अध्याय 7: अश्वत्थामा महादेव को आत्म-आहुति देता है

एवं सञ्चिन्तयित्वा तु द्रोणपुत्रो विशाम्पते ।
अवतीर्य रथोपस्थाद्दध्यौ स प्रयतः स्थितः

evaṃ sañcintayitvā tu droṇaputro viśāmpate |
avatīrya rathopasthāddadhyau sa prayataḥ sthitaḥ

उग्रं स्थाणुं शिवं रुद्रं शर्वमीशानमीश्वरम् ।
गिरिशं वरदं देवं भवभावनमव्ययम्

ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvamīśānamīśvaram |
giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavabhāvanamavyayam

शितिकण्ठमजं रुद्रं दक्षक्रतुहरं हरम् ।
विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपमुमापतिम्

śitikaṇṭhamajaṃ rudraṃ dakṣakratuharaṃ haram |
viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpamumāpatim

श्मशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं विभुम् ।
खट्वाङ्गधारिणं मुण्डं जटिलं ब्रह्मचारिणम्

śmaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ vibhum |
khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ brahmacāriṇam

मनसा ह्यनुचिन्त्यैनं दुष्करेणाल्पचेतसा ।
अद्य भूतोपहारेण यक्ष्ये त्रिपुराघातिनम्

manasā hyanucintyainaṃ duṣkareṇālpacetasā |
adya bhūtopahāreṇa yakṣye tripurāghātinam

xxतुतं स्तुत्यं स्तूयमानममोघं कृत्तिवाससम् ।
विलोहितं नीलकण्ठमसह्यं दुर्निवारणम्

xxtutaṃ stutyaṃ stūyamānamamoghaṃ kṛttivāsasam |
vilohitaṃ nīlakaṇṭhamasahyaṃ durnivāraṇam

शुक्रं विश्वसृजं ब्रह्म ब्रह्मचारिणमेव च ।
व्रतवन्तं तपोनिष्ठमनन्तं तपतां गतिम्

śukraṃ viśvasṛjaṃ brahma brahmacāriṇameva ca |
vratavantaṃ taponiṣṭhamanantaṃ tapatāṃ gatim

बहुरूपं गणाध्यक्षं त्र्यक्षं पारिषदप्रियम् ।
धनाध्यक्षप्रियसखं गौरीहृदयवल्लभम्

bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tryakṣaṃ pāriṣadapriyam |
dhanādhyakṣapriyasakhaṃ gaurīhṛdayavallabham

कुमारपितरं पिङ्गं गोवृषोत्तमवाहनम् ।
कुत्तिवाससमत्युग्रमातोषणतत्परम्

kumārapitaraṃ piṅgaṃ govṛṣottamavāhanam |
kuttivāsasamatyugramātoṣaṇatatparam

परं परेभ्यः परमं परं यस्मान्न विद्यते ।
इष्वस्त्रोत्तमभर्तारं दिगन्तं देशरक्षिणम्

paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmānna vidyate |
iṣvastrottamabhartāraṃ digantaṃ deśarakṣiṇam

हिरण्यकवचं देवं चन्द्रमौलिविभूषणम् ।
प्रपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना

hiraṇyakavacaṃ devaṃ candramaulivibhūṣaṇam |
prapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā

इमां चेदापदं घोरां तराम्यद्य सुदुस्तराम् ।
सर्वभूतोपहारेण यक्ष्येऽहं शुचिना शुचिम्

imāṃ cedāpadaṃ ghorāṃ tarāmyadya sudustarām |
sarvabhūtopahāreṇa yakṣye'haṃ śucinā śucim

इति तस्य व्यवसितं ज्ञात्वा योगात्सुकर्मणः ।
पुरस्तात्काञ्चनी वेदी प्रादुरासीन्महात्मनः

iti tasya vyavasitaṃ jñātvā yogātsukarmaṇaḥ |
purastātkāñcanī vedī prādurāsīnmahātmanaḥ

तस्यां वेद्यां तदा राजंश्चित्रभानुरजायत ।
स दिशो विदिशः खं च ज्वालाभिरिव पूरयन्

tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃścitrabhānurajāyata |
sa diśo vidiśaḥ khaṃ ca jvālābhiriva pūrayan

दीप्तास्यनयनाश्चात्र नैकपादशिरोधराः ।
[रत्नचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथाः ॥]

dīptāsyanayanāścātra naikapādaśirodharāḥ |
[ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarāstathāḥ ||]

द्विपाः शैलप्रतीकाशाः प्रादुरासन्महागणाः ।
श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च हयगोमायुगोमुखाः

dvipāḥ śailapratīkāśāḥ prādurāsanmahāgaṇāḥ |
śvavarāhoṣṭrarūpāśca hayagomāyugomukhāḥ

ऋक्षमार्जारवदना व्याघ्रद्वीपिमुखास्तथा ।
काकवक्त्राः प्लुवमुखाः शुकवक्त्रास्तथैव च

ṛkṣamārjāravadanā vyāghradvīpimukhāstathā |
kākavaktrāḥ pluvamukhāḥ śukavaktrāstathaiva ca

महाजगरवक्त्राश्च हंसवक्त्राः शितप्रभाः ।
दार्वाघाटमुखाश्चापि चाषवक्त्राश्च भारत

mahājagaravaktrāśca haṃsavaktrāḥ śitaprabhāḥ |
dārvāghāṭamukhāścāpi cāṣavaktrāśca bhārata

कूर्मनक्रमुखाश्चैव शिंशुमारमुखास्तथा ।
महामकरवक्त्राश्च तिमिवक्त्रास्तथैव च

kūrmanakramukhāścaiva śiṃśumāramukhāstathā |
mahāmakaravaktrāśca timivaktrāstathaiva ca

हरिवक्त्राः क्रौञ्चमुखाः कपोताभमुखास्तथा ।
पारावतमुखाश्चैव मद्गुवक्त्रास्तथैव च

harivaktrāḥ krauñcamukhāḥ kapotābhamukhāstathā |
pārāvatamukhāścaiva madguvaktrāstathaiva ca

पाणिकर्णाः सहस्राक्षास्तथैव च महोदराः ।
निर्मांसाः काकवक्त्राश्च श्येनवक्त्राश्च भारत

pāṇikarṇāḥ sahasrākṣāstathaiva ca mahodarāḥ |
nirmāṃsāḥ kākavaktrāśca śyenavaktrāśca bhārata

तथैवाशिरसो राजन्नृक्षवक्त्राश्च भीषणाः ।
प्रदीप्तनेत्रजिह्वाश्च ज्वालावर्णास्तथैव च

tathaivāśiraso rājannṛkṣavaktrāśca bhīṣaṇāḥ |
pradīptanetrajihvāśca jvālāvarṇāstathaiva ca

ज्वालाकेशाश्च राजेन्द्र ज्वलद्रोमचतुर्भुजाः ।
मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप

jvālākeśāśca rājendra jvaladromacaturbhujāḥ |
meṣavaktrāstathaivānye tathā chāgamukhā nṛpa

शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश्च शङ्खवर्णास्तथैव च ।
शङ्खमालापरिकराः शह्खध्वनिसमस्वनाः

śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāśca śaṅkhavarṇāstathaiva ca |
śaṅkhamālāparikarāḥ śahkhadhvanisamasvanāḥ

जटाधराः प़ञ्चशिखास्तथा मुण्डाः कृशोदराः ।
चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्जिह्वाः शङ्कुकर्णाः किरीटिनः

jaṭādharāḥ pa़ñcaśikhāstathā muṇḍāḥ kṛśodarāḥ |
caturdaṃṣṭrāścaturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ

मौञ्जीधराश्च राजेन्द्र तथा कुञ्चितमूर्धजाः ।
उष्णीषिणः कुण्डलिनश्चारुवक्त्राः स्वलङ्कृताः

mauñjīdharāśca rājendra tathā kuñcitamūrdhajāḥ |
uṣṇīṣiṇaḥ kuṇḍalinaścāruvaktrāḥ svalaṅkṛtāḥ

पद्मोत्पलापीडधरास्तथा मुकुटधारिणः ।
महात्म्येन च संयुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः

padmotpalāpīḍadharāstathā mukuṭadhāriṇaḥ |
mahātmyena ca saṃyuktāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा मुसलपाणयः ।
भुशुण्डीपाशहस्ताश्च दण्‍डहस्ताश्च भारत

śataghnīcakrahastāśca tathā musalapāṇayaḥ |
bhuśuṇḍīpāśahastāśca daṇ‍ḍahastāśca bhārata

पृष्ठेषु बद्धेषुधयश्चित्रबाणोत्कटास्तथा ।
सध्वजाः सपताकाश्च सघण्टाः सपरश्वथाः

pṛṣṭheṣu baddheṣudhayaścitrabāṇotkaṭāstathā |
sadhvajāḥ sapatākāśca saghaṇṭāḥ saparaśvathāḥ

महापाशोद्यतकरास्तथा लगुडपाणयः ।
स्थूणाहस्ताः खङ्गहस्ताः सर्पोच्छ्रितकिरीटिनः

mahāpāśodyatakarāstathā laguḍapāṇayaḥ |
sthūṇāhastāḥ khaṅgahastāḥ sarpocchritakirīṭinaḥ

महासर्पाङ्गदधराश्चित्राभरणधारिणः ।
रजोध्वजाः पङ्कदिग्धाः सर्वे चित्राम्बरस्रजः ।
नीलाङ्गाः पिङ्गलाङ्गाश्च मुण्डवक्तास्तथैव च

mahāsarpāṅgadadharāścitrābharaṇadhāriṇaḥ |
rajodhvajāḥ paṅkadigdhāḥ sarve citrāmbarasrajaḥ |
nīlāṅgāḥ piṅgalāṅgāśca muṇḍavaktāstathaiva ca

भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च झर्झरानकगोमुखान् ।
अवादयन्पारिषदाः प्रहृष्टाः कनकप्रभाः

bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca jharjharānakagomukhān |
avādayanpāriṣadāḥ prahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ

गायमानास्तथैवान्ये संहृष्टाः पुरुषर्षभाः ।
लङ्घयन्तः प्लुवन्तश्च वल्गन्तश्च महारथाः

gāyamānāstathaivānye saṃhṛṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ |
laṅghayantaḥ pluvantaśca valgantaśca mahārathāḥ

धावन्तो जवनाश्चण्डाः पावकोद्वूतमूर्धजाः ।
मत्ता इव महानागा विनदन्तो मुहुर्मुहुः

dhāvanto javanāścaṇḍāḥ pāvakodvūtamūrdhajāḥ |
mattā iva mahānāgā vinadanto muhurmuhuḥ

सुभीमा घोररूपाश्च शूलपट्टसपाणयः ।
नानाविरागवसनाश्चित्रमाल्यानुलेपनाः

subhīmā ghorarūpāśca śūlapaṭṭasapāṇayaḥ |
nānāvirāgavasanāścitramālyānulepanāḥ

रत्नचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथा ।
हन्तारो द्विषतां शूराः प्रसह्यासह्यविक्रमाः

ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarāstathā |
hantāro dviṣatāṃ śūrāḥ prasahyāsahyavikramāḥ

पातारोऽसृग्वसाज्यानां मांसान्त्रकृतभोजनाः ।
चूडालाः कर्णिकाराश्च प्रहृष्टाः पिठरोदराः

pātāro'sṛgvasājyānāṃ māṃsāntrakṛtabhojanāḥ |
cūḍālāḥ karṇikārāśca prahṛṣṭāḥ piṭharodarāḥ

अतिहस्वातिदीर्घाश्च प्रलम्बाश्चातिभैरवाः ।
विकटाः काललंबोष्ठा बृहच्छेफाण्डपिण्डिकाः

atihasvātidīrghāśca pralambāścātibhairavāḥ |
vikaṭāḥ kālalaṃboṣṭhā bṛhacchephāṇḍapiṇḍikāḥ

महार्हनानाविकटा मुण्डाश्च जटिलाः परे ।
सार्केन्दुग्रहनक्षत्रां द्यां कुर्युस्ते महीतले

mahārhanānāvikaṭā muṇḍāśca jaṭilāḥ pare |
sārkendugrahanakṣatrāṃ dyāṃ kuryuste mahītale

उत्सहेरंश्च ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
ये च वीतभया नित्यं हरस्य भ्रुकुटीसहाः

utsaheraṃśca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham |
ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bhrukuṭīsahāḥ

कामकारकरा नित्यं त्रैलोक्यस्येश्वरेश्वराः ।
नित्यानन्दप्रमुदिता वागीशा वीतमत्सराः

kāmakārakarā nityaṃ trailokyasyeśvareśvarāḥ |
nityānandapramuditā vāgīśā vītamatsarāḥ

प्राप्याष्टगुणमैश्वर्यं ये न यास्यन्ति वै स्मयम् ।
येषां विस्मयते नित्यं भगवान्कर्मभिर्हरः

prāpyāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ ye na yāsyanti vai smayam |
yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavānkarmabhirharaḥ

मनोवाक्कर्मभिर्युक्तैर्नित्यमाराधितश्च यैः ।
मनोवाक्कर्मभिर्भक्तान्पाति पुत्रानिवौरसान्

manovākkarmabhiryuktairnityamārādhitaśca yaiḥ |
manovākkarmabhirbhaktānpāti putrānivaurasān

पिबन्तोऽसृग्वसाश्चान्ये क्रुद्धा ब्रह्मद्विषां सदा ।
चतुर्विधात्मकं सोमं ये पिबन्ति च सर्वदा

pibanto'sṛgvasāścānye kruddhā brahmadviṣāṃ sadā |
caturvidhātmakaṃ somaṃ ye pibanti ca sarvadā

श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा च दमेन च ।
ये समाराध्य शूलाङ्कं भवसायुज्यमागताः

śrutena brahmacaryeṇa tapasā ca damena ca |
ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhavasāyujyamāgatāḥ

यैरात्मभूतैर्भगवान्पार्वत्या च महेश्वरः ।
महाभूतगणैर्भुङ्क्ते भूतभव्यभवत्प्रभुः

yairātmabhūtairbhagavānpārvatyā ca maheśvaraḥ |
mahābhūtagaṇairbhuṅkte bhūtabhavyabhavatprabhuḥ

नानावादित्रहसितक्ष्वेडितोत्कृष्टगर्जितैः ।
सन्त्रासयन्तस्ते विश्वमश्वत्थामानमभ्ययुः

nānāvāditrahasitakṣveḍitotkṛṣṭagarjitaiḥ |
santrāsayantaste viśvamaśvatthāmānamabhyayuḥ

संस्तुवन्तो महादेवं भाः कुर्वाणाः सुवर्चसः ।
विवर्धयिषवो द्रौणेर्महिमानं महात्मनः

saṃstuvanto mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ |
vivardhayiṣavo drauṇermahimānaṃ mahātmanaḥ

जिज्ञासमानास्तत्तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः ।
भीमोग्रपरिघालातशूलपट्टसपाणयः ।
घोररूपाः समाजग्मुर्भूतसङ्घाः सहस्रशः

jijñāsamānāstattejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ |
bhīmograparighālātaśūlapaṭṭasapāṇayaḥ |
ghorarūpāḥ samājagmurbhūtasaṅghāḥ sahasraśaḥ

जनयेयुर्भयं ये स्म त्रैलोक्यस्यापि दर्शनात् ।
न च तान्प्रेक्षमाणोऽपि व्यथामुपजगाम ह

janayeyurbhayaṃ ye sma trailokyasyāpi darśanāt |
na ca tānprekṣamāṇo'pi vyathāmupajagāma ha

अथ द्रौणिर्धनुष्पाणिर्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
स्वयमेवात्मनात्मानमुपहारमुपाहरत्

atha drauṇirdhanuṣpāṇirbaddhagodhāṅgulitravān |
svayamevātmanātmānamupahāramupāharat

धनूंषि समिधस्तत्र पवित्राणि सिताः शराः ।
हविरात्मवतश्चात्मा तस्मिन्भारत कर्मणि

dhanūṃṣi samidhastatra pavitrāṇi sitāḥ śarāḥ |
havirātmavataścātmā tasminbhārata karmaṇi

ततः सौम्येन मन्त्रेण द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
उपहारं महामन्युरथात्मानमुपाहरत्

tataḥ saumyena mantreṇa droṇaputraḥ pratāpavān |
upahāraṃ mahāmanyurathātmānamupāharat

तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिरच्युतम् ।
अभिष्टुत्य महात्मानमित्युवाच कृताञ्जलिः

taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhiracyutam |
abhiṣṭutya mahātmānamityuvāca kṛtāñjaliḥ

इममात्मानमद्याहं जातमाङ्गिरसे कुले ।
स्वग्नौ जुहोमि भगवन्प्रतिगृह्णीष्व मां बलिम्

imamātmānamadyāhaṃ jātamāṅgirase kule |
svagnau juhomi bhagavanpratigṛhṇīṣva māṃ balim

भवद्भक्त्या महादेव पस्मेण समाधिना ।
अस्यामापदि विश्वात्मन्नुपाकुर्मी तवाग्रतः

bhavadbhaktyā mahādeva pasmeṇa samādhinā |
asyāmāpadi viśvātmannupākurmī tavāgrataḥ

त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै ।
गुणानां हि प्रधानानां कैवल्यं त्वयि तिष्ठति

tvayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai |
guṇānāṃ hi pradhānānāṃ kaivalyaṃ tvayi tiṣṭhati

सर्वभूताश्रय विभो हविर्भूतमवस्थितम् ।
प्रतिगृहाण मां देव यद्यशक्याः परे मया

sarvabhūtāśraya vibho havirbhūtamavasthitam |
pratigṛhāṇa māṃ deva yadyaśakyāḥ pare mayā

इत्युक्त्वा द्रौणिरास्थाय तां देवीं दीप्तपावकाम् ।
सन्त्यज्यात्मानमारुह्य कृष्णवर्त्मन्युपाविशत्

ityuktvā drauṇirāsthāya tāṃ devīṃ dīptapāvakām |
santyajyātmānamāruhya kṛṣṇavartmanyupāviśat

तमूर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविरुपस्थितम् ।
अब्रवीद्भगवान्साक्षान्महादेवो हसन्निव

tamūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havirupasthitam |
abravīdbhagavānsākṣānmahādevo hasanniva

सत्यशौचार्जवत्यागैस्तपसा नियमेन च ।
क्षान्त्या भक्त्या च धृत्या च कर्मणा मनसा गिरा

satyaśaucārjavatyāgaistapasā niyamena ca |
kṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca karmaṇā manasā girā

यथावदहमाराद्वः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।
तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते

yathāvadahamārādvaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |
tasmādiṣṭatamaḥ kṛṣṇādanyo mama na vidyate

कुर्वता तात सम्मानं त्वां च जिज्ञासता मया ।
पाञ्चालाः सर्वदा गुप्ता मायाश्च बहुशः कृताः

kurvatā tāta sammānaṃ tvāṃ ca jijñāsatā mayā |
pāñcālāḥ sarvadā guptā māyāśca bahuśaḥ kṛtāḥ

कृतस्तस्यैव सम्मानं पाञ्चालान्रक्षता मया ।
अभिभूतास्तु कालेन नैषामद्यास्ति जीवितम्

kṛtastasyaiva sammānaṃ pāñcālānrakṣatā mayā |
abhibhūtāstu kālena naiṣāmadyāsti jīvitam

एवमुक्त्वा महात्मानं भगवानात्मनस्तनुम् ।
आविवेश ददौ चास्मै विमलं खङ्गमुत्तमम्

evamuktvā mahātmānaṃ bhagavānātmanastanum |
āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaṅgamuttamam

अथाविष्टो भगवता भूयो जज्वाल तेजसा ।
वेगवांश्चाभवद्युद्धे देवसृष्टेन तेजसा

athāviṣṭo bhagavatā bhūyo jajvāla tejasā |
vegavāṃścābhavadyuddhe devasṛṣṭena tejasā

तं दृष्ट्वा तानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन् ।
अभितः शिबिरं यान्तं द्रोणपुत्रं महारथम् ।
देवदेवं हरं स्थाउं यान्तं साक्षादिवेश्वरम्

taṃ dṛṣṭvā tāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravan |
abhitaḥ śibiraṃ yāntaṃ droṇaputraṃ mahāratham |
devadevaṃ haraṃ sthāuṃ yāntaṃ sākṣādiveśvaram