अध्याय 11: दसवाँ अध्याय पूरा का पूरा दोहराया गया

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम् ।
द्रवमाणेषु योधेषु विद्रवत्सु च दन्तिषु

tasminvilulite sainye vadhyamāne parasparam |
dravamāṇeṣu yodheṣu vidravatsu ca dantiṣu

कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे ।
निहतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा

kūjatāṃ stanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhave |
nihateṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā

प्रक्षये दारुणे घोरे संहारे सर्वदेहिनाम् ।
नानाशस्त्रसमावापे व्यतिषक्तरथद्विपे

prakṣaye dāruṇe ghore saṃhāre sarvadehinām |
nānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe

हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने ।
गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु

harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhane |
gāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu

प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे ।
सङ्ग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने

prāṇādāne mahāghore vartamāne durodare |
saṅgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane

पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितैः शरैः ।
तथैव तावका योधा जघ्नुः पाण्डवसैनिकान्

pāṇḍavāstāvakaṃ sainyaṃ vyadhamanniśitaiḥ śaraiḥ |
tathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān

तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे ।
पूर्वाह्णे चापि सम्प्राप्ते भास्करोदयनं प्रति

tasmiṃstathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahe |
pūrvāhṇe cāpi samprāpte bhāskarodayanaṃ prati

लब्धलक्षाः परे राजन्रक्षितास्तु महात्मना ।
अयोधयंस्तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

labdhalakṣāḥ pare rājanrakṣitāstu mahātmanā |
ayodhayaṃstava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

बलिभिः पाण्डवैर्दृप्तैर्लैब्धलक्षैः प्रहारिभिः ।
कौरव्यसीदत्पृतना मृगीवाग्निबयाकुला

balibhiḥ pāṇḍavairdṛptairlaibdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ |
kauravyasīdatpṛtanā mṛgīvāgnibayākulā

तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गामिव दुर्बलाम् ।
उज्जिहीर्षुस्तदा शल्यः प्रायात्पाण्डुसुतान्प्रति

tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gāmiva durbalām |
ujjihīrṣustadā śalyaḥ prāyātpāṇḍusutānprati

मद्रराजः सुसङ्क्रुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम् ।
अभ्यद्रवत सङ्ग्रामे पाण्डवानाततायिनः

madrarājaḥ susaṅkruddho gṛhītvā dhanuruttamam |
abhyadravata saṅgrāme pāṇḍavānātatāyinaḥ

पाण्डवा अपि भूपाल समरे जितकाशिनः ।
मद्रराजं समासाद्य बिभिदुर्निशितैः शरैः

pāṇḍavā api bhūpāla samare jitakāśinaḥ |
madrarājaṃ samāsādya bibhidurniśitaiḥ śaraiḥ

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महारथः ।
अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः

tataḥ śaraśataistīkṣṇairmadrarājo mahārathaḥ |
ardayāmāsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ

प्रादुरासन्निमित्तानि नानारूपाण्यनेकशः ।
चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता

prādurāsannimittāni nānārūpāṇyanekaśaḥ |
cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā

[सदण्डशूला दीप्ताग्रा दीर्यमाणाः समन्ततः ।]
उल्का भूमिं दिवः पेतुराहत्य रविमण्डलम्

[sadaṇḍaśūlā dīptāgrā dīryamāṇāḥ samantataḥ |]
ulkā bhūmiṃ divaḥ peturāhatya ravimaṇḍalam

मृगाश्च महिषाश्चापि पक्षिणश्च विशाम्पते ।
अपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नृप

mṛgāśca mahiṣāścāpi pakṣiṇaśca viśāmpate |
apasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśo nṛpa

[भृगुसूनुधरापुत्रौ शशिजेन समन्वितौ ।
चरमं पाण्डुपुत्राणां पुरस्तात्सर्वभूभुजाम्

[bhṛgusūnudharāputrau śaśijena samanvitau |
caramaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ purastātsarvabhūbhujām

शस्त्राग्रेष्वभवज्ज्वाला नेत्राण्याहत्य वर्षती ।
शिरः स्वलीयन्त भृशं काकोलूकाश्च केतुषु]

śastrāgreṣvabhavajjvālā netrāṇyāhatya varṣatī |
śiraḥ svalīyanta bhṛśaṃ kākolūkāśca ketuṣu]

ततस्तद्युद्धमत्युग्रमभवत्सहचारिणाम् ।
तथा सर्वाण्यनीकानि सन्निपत्य जनाधिप

tatastadyuddhamatyugramabhavatsahacāriṇām |
tathā sarvāṇyanīkāni sannipatya janādhipa

अभ्यघ्नत्कौरवो राजा पाण्डवानामनीकिनीम् ।
शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदृक्

abhyaghnatkauravo rājā pāṇḍavānāmanīkinīm |
śalyastu śaravarṣeṇa varṣanniva sahasradṛk

अभ्यवर्षत धर्मात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
भीमसेनं शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः

abhyavarṣata dharmātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
bhīmasenaṃ śaraiścāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

द्रौपदेयांस्तथा सर्वान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च

draupadeyāṃstathā sarvānmādrīputrau ca pāṇḍavau |
dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinamathāpi ca

एकैकं दशभिर्बाणैर्विव्याध स महाबलः ।
ततोऽसृजद्बाणवर्षं घर्मान्ते मघवानिव

ekaikaṃ daśabhirbāṇairvivyādha sa mahābalaḥ |
tato'sṛjadbāṇavarṣaṃ gharmānte maghavāniva

ततः प्रभद्रका राजन्सोमकाश्च सहस्रशः ।
पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्ते शल्यसायकैः

tataḥ prabhadrakā rājansomakāśca sahasraśaḥ |
patitāḥ pātyamānāśca dṛśyante śalyasāyakaiḥ

भ्रमराणामिव व्राताः शलभानामिव व्रजाः ।
हादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य न्यपतञ्शराः

bhramarāṇāmiva vrātāḥ śalabhānāmiva vrajāḥ |
hādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañśarāḥ

द्विरदास्तुरगाश्चार्ताः पत्तयो रथिनस्तथा ।
शल्यस्य बाणैरपतन्बभ्रमुर्व्यनदंस्तथा

dviradāsturagāścārtāḥ pattayo rathinastathā |
śalyasya bāṇairapatanbabhramurvyanadaṃstathā

आविष्ट इव मद्रेशो मन्युना पौरुषेण च ।
प्राच्छादयदरीन्सङ्ख्ये कालसृष्ट इवान्तकः ।
विनर्दमानो मद्रेशो मेघहादो महाबलः

āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa ca |
prācchādayadarīnsaṅkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥ |
vinardamāno madreśo meghahādo mahābalaḥ

सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनीकिनी ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरम्

sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānāmanīkinī |
ajātaśatruṃ kaunteyamabhyadhāvadyudhiṣṭhiram

तां सम्मर्द्य शतैः सङ्ख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः ।
बाणवर्षेण महता युधिष्ठिरमताडयत्

tāṃ sammardya śataiḥ saṅkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
bāṇavarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiramatāḍayat

तमापतन्तं जात्यश्वैः क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरः ।
अवारयच्छरैस्तीक्ष्णैर्महाद्विपमिवाङ्कुशैः

tamāpatantaṃ jātyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥ |
avārayaccharaistīkṣṇairmahādvipamivāṅkuśaiḥ

तस्य शल्यः शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम् ।
सोऽभ्यविध्यन्महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम्

tasya śalyaḥ śaraṃ ghoraṃ mumocāśīviṣopamam |
so'bhyavidhyanmahātmānaṃ vegenābhyapatacca gām

ततो वृकोदरः क्रुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिः ।
पञ्चभिः सहदेवस्तु नकुलो दशभिः शरैः

tato vṛkodaraḥ kruddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥ |
pañcabhiḥ sahadevastu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ

द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरैः ।
अभ्यवर्षन्महाराज मेघा इव महीधस्म्

draupadeyāśca śatrughnaṃ śūramārtāyaniṃ śaraiḥ |
abhyavarṣanmahārāja meghā iva mahīdhasm

ततो दृष्ट्वा वार्यमाणं शल्यं पार्थैः समन्ततः ।
कृतवर्मा कृपश्चैव सङ्क्रुद्धावभ्यधावताम्

tato dṛṣṭvā vāryamāṇaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥ |
kṛtavarmā kṛpaścaiva saṅkruddhāvabhyadhāvatām

उलूकश्च महावीर्यः शकुनिंश्चापि सौबलः ।
समागम्याथ शनकैरश्वत्थामा महाबलः ।
तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यमाहवे

ulūkaśca mahāvīryaḥ śakuniṃścāpi saubalaḥ |
samāgamyātha śanakairaśvatthāmā mahābalaḥ |
tava putrāśca kārtsnyena jugupuḥ śalyamāhave

भीमसेनं त्रिभिर्विद्धा कृतवर्मा शिलीमुखैः ।
बाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत् ।
धृष्टद्युम्नं ततः क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत्

bhīmasenaṃ tribhirviddhā kṛtavarmā śilīmukhaiḥ |
bāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpamavārayat |
dhṛṣṭadyumnaṃ tataḥ kruddho bāṇavarṣairapīḍayat

द्रौपदेयांश्च शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात्

draupadeyāṃśca śakuniryamau ca drauṇirabhyayāt

दुर्योधनो युधांश्रेष्ठ आहवे केशवार्जुनौ ।
समभ्ययादुग्रतेजाः शरैश्चाप्यहनद्बली

duryodhano yudhāṃśreṣṭha āhave keśavārjunau |
samabhyayādugratejāḥ śaraiścāpyahanadbalī

एवं द्वन्द्वशतान्यासंस्त्वदीयानां परैः सह ।
घोररूपाणि चित्राणि तत्रतत्र विशाम्पते

evaṃ dvandvaśatānyāsaṃstvadīyānāṃ paraiḥ saha |
ghorarūpāṇi citrāṇi tatratatra viśāmpate

ऋक्षवर्णाञ्जघानाश्वान्भोजो भीमस्य संयुगे ।
सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वात्पाण्डुनन्दनः ।
कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत

ṛkṣavarṇāñjaghānāśvānbhojo bhīmasya saṃyuge |
so'vatīrya rathopasthāddhatāśvātpāṇḍunandanaḥ |
kālo daṇḍamivodyamya gadāpāṇirayudhyata

प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वान्स मद्रराट् ।
ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोऽसिनावधीत्

pramukhe sahadevasya jaghānāśvānsa madrarāṭ |
tataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevo'sināvadhīt

गौतमः पुनराचार्यो धृष्टद्युम्नमयोधयत् ।
असम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तो यत्नवान्यत्नवत्तरम्

gautamaḥ punarācāryo dhṛṣṭadyumnamayodhayat |
asambhrāntamasambhrānto yatnavānyatnavattaram

द्रौपदेयांस्तथा वीरानेकैकं दशभिः शरैः ।
अविद्ध्यदाचार्यसुतो नातिक्रुद्धो हसन्निव

draupadeyāṃstathā vīrānekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥ |
aviddhyadācāryasuto nātikruddho hasanniva

[पुनश्च भीमसेनस्य जघानाश्वांस्तथाऽऽहवे ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं हताश्वः पाण्डुनन्दनः

[punaśca bhīmasenasya jaghānāśvāṃstathā''have |
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ hatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ

कालो दण्‍डमिवोद्यम्य गदां क्रुद्धो महाबलः ।
पोथयामास तुरगान्रथं च कृतवर्मणः ।
कृतवर्मा त्ववप्लुत्य रथात्तस्मादपाक्रमत् ॥]

kālo daṇ‍ḍamivodyamya gadāṃ kruddho mahābalaḥ |
pothayāmāsa turagānrathaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ |
kṛtavarmā tvavaplutya rathāttasmādapākramat ||]

शल्योऽपि राजन्सङ्क्रुद्धो निघ्नन्सोमकपाण्डवान् ।
पुनरेव शितैर्बाणैर्युधिष्ठिरमपीडयत्

śalyo'pi rājansaṅkruddho nighnansomakapāṇḍavān |
punareva śitairbāṇairyudhiṣṭhiramapīḍayat

तस्य भीमो रणे क्रुद्धः सन्दश्य दशनच्छदम् ।
विनाशायाभिसन्धाय गदामादाय वीर्यवान्

tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ sandaśya daśanacchadam |
vināśāyābhisandhāya gadāmādāya vīryavān

यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम् ।
गजवाजिमनुष्याणां देहान्तकरणीमति

yamadaṇḍapratīkāśāṃ kālarātrimivodyatām |
gajavājimanuṣyāṇāṃ dehāntakaraṇīmati

हेमपट्टपरिक्षिप्तामुल्कां प्रज्वलितामिव ।
शैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्रकल्पामयोमयीम्

hemapaṭṭaparikṣiptāmulkāṃ prajvalitāmiva |
śaikyāṃ vyālīmivātyugrāṃ vajrakalpāmayomayīm

चन्दनागुरुपङ्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव ।
वसामेदोपदिग्धाङ्गीं जिह्वां वैवस्वतीमिव

candanāgurupaṅkāktāṃ pramadāmīpsitāmiva |
vasāmedopadigdhāṅgīṃ jihvāṃ vaivasvatīmiva

पटुघण्टाशतरवां वासवीमशनीमिव ।
निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि

paṭughaṇṭāśataravāṃ vāsavīmaśanīmiva |
nirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadairapi

त्रासनीं सर्वभूतानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम् ।
मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारणीम्

trāsanīṃ sarvabhūtānāṃ svasainyapariharṣiṇīm |
manuṣyaloke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāraṇīm

यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली ।
आह्वयामास कौन्तेयः सङ्क्रुद्धमलकाधिपम्

yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṃ balī |
āhvayāmāsa kaunteyaḥ saṅkruddhamalakādhipam

यया मायामयान्दृप्तान्सुबहून्धनदालये ।
जघान गुह्यकान्क्रुद्धो मन्दारार्थे महाबलः ।
निवार्यमाणो बहुभिर्द्रौपद्याः प्रियमास्थितः

yayā māyāmayāndṛptānsubahūndhanadālaye |
jaghāna guhyakānkruddho mandārārthe mahābalaḥ |
nivāryamāṇo bahubhirdraupadyāḥ priyamāsthitaḥ

तां वज्रमणिरत्नौघकल्माषां वज्रगौरवाम् ।
समुद्यम्य महाबाहुः शल्यमभ्यपतद्रणे

tāṃ vajramaṇiratnaughakalmāṣāṃ vajragauravām |
samudyamya mahābāhuḥ śalyamabhyapatadraṇe

गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया ।
पोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्महाजवान्

gadayā yuddhakuśalastayā dāruṇanādayā |
pothayāmāsa śalyasya caturo'śvānmahājavān

ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम् ।
निचखान नदन्वीरोवर्म भित्त्वा च सोभ्ययात्

tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaram |
nicakhāna nadanvīrovarma bhittvā ca sobhyayāt

वृकोदरस्त्वसम्भ्रान्तस्तमेवोद्धृत्य तोमरम् ।
यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद तदा हृदि

vṛkodarastvasambhrāntastamevoddhṛtya tomaram |
yantāraṃ madrarājasya nirbibheda tadā hṛdi

स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वित्रस्तमानसः ।
पपाताभिमुखो भीमं मद्रराजस्त्वपाक्रमत्

sa bhinnavarmā rudhiraṃ vamanvitrastamānasaḥ |
papātābhimukho bhīmaṃ madrarājastvapākramat

कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यो विस्मितमानसः ।
गदामाश्रित्य धर्मात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत

kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyo vismitamānasaḥ |
gadāmāśritya dharmātmā pratyamitramavaikṣata

ततः सुमनसः पार्था भीमसेनमपूजयन् ।
ते दृष्ट्वा कर्म सङ्ग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मणः

tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenamapūjayan |
te dṛṣṭvā karma saṅgrāme ghoramakliṣṭakarmaṇaḥ