अध्याय 6: शिविर-द्वार पर महाभूत

द्वारदेशे ततो द्रौणिमवस्थितमवेक्ष्य तौ ।
अकुर्वतां भोजकृपौ किं सञ्जय वदस्व मे

dvāradeśe tato drauṇimavasthitamavekṣya tau |
akurvatāṃ bhojakṛpau kiṃ sañjaya vadasva me

कृतवर्माणमामन्त्र्य कृपं च स महारथः ।
द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारमासदत्

kṛtavarmāṇamāmantrya kṛpaṃ ca sa mahārathaḥ |
drauṇirmanyuparītātmā śibiradvāramāsadat

तत्र भूतं महाकायं चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् ।
सोऽपश्यद्द्वारमावृत्य तिष्ठन्तं रोमहर्षणम्

tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutim |
so'paśyaddvāramāvṛtya tiṣṭhantaṃ romaharṣaṇam

वसानं चर्म वैयाघ्रं वसारुधिरविस्रवम् ।
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम्

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārudhiravisravam |
kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ nāgayajñopavītinam

बाहुभिः स्वायतैर्भीमैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ।
बद्धाङ्गदमहासर्पं ज्वालामालाकुलाननम्

bāhubhiḥ svāyatairbhīmairnānāpraharaṇodyataiḥ |
baddhāṅgadamahāsarpaṃ jvālāmālākulānanam

दंष्ट्राकरालवदनं व्यादितास्यं भयानकम् ।
नयनानां सहस्रैश्च विचित्रैरभिभूषितम्

daṃṣṭrākarālavadanaṃ vyāditāsyaṃ bhayānakam |
nayanānāṃ sahasraiśca vicitrairabhibhūṣitam

नैव तस्य वपुः शक्यं प्रवक्तुं वेष एव च ।
सर्वथा तु तदालक्ष्य स्फुटेयुरपि पर्वताः

naiva tasya vapuḥ śakyaṃ pravaktuṃ veṣa eva ca |
sarvathā tu tadālakṣya sphuṭeyurapi parvatāḥ

तस्यास्यनासिकाभ्यां च श्रवणाभ्यां च सर्वशः ।
तेभ्यश्चाक्षिसहस्रेभ्यः प्रादुरासन्महार्चिषः

tasyāsyanāsikābhyāṃ ca śravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ |
tebhyaścākṣisahasrebhyaḥ prādurāsanmahārciṣaḥ

तथा तेजोमरीचिभ्यः शङ्खचक्रगदाधराः ।
प्रादुरासन्हृषीकेशाः शतशोऽथ सहस्रशः

tathā tejomarīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ |
prādurāsanhṛṣīkeśāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तदत्यद्भुतमालोक्य भूतं लोकभयङ्करम् ।
द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्त्रवर्षैरवाकिरत्

tadatyadbhutamālokya bhūtaṃ lokabhayaṅkaram |
drauṇiravyathito divyairastravarṣairavākirat

द्रौणिमुक्ताञ्छरांस्तांस्तु तद्भूतं महदग्रसत् ।
उदधेरिव वार्योघान्पावको बडबामुखः

drauṇimuktāñcharāṃstāṃstu tadbhūtaṃ mahadagrasat |
udadheriva vāryoghānpāvako baḍabāmukhaḥ

अश्वत्थामा तु सम्प्रेक्ष्य शरौघांस्तान्निरर्थकान् ।
रथशक्तिं मुमोचास्मै दीप्तामग्निशिखामिव

aśvatthāmā tu samprekṣya śaraughāṃstānnirarthakān |
rathaśaktiṃ mumocāsmai dīptāmagniśikhāmiva

सा तमाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिरदीर्यत ।
युगान्ते सूर्यमाहत्य महोल्केव दिवश्च्युता

sā tamāhatya dīptāgrā rathaśaktiradīryata |
yugānte sūryamāhatya maholkeva divaścyutā

अथ हेमत्सरुं दिव्यं खङ्गमाकाशवर्चसम् ॥
कोशात्समुद्बबर्हाशु बिलाद्दीप्तमिवोरगम्

atha hematsaruṃ divyaṃ khaṅgamākāśavarcasam ||
kośātsamudbabarhāśu bilāddīptamivoragam

ततः खङ्गवरं धीमान्भूताय प्राहिणोत्तदा ।
स तदासाद्य भूतं वै विलयं तूलवद्ययौ

tataḥ khaṅgavaraṃ dhīmānbhūtāya prāhiṇottadā |
sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavadyayau

ततः स कुपितो द्रौणिरिन्द्रकेतुनिभां गदाम् ।
ज्वलन्तीं प्राहिणोत्तस्मै भूतं तामपि चाग्रसत्

tataḥ sa kupito drauṇirindraketunibhāṃ gadām |
jvalantīṃ prāhiṇottasmai bhūtaṃ tāmapi cāgrasat

ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्ततः ।
अपश्यत्कृतमाकाशमनाकाशं जनार्दनैः

tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇastatastataḥ |
apaśyatkṛtamākāśamanākāśaṃ janārdanaiḥ

तदद्भुततमं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रो निरायुधः ।
अचिन्तयत्सुसन्त्रस्तः कृपभोजवचः स्मरन्

tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ |
acintayatsusantrastaḥ kṛpabhojavacaḥ smaran

ब्रुवतामप्रियं पथ्यं सुहृदां न शृमोति यः ।
स शोचत्यापदं प्राप्य थाऽहमवमत्य तौ

bruvatāmapriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛmoti yaḥ |
sa śocatyāpadaṃ prāpya thā'hamavamatya tau

शास्त्रदृष्टानविद्वान्यः समतीत्य जिघांसति ।
स पथः प्रच्युतो धर्म्यात्कुपथे प्रतिहन्यते

śāstradṛṣṭānavidvānyaḥ samatītya jighāṃsati |
sa pathaḥ pracyuto dharmyātkupathe pratihanyate

गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा ।
वृद्धबालजडान्धेषु सुप्तभीतोत्थितेषु च

gobrāhmaṇanṛpastrīṣu sakhyurmāturgurostathā |
vṛddhabālajaḍāndheṣu suptabhītotthiteṣu ca

मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राणि च मातयेत् ।
इत्येवं गुरुभिः पूर्वमुपदिष्टं नृणां सदा

mattonmattapramatteṣu na śastrāṇi ca mātayet |
ityevaṃ gurubhiḥ pūrvamupadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā

सोऽहमुत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदृष्टं सनातनम् ।
अमार्गेणैवमारभ्य घोरामापदमागतः

so'hamutkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanam |
amārgeṇaivamārabhya ghorāmāpadamāgataḥ

तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिणः ।
यदुद्यम्य महत्कृत्यं भयादपि निवर्तते

tāṃ cāpadaṃ ghoratarāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
yadudyamya mahatkṛtyaṃ bhayādapi nivartate

अशक्यं चैव कः कर्तुं शक्तः शक्तिबलादिह ।
न हि दैवाद्गरीयो वै मानुष्यं किञ्चिदिष्यते

aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalādiha |
na hi daivādgarīyo vai mānuṣyaṃ kiñcidiṣyate

मानुष्यं कुर्वतः कर्म यदि दैवान्न सिध्यति ।
स पथः प्रच्युतो धर्म्याद्विपदं प्रतिपद्यते

mānuṣyaṃ kurvataḥ karma yadi daivānna sidhyati |
sa pathaḥ pracyuto dharmyādvipadaṃ pratipadyate

प्रतिज्ञानं ह्यविज्ञानं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
यदारभ्य क्रियां काञ्चिद्भयादिह निवर्तते

pratijñānaṃ hyavijñānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
yadārabhya kriyāṃ kāñcidbhayādiha nivartate

तदिदं दुष्प्रणीतेन भयं मा समुपस्थितम् ।
न हि द्रोणसुतः सङ्ख्ये निवर्तेत कथञ्चन

tadidaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ mā samupasthitam |
na hi droṇasutaḥ saṅkhye nivarteta kathañcana

इदं च सुमहद्भूतं दैवदण्डमिवोद्यतम् ।
न चैतदभिजानामि चिन्तयन्नपि सर्वथा

idaṃ ca sumahadbhūtaṃ daivadaṇḍamivodyatam |
na caitadabhijānāmi cintayannapi sarvathā

ध्रुवं येयमधर्मेण प्रहिता कलुषा मतिः ।
तस्याः फलमिदं घोरं प्रतिघाताय कल्पते

dhruvaṃ yeyamadharmeṇa prahitā kaluṣā matiḥ |
tasyāḥ phalamidaṃ ghoraṃ pratighātāya kalpate

तदिदं दैवविहितं मम सङ्ख्ये निवर्तनम् ।
नान्यत्र दैवादुद्यन्तुमिह शक्यं कथञ्चन

tadidaṃ daivavihitaṃ mama saṅkhye nivartanam |
nānyatra daivādudyantumiha śakyaṃ kathañcana

सोऽहमद्य महादेवं प्रपद्ये शरणं विभुम् ।
दैवदण्डमिमं घोरं स हि मे नाशयिष्यति

so'hamadya mahādevaṃ prapadye śaraṇaṃ vibhum |
daivadaṇḍamimaṃ ghoraṃ sa hi me nāśayiṣyati

कपर्दिनं प्रपद्येऽहं देवदेवमुमापतिम् ।
कपालमालिनं रुद्रं भगनेत्रहरं हरम्

kapardinaṃ prapadye'haṃ devadevamumāpatim |
kapālamālinaṃ rudraṃ bhaganetraharaṃ haram

स हि देवोऽत्यगाद्देवांस्तपसा विक्रमेण च ।
तस्माच्छरणमभ्येष्ये गिरिशं शूलपाणिनम्

sa hi devo'tyagāddevāṃstapasā vikrameṇa ca |
tasmāccharaṇamabhyeṣye giriśaṃ śūlapāṇinam