अध्याय 12: शल्य अकेले पाँच पाण्डव वीरों को रोकते हैं

पीडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिष ।
सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
परिवार्य रथैः शल्यं पीडयामासुराहवे

pīḍite dharmarāje tu madrarājena māriṣa |
sātyakirbhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
parivārya rathaiḥ śalyaṃ pīḍayāmāsurāhave

तमेकं बहुभिर्दृष्ट्वा पीड्यमानं महारथैः ।
साधुवादो महाञ्जज्ञे सिद्धाश्चासन्प्रहर्षिताः

tamekaṃ bahubhirdṛṣṭvā pīḍyamānaṃ mahārathaiḥ |
sādhuvādo mahāñjajñe siddhāścāsanpraharṣitāḥ

आश्चर्यमित्यभाषन्त मुनयश्चापि सङ्गताः

āścaryamityabhāṣanta munayaścāpi saṅgatāḥ

भीमसेनो रणे शल्यं शल्यभूतं पराक्रमे ।
एकेन विद्ध्वा बाणेन पुनर्विव्याध सप्तभिः

bhīmaseno raṇe śalyaṃ śalyabhūtaṃ parākrame |
ekena viddhvā bāṇena punarvivyādha saptabhiḥ

सात्यकिश्च शतेनैनं धर्मपुत्रपरीप्सया ।
मद्रेश्वरमवाकीर्य सिंहनादमथानदत्

sātyakiśca śatenainaṃ dharmaputraparīpsayā |
madreśvaramavākīrya siṃhanādamathānadat

नकुलः पञ्चभिश्चैनं सहदेवश्च प़ञ्चभिः ।
विद्ध्वा तं तु पुनस्तूर्णं ततो विव्याध सप्तभिः

nakulaḥ pañcabhiścainaṃ sahadevaśca pa़ñcabhiḥ |
viddhvā taṃ tu punastūrṇaṃ tato vivyādha saptabhiḥ

स तु शूरो रणे यत्तः पीडितस्तैर्महारथैः ।
विकृष्य कार्मुकं घोरं भारघ्नं वेगवत्तरम्

sa tu śūro raṇe yattaḥ pīḍitastairmahārathaiḥ |
vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram

सात्यकिं पञ्चविंशत्या शल्यो विव्याध मारिष ।
भीमसेनं तु सप्तत्या नकुलं सप्तभिस्तथा

sātyakiṃ pañcaviṃśatyā śalyo vivyādha māriṣa |
bhīmasenaṃ tu saptatyā nakulaṃ saptabhistathā

ततः स विशिखं चापं सहदेवस्य धन्विनः ।
छित्त्वा भल्लेन समरे विव्याधैनं त्रिसप्तभिः

tataḥ sa viśikhaṃ cāpaṃ sahadevasya dhanvinaḥ |
chittvā bhallena samare vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ

सहदेवस्तु समरे मातुलं भूरिवर्चसम् ।
सज्यमन्यद्धनुः कृत्वा पञ्चभिः समताडयत् ।
शरैराशीविषाकारैर्ज्वलज्ज्वलनसन्निभैः

sahadevastu samare mātulaṃ bhūrivarcasam |
sajyamanyaddhanuḥ kṛtvā pañcabhiḥ samatāḍayat |
śarairāśīviṣākārairjvalajjvalanasannibhaiḥ

सारथिं चास्य समरे शरेणानतपर्वणा ।
विव्याध भृशसङ्क्रुद्धस्तं वै भूयस्त्रिभिः शरैः

sārathiṃ cāsya samare śareṇānataparvaṇā |
vivyādha bhṛśasaṅkruddhastaṃ vai bhūyastribhiḥ śaraiḥ

भीमसेनस्तु सप्तत्या सात्यकिर्नवभिः शरैः ।
धर्मराजस्तथा षष्ट्या गात्रे शल्यं समार्पयत्

bhīmasenastu saptatyā sātyakirnavabhiḥ śaraiḥ |
dharmarājastathā ṣaṣṭyā gātre śalyaṃ samārpayat

ततः शल्यो महाराज निर्विद्धस्तैर्महारथैः ।
सुस्राव रुधिरं गात्रैर्गैरिकं पर्वतो यथा

tataḥ śalyo mahārāja nirviddhastairmahārathaiḥ |
susrāva rudhiraṃ gātrairgairikaṃ parvato yathā

तांश्च सर्वान्महेष्वासान्पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ।
विव्याध तरसा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

tāṃśca sarvānmaheṣvāsānpañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha tarasā rājaṃstadadbhutamivābhavat

ततोऽपरेण भल्लेन धर्मपुत्रस्य मारिष ।
धनुश्चिच्छेद समरे सज्जयं स सुमहारथः

tato'pareṇa bhallena dharmaputrasya māriṣa |
dhanuściccheda samare sajjayaṃ sa sumahārathaḥ

अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
साश्वसूतध्वजरथं शल्यं प्राच्छादयच्छरैः

athānyaddhanurādāya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
sāśvasūtadhvajarathaṃ śalyaṃ prācchādayaccharaiḥ

स च्छाद्यमानः समरे धर्मपुत्रस्य सायकैः ।
युधिष्ठिरमथाविध्यद्दशभिर्निशितैः शरैः

sa cchādyamānaḥ samare dharmaputrasya sāyakaiḥ |
yudhiṣṭhiramathāvidhyaddaśabhirniśitaiḥ śaraiḥ

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धर्मपुत्रे शरार्दिते ।
मद्राणामधिपं शूरं शरैर्विव्याध पञ्चभिः

sātyakistu tataḥ kruddho dharmaputre śarārdite |
madrāṇāmadhipaṃ śūraṃ śarairvivyādha pañcabhiḥ

स सात्यकेः प्रचिच्छेद क्षुरप्रेण महद्धनुः ।
भीमसेनमुखांस्तांश्च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्

sa sātyakeḥ praciccheda kṣurapreṇa mahaddhanuḥ |
bhīmasenamukhāṃstāṃśca tribhistribhiratāḍayat

तस्य क्रुद्धो महाराज सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
तोमरं प्रेषयामास स्वर्णदण्डं महारणे

tasya kruddho mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ |
tomaraṃ preṣayāmāsa svarṇadaṇḍaṃ mahāraṇe

भीमसेनोऽथ नाराचं ज्वलन्तमिव पन्नगम् ।
नकुलः समरे शक्तिं सहदेवो गदां शुभाम् ।
धर्मराजः शतघ्नीं च जिघांसुः शल्यमाहवे

bhīmaseno'tha nārācaṃ jvalantamiva pannagam |
nakulaḥ samare śaktiṃ sahadevo gadāṃ śubhām |
dharmarājaḥ śataghnīṃ ca jighāṃsuḥ śalyamāhave

तानापतत एवाशु पञ्चानां वै भुजच्युतान् ।
वारयामास समरे शस्त्रसङ्घैः स मद्रराट्

tānāpatata evāśu pañcānāṃ vai bhujacyutān |
vārayāmāsa samare śastrasaṅghaiḥ sa madrarāṭ

सात्यकिप्रहितं शल्यो भल्लैश्चिच्छेद तोमरम् ।
प्रहितं भीमसेनेन शरं कनकभूषणम्

sātyakiprahitaṃ śalyo bhallaiściccheda tomaram |
prahitaṃ bhīmasenena śaraṃ kanakabhūṣaṇam

द्विधा चिच्छेद समरे कृतहस्तः प्रतापवान् ।
नकुलप्रेषितां शक्तिं हेमदण्डां भयावहाम्

dvidhā ciccheda samare kṛtahastaḥ pratāpavān |
nakulapreṣitāṃ śaktiṃ hemadaṇḍāṃ bhayāvahām

गदां च सहदेवेन शरौघैः समवारयत् ।
शराभ्यां च शतघ्नीं तां राज्ञश्चिच्छेद भारत

gadāṃ ca sahadevena śaraughaiḥ samavārayat |
śarābhyāṃ ca śataghnīṃ tāṃ rājñaściccheda bhārata

पश्यतां पाण्डुपुत्राणां सिंहनादं ननाद च ।
नामृष्यत्तत्र शैनेयः शत्रोर्विजयमाहवे

paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ siṃhanādaṃ nanāda ca |
nāmṛṣyattatra śaineyaḥ śatrorvijayamāhave

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ।
द्वाभ्यां मद्रेश्वरं विद्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः

athānyaddhanurādāya sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ |
dvābhyāṃ madreśvaraṃ vidvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

ततः शल्यो रणे राजन्सर्वांस्तान्दशभिः शरैः ।
विव्याध भृशसङ्क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपान्

tataḥ śalyo raṇe rājansarvāṃstāndaśabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha bhṛśasaṅkruddhastotrairiva mahādvipān

ते वार्यमाणाः समरे मद्रराज्ञा महारथाः ।
न शेकुः सम्मुखे स्थातुं तस्य शत्रुनिषूदनाः

te vāryamāṇāḥ samare madrarājñā mahārathāḥ |
na śekuḥ sammukhe sthātuṃ tasya śatruniṣūdanāḥ

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा शल्यस्य विक्रमम् ।
निहतान्पाण्डवान्मेने पाञ्चालानथ सृञ्जयान् ।

tato duryodhano rājā dṛṣṭvā śalyasya vikramam |
nihatānpāṇḍavānmene pāñcālānatha sṛñjayān |

तथाविधं महाराज मद्रराजस्य विक्रमम् ।
असह्यं मानवैर्युद्धे तद्बभूव नरर्षभ

tathāvidhaṃ mahārāja madrarājasya vikramam |
asahyaṃ mānavairyuddhe tadbabhūva nararṣabha

ततो राजन्महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
सन्त्यज्य मनसा प्राणान्मद्राधिपमयोधयत्

tato rājanmahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavān |
santyajya manasā prāṇānmadrādhipamayodhayat

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
परिवार्य तदा शल्यं समन्ताद्व्यकिरञ्शरैः

nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
parivārya tadā śalyaṃ samantādvyakirañśaraiḥ

स चतुर्भिर्महेष्वासैः पाण्डवानां महारथः ।
वृतस्तान्योधयामास मद्रराजः प्रतापवान्

sa caturbhirmaheṣvāsaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
vṛtastānyodhayāmāsa madrarājaḥ pratāpavān

तस्य धर्मसुतो राजन्क्षुरप्रेण महाहवे ।
चक्ररक्षं जघानाशु मद्रराजस्य पार्थिवः

tasya dharmasuto rājankṣurapreṇa mahāhave |
cakrarakṣaṃ jaghānāśu madrarājasya pārthivaḥ

तस्मिंस्तु निहते शूरे चक्ररक्षे महारथे ।
मद्रराजोऽपि बलवान्सैनिकानावृणोच्छरैः

tasmiṃstu nihate śūre cakrarakṣe mahārathe |
madrarājo'pi balavānsainikānāvṛṇoccharaiḥ

समावृतांस्ततस्तांस्तु राजन्वीक्ष्य स्वसैनिकान् ।
चिन्तयामास समरे धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

samāvṛtāṃstatastāṃstu rājanvīkṣya svasainikān |
cintayāmāsa samare dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

कथं नु न भवेत्सत्यं तन्माधववचो महत् ।
अपि क्रुद्धो रणे राजन्क्षपयेत बलं मम

kathaṃ nu na bhavetsatyaṃ tanmādhavavaco mahat |
api kruddho raṇe rājankṣapayeta balaṃ mama

अहं मद्धातरश्चैव सात्यकिश्च महारथः ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव न शक्तास्म हि मद्रपम्

ahaṃ maddhātaraścaiva sātyakiśca mahārathaḥ |
pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva na śaktāsma hi madrapam

निहनिष्यति चैवाद्य मातुलोऽस्मान्महाबलः ।
गोविन्दवचनं सत्यं कथं भवति किन्त्विदम्

nihaniṣyati caivādya mātulo'smānmahābalaḥ |
govindavacanaṃ satyaṃ kathaṃ bhavati kintvidam

ततः सरथनागाश्वा पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
मद्रराजं समासेदुः पीडयन्तः समन्ततः

tataḥ sarathanāgāśvā pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
madrarājaṃ samāseduḥ pīḍayantaḥ samantataḥ

नानाशस्त्रौघबहुलां शस्त्रवृष्टिं समुद्यताम् ।
व्यधमत्समरे राजा महाभ्राणीव मारुतः

nānāśastraughabahulāṃ śastravṛṣṭiṃ samudyatām |
vyadhamatsamare rājā mahābhrāṇīva mārutaḥ

ततः कनकपुङ्खां तां शल्यक्षिप्तां वियद्गताम् ।
शरवृष्टिमपश्याम शलभानामिवायतिम्

tataḥ kanakapuṅkhāṃ tāṃ śalyakṣiptāṃ viyadgatām |
śaravṛṣṭimapaśyāma śalabhānāmivāyatim

ते शरा मद्रराजेन प्रेषिता रणमूर्धनि ।
सम्पतन्तः स्म दृश्यन्ते शलभानां व्रजा इव

te śarā madrarājena preṣitā raṇamūrdhani |
sampatantaḥ sma dṛśyante śalabhānāṃ vrajā iva

मद्रराजधनुर्मुक्तैः शरैः कनकभूषणैः ।
निरन्तरमिवाकाशं सम्बभूव जनाधिप

madrarājadhanurmuktaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
nirantaramivākāśaṃ sambabhūva janādhipa

न पाण्डवानां नास्माकं तत्र किञ्चिद्व्यदृश्यत ।
बाणान्धकारे महति कृते तत्र महाहवे

na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ tatra kiñcidvyadṛśyata |
bāṇāndhakāre mahati kṛte tatra mahāhave

मद्रराजेन बलिना लाघवाच्छरवृष्टिभिः ।
चाल्यमानं तु तं दृष्ट्वा पाण्डवानां बलार्णवम् ।
विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः

madrarājena balinā lāghavāccharavṛṣṭibhiḥ |
cālyamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ balārṇavam |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevagandharvadānavāḥ

स तु तान्सर्वतो यत्ताञ्शरैः सञ्छाद्य मारिष ।
धर्मराजमवच्छाद्य सिंहवद्व्यनदन्मुहुः

sa tu tānsarvato yattāñśaraiḥ sañchādya māriṣa |
dharmarājamavacchādya siṃhavadvyanadanmuhuḥ

ते च्छन्नाः समरे तेन पाण्डवानां महारथाः ।
नाशक्नुवंस्तदा युद्धे प्रत्युद्यातुं महारथम्

te cchannāḥ samare tena pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
nāśaknuvaṃstadā yuddhe pratyudyātuṃ mahāratham

धर्मराजपुरोगास्तु भीमसेनमुखा रथाः ।
निजघ्नुः समरे शूरंशल्यमाहवशोभिनम्

dharmarājapurogāstu bhīmasenamukhā rathāḥ |
nijaghnuḥ samare śūraṃśalyamāhavaśobhinam