṃ tatra bhārata |
pradakṣiṇamabhūtsarvaṃ dharmarājasya yudhyataḥ

ततः शरशतं शल्यो मुमोचाशु युधिष्ठिरे ।
धनुश्चास्य शिताग्रेण बाणेन निरुकृन्तत

tataḥ śaraśataṃ śalyo mumocāśu yudhiṣṭhire |
dhanuścāsya śitāgreṇa bāṇena nirukṛntata

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शल्यं शरशतैस्त्रिभिः ।
अविध्यत्कार्मुकं चास्य क्षुरेण निरकृन्तत

so'nyatkārmukamādāya śalyaṃ śaraśataistribhiḥ |
avidhyatkārmukaṃ cāsya kṣureṇa nirakṛntata

अथास्य निजघानाश्वांश्चतुरो नतपर्वभिः ।
द्वाभ्यामतिशिताग्राभ्यामुभौ तत्पार्ष्णिसारथी

athāsya nijaghānāśvāṃścaturo nataparvabhiḥ |
dvābhyāmatiśitāgrābhyāmubhau tatpārṣṇisārathī

ततोऽस्य दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च ।
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद्वृजम्

tato'sya dīpyamānena pītena niśitena ca |
pramukhe vartamānasya bhallenāpāharadvṛjam

ततः प्रभग्नं तत्सैन्यं दौर्योधनमरिन्दम

tataḥ prabhagnaṃ tatsainyaṃ dauryodhanamarindama

ततो मद्राधिपं द्रौणिरभ्यधावत्तथा कृतम् ।
आरोप्य चैनं स्वरथं त्वरमाणः प्रदुद्रुवे

tato madrādhipaṃ drauṇirabhyadhāvattathā kṛtam |
āropya cainaṃ svarathaṃ tvaramāṇaḥ pradudruve

मुहूर्तमिव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे ।
गत्वा ततो मद्रपतिरन्यं स्यन्दनमास्थितः

muhūrtamiva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhire |
gatvā tato madrapatiranyaṃ syandanamāsthitaḥ

विधिवत्कल्पितं शुभ्रं महाम्बुदनिनादिनम् ।
सज्जयन्त्रोपकरणं द्विषतां रोमहर्षणम्

vidhivatkalpitaṃ śubhraṃ mahāmbudaninādinam |
sajjayantropakaraṇaṃ dviṣatāṃ romaharṣaṇam

तथान्यद्धनुरादाय बलवान्वेगवत्तरम् ॥
युधिष्ठिरं मद्रपतिर्भित्त्वा सिंह इवानदत्

tathānyaddhanurādāya balavānvegavattaram ||
yudhiṣṭhiraṃ madrapatirbhittvā siṃha ivānadat

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः

tataḥ sa śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān |
abhyavarṣadameyātmā kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा भीमसेनं त्रिभिः शरैः ।
सहदेवं त्रिभिर्विद्धा युधिष्ठिरमपीडयत्

sātyakiṃ daśabhirviddhvā bhīmasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
sahadevaṃ tribhirviddhā yudhiṣṭhiramapīḍayat

तांस्तानन्यान्महेष्वासान्साश्वान्सरथकूबरान् ।
अर्दयामास विशिखैरुल्काभिरिव कुञ्जरान्

tāṃstānanyānmaheṣvāsānsāśvānsarathakūbarān |
ardayāmāsa viśikhairulkābhiriva kuñjarān

कुञ्जरान्कुञ्जरारोहानश्वप्रयायिनः ।
रथांश्च रथिभिः सार्धं जघान रथिनां वरः

kuñjarānkuñjarārohānaśvaprayāyinaḥ |
rathāṃśca rathibhiḥ sārdhaṃ jaghāna rathināṃ varaḥ

बाहूंश्चिच्छेद तरसा सायुधान्केतनानि च ।
चकार च महीं योधैः स्तीर्णां वेदीं कुशैरिव

bāhūṃściccheda tarasā sāyudhānketanāni ca |
cakāra ca mahīṃ yodhaiḥ stīrṇāṃ vedīṃ kuśairiva

तथा तमरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युमिवान्तकम् ।
परिवव्रुर्भृशं क्रुद्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः

tathā tamarisainyāni ghnantaṃ mṛtyumivāntakam |
parivavrurbhṛśaṃ kruddhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ