अध्याय 8: पाण्डव-शिविर में रात्रि का संहार

तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे ।
कच्चित्कृपश्च भोजश्च भयार्तौ न व्यवर्तताम्

tathā prayāte śibiraṃ droṇaputre mahārathe |
kaccitkṛpaśca bhojaśca bhayārtau na vyavartatām

कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रौ रक्षिभिर्नोपलक्षितौ ।
असह्यमिति मन्वानौ न निवृत्तौ महारथौ

kaccinna vāritau kṣudrau rakṣibhirnopalakṣitau |
asahyamiti manvānau na nivṛttau mahārathau

कच्चिदुन्मथ्य शिबिरं हत्वा सोमकपाण्डवान् ।
कृता प्रतिज्ञा सफला कच्चित्सञ्जय सा निशि

kaccidunmathya śibiraṃ hatvā somakapāṇḍavān |
kṛtā pratijñā saphalā kaccitsañjaya sā niśi

दुर्योधनस्य पदवीं कच्चित्परमिकां रणे ।
गत्वातिष्ठदसौ द्रौणिः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

duryodhanasya padavīṃ kaccitparamikāṃ raṇe |
gatvātiṣṭhadasau drauṇiḥ kṛtvā karma suduṣkaram

धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां द्रौपद्याश्च सुतैः किल ।
सञ्छन्ना मेदिनी सुप्तैर्निहतैः पाण्डुसैनिकैः

dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ draupadyāśca sutaiḥ kila |
sañchannā medinī suptairnihataiḥ pāṇḍusainikaiḥ

पाञ्चालैर्वा विनिहतैः शयानै रुधिरोक्षितैः ।
कच्चिन्महीतलं छन्नं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

pāñcālairvā vinihataiḥ śayānai rudhirokṣitaiḥ |
kaccinmahītalaṃ channaṃ tanmamācakṣva sañjaya

[पाञ्चालैर्निहतौ वीरौ कच्चित्तु स्वपतां क्षितौ ।
कच्चित्ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥]

[pāñcālairnihatau vīrau kaccittu svapatāṃ kṣitau |
kaccittābhyāṃ kṛtaṃ karma tanmamācakṣva sañjaya ||]

तस्मिन्प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिमेवाभ्यवर्तताम्

tasminprayāte śibiraṃ droṇaputre mahātmani |
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇimevābhyavartatām

अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ ।
प्रहृष्टः शनकै राजन्निदं वचनमब्रवीत्

aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau |
prahṛṣṭaḥ śanakai rājannidaṃ vacanamabravīt

यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने ।
किम्पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः

yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane |
kimpunaryodhaśeṣasya prasuptasya viśeṣataḥ

अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत् ।
यथा न कश्चिदपि वां जीवन्मुच्येत मानवः ।
तथा भवद्ध्यां कार्यं स्यादिति मे निश्चिता मतिः

ahaṃ pravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavat |
yathā na kaścidapi vāṃ jīvanmucyeta mānavaḥ |
tathā bhavaddhyāṃ kāryaṃ syāditi me niścitā matiḥ

इत्युक्त्वा प्राविशद्द्रौणिः पार्थानां शिबिरं महत् ।
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयमात्मनः

ityuktvā prāviśaddrauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahat |
advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayamātmanaḥ

स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्च तस्य ह ।
द्रौणिः परमसङ्क्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव ।
ततः पर्यचरत्सर्वं सम्प्रसुप्तं जनं निशि

sa praviśya mahābāhuruddeśajñaśca tasya ha |
drauṇiḥ paramasaṅkruddhastejasā prajvalanniva |
tataḥ paryacaratsarvaṃ samprasuptaṃ janaṃ niśi

धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत्

dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakairabhyupāgamat

ते तु कृत्वा महत्कर्म श्रान्ताश्च बलवद्रणे ।
प्रसुप्ता वै सुविश्वस्ताः स्वसैन्यपरिवारिताः

te tu kṛtvā mahatkarma śrāntāśca balavadraṇe |
prasuptā vai suviśvastāḥ svasainyaparivāritāḥ

अथ प्रविश्य तद्वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत ।
पाञ्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत्सुप्तमन्तिकात्

atha praviśya tadveśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata |
pāñcālyaṃ śayane drauṇirapaśyatsuptamantikāt

क्षौमावदाते महति स्पर्द्व्यास्तरणसंवृते ।
माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्चूर्णैश्च वासिते

kṣaumāvadāte mahati spardvyāstaraṇasaṃvṛte |
mālyapravarasaṃyukte dhūpaiścūrṇaiśca vāsite

तं शयानं महात्मानं विस्रब्धमकुतोभयम् ।
अपोथयत पादेन शयनस्थं महीपते

taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdhamakutobhayam |
apothayata pādena śayanasthaṃ mahīpate

सम्बुध्य चरणस्पर्शादुत्थाय रणदुर्मदः ।
अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम्

sambudhya caraṇasparśādutthāya raṇadurmadaḥ |
abhyajānādameyātmā droṇaputraṃ mahāratham

तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महाबलः ।
केशेष्वालभ्य पाणिभ्यां निष्पिपेष महीतले

tamutpatantaṃ śayanādaśvatthāmā mahābalaḥ |
keśeṣvālabhya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahītale

स बलात्तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत ।
अभ्याक्रान्तश्च निद्रान्धो नाशकच्चेष्टितुं तदा

sa balāttena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata |
abhyākrāntaśca nidrāndho nāśakacceṣṭituṃ tadā

निष्पिष्य तु ततो भूमौ पाञ्चाल्यं द्रौणिरञ्जसा ।
धनुषो ज्यां विमुच्याशु क्रूरबुद्धिरमर्षणः

niṣpiṣya tu tato bhūmau pāñcālyaṃ drauṇirañjasā |
dhanuṣo jyāṃ vimucyāśu krūrabuddhiramarṣaṇaḥ

तस्य कण्ठेऽथ बद्ध्वा तां त्वरितः क्रोधमूर्च्छितः ।
द्रौणिः क्रूरं मनः कृत्वा पाञ्चाल्यमवधीत्तदा

tasya kaṇṭhe'tha baddhvā tāṃ tvaritaḥ krodhamūrcchitaḥ |
drauṇiḥ krūraṃ manaḥ kṛtvā pāñcālyamavadhīttadā

तमाक्रम्य पदा राजन्कण्ठे चोरसि पादयोः ।
तदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत्

tamākramya padā rājankaṇṭhe corasi pādayoḥ |
tadantaṃ visphurantaṃ ca paśumāramamārayat

स वार्यमाणस्तरसा बलाद्बलवता बली ।
तुदन्नखैस्तु स द्रौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत्

sa vāryamāṇastarasā balādbalavatā balī |
tudannakhaistu sa drauṇiṃ nātivyaktamudāharat

आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मां मा चिरं कृथाः ।
त्वत्कृते सुकृतां लोकान्गच्छेयं द्विपदांवर

ācāryaputra śastreṇa jahi māṃ mā ciraṃ kṛthāḥ |
tvatkṛte sukṛtāṃ lokāngaccheyaṃ dvipadāṃvara

एवमुक्त्वा तु वचनं विरराम परन्तपः ।
सुतः पाञ्चालराजस्य आक्रान्तो बलिना भृशम्

evamuktvā tu vacanaṃ virarāma parantapaḥ |
sutaḥ pāñcālarājasya ākrānto balinā bhṛśam

तस्याव्यक्तां तु तां वचं संश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत् ।
आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन ।
तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते

tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vacaṃ saṃśrutya drauṇirabravīt |
ācāryaghātināṃ lokā na santi kulapāṃsana |
tasmācchastreṇa nidhanaṃ na tvamarhasi durmate

नृशंसेनातिवृत्तेन त्वया मे निहतः पिता ।
तस्मात्त्वमपि वध्यश्च नृशंसेन नृशंसकृत्

nṛśaṃsenātivṛttena tvayā me nihataḥ pitā |
tasmāttvamapi vadhyaśca nṛśaṃsena nṛśaṃsakṛt

एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम् ।
मर्मस्वभ्यवधीत्क्रुद्धः पादघातैः सुदारुणैः

evaṃ bruvāṇastaṃ vīraṃ siṃho mattamiva dvipam |
marmasvabhyavadhītkruddhaḥ pādaghātaiḥ sudāruṇaiḥ

तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि ।
अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिणः

tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani |
abudhyanta mahārāja striyo ye cāsya rakṣiṇaḥ

ते दृष्ट्वा धर्षयन्तं तमतिमानुषविक्रमम् ।
भूतमित्यध्यवस्यन्तो न स्म प्रव्याहरन्भयात्

te dṛṣṭvā dharṣayantaṃ tamatimānuṣavikramam |
bhūtamityadhyavasyanto na sma pravyāharanbhayāt

तं तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम् ।
अध्यतिष्ठत तेजस्वी रथं प्राप्य सुदर्शनम्

taṃ tu tenābhyupāyena gamayitvā yamakṣayam |
adhyatiṣṭhata tejasvī rathaṃ prāpya sudarśanam

स तस्य भवनाद्राजन्निष्क्रम्यानादयन्दिशः ।
रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्विषतो बली

sa tasya bhavanādrājanniṣkramyānādayandiśaḥ |
rathena śibiraṃ prāyājjighāṃsurdviṣato balī

अपक्रान्ते ततस्तस्मिन्द्रोणपुत्रे महारथे ।
सहितैः रक्षिभिः सर्वैः प्राणेदुर्योषितस्तदा

apakrānte tatastasmindroṇaputre mahārathe |
sahitaiḥ rakṣibhiḥ sarvaiḥ prāṇeduryoṣitastadā

राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शोकपरायणाः ।
व्याक्रोशन्क्षत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत

rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |
vyākrośankṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata

तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभाः ।
सम्भ्रान्ताः समनह्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन्

tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kṣatriyarṣabhāḥ |
sambhrāntāḥ samanahyanta kimetaditi cābruvan

स्त्रियस्तु राजन्वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य ताः ।
अब्रुन्दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै

striyastu rājanvitrastā bhāradvājaṃ nirīkṣya tāḥ |
abrundīnakaṇṭhena kṣipramādravateti vai

राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीम कोन्वयम् ।
हत्वा पाञ्चालराजानं रथमारुह्य तिष्ठति

rākṣaso vā manuṣyo vā nainaṃ jānīma konvayam |
hatvā pāñcālarājānaṃ rathamāruhya tiṣṭhati

ततस्ते योधमुख्यास्तं सहसा पर्यवारयन् ।
स तानापततः सर्वान्रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत्

tataste yodhamukhyāstaṃ sahasā paryavārayan |
sa tānāpatataḥ sarvānrudrāstreṇa vyapothayat

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्चैवास्य पदानुगान् ।
अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके

dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃścaivāsya padānugān |
apaśyacchayane suptamuttamaujasamantike

तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि तेजसा ।
तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिन्दमम्

tamapyākramya pādena kaṇṭhe corasi tejasā |
tathaiva mārayāmāsa vinardantamarindamam

युधामन्युश्च विक्रान्तो मत्वा तं राक्षसं स्म सः ।
गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत्

yudhāmanyuśca vikrānto matvā taṃ rākṣasaṃ sma saḥ |
gadāmudyamya vegena hṛdi drauṇimatāḍayat

गदाप्रहाराभिहतो नाचलद्द्रौणिराहवे ।
तमभिद्रुत्य वेगेन क्षितौ चैनमपातयत्

gadāprahārābhihato nācaladdrauṇirāhave |
tamabhidrutya vegena kṣitau cainamapātayat

विस्फुरन्तं च पशुवत्तथैवैनममारयत् ।
तथा स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान्समुपाद्रवत्

visphurantaṃ ca paśuvattathaivainamamārayat |
tathā sa vīro hatvā taṃ tato'nyānsamupādravat

संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान् ।
पाञ्चालवीरानाक्रम्य क्रुद्धो न्यहनदन्तिके ।
स्फुरतो वेपमानांश्च शमितेव पशून्मखे

saṃsuptāneva rājendra tatra tatra mahārathān |
pāñcālavīrānākramya kruddho nyahanadantike |
sphurato vepamānāṃśca śamiteva paśūnmakhe

ततो निस्त्रिंशमादाय जघानान्यान्पृथक्पृथक् ।
भागशो विचरन्मार्गानसियुद्वविशारदः

tato nistriṃśamādāya jaghānānyānpṛthakpṛthak |
bhāgaśo vicaranmārgānasiyudvaviśāradaḥ

तथैव गुल्मे सम्प्रेक्ष्य शयानान्मध्यगौल्मिकान् ।
श्रान्तान्व्यस्तायुधान्सर्वानसिनैव व्यपोथयत्

tathaiva gulme samprekṣya śayānānmadhyagaulmikān |
śrāntānvyastāyudhānsarvānasinaiva vyapothayat

योधानश्वान्द्विपांश्चैव प्राच्छिनत्स वरासिना ।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः

yodhānaśvāndvipāṃścaiva prācchinatsa varāsinā |
rudhirokṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ

विस्फुरद्भिश्च तैर्द्रौणिर्निस्त्रिंशस्योद्यमेन च ।
अवक्षेपेण चैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितोऽभवत्

visphuradbhiśca tairdrauṇirnistriṃśasyodyamena ca |
avakṣepeṇa caivāsestridhā raktokṣito'bhavat

तस्य लोहितरक्तस्य दीप्तखङ्गस्य युध्यतः ।
अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषणः

tasya lohitaraktasya dīptakhaṅgasya yudhyataḥ |
amānuṣa ivākāro babhau paramabhīṣaṇaḥ

ये त्वजाग्रन्त कौरव्य तेऽपि शब्देन मोहिताः ।
वीक्षमाणास्तु ते तत्र द्रौणिं दृष्ट्वा प्रविव्यथुः

ye tvajāgranta kauravya te'pi śabdena mohitāḥ |
vīkṣamāṇāstu te tatra drauṇiṃ dṛṣṭvā pravivyathuḥ

तद्रूपं तस्य ते दृष्ट्वा क्षत्रियाः शत्रुकर्शनम् ।
राक्षसं मन्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन्

tadrūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śatrukarśanam |
rākṣasaṃ manyamānāstaṃ nayanāni nyamīlayan

स घोररूपो व्यचरत्कालवच्छिबिरे तदा ।
अपश्यद्द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्

sa ghorarūpo vyacaratkālavacchibire tadā |
apaśyaddraupadīputrānavaśiṣṭāṃśca somakān

तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथाः ।
धृष्टद्युम्नं हतं श्रुत्वा द्रौपदेया विशाम्पते ।
अवाकिरञ्शरव्रातैर्भारद्वाजमभीतवत्

tena śabdena vitrastā dhanurhastā mahārathāḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śrutvā draupadeyā viśāmpate |
avākirañśaravrātairbhāradvājamabhītavat

ततस्तेन निनादेन सम्प्रबुद्धाः प्रभद्रकाः ।
शिलीमुखैः शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन्

tatastena ninādena samprabuddhāḥ prabhadrakāḥ |
śilīmukhaiḥ śikhaṇḍī ca droṇaputraṃ samārdayan

भारद्वाजः स तान्दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः ।
ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान्महारथान्

bhāradvājaḥ sa tāndṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ |
nanāda balavannādaṃ jighāṃsustānmahārathān

ततः परमसङ्क्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् ।
अवरुह्य रथोपस्थात्त्वरमाणोऽभिदुद्रुवे

tataḥ paramasaṅkruddhaḥ piturvadhamanusmaran |
avaruhya rathopasthāttvaramāṇo'bhidudruve

सहस्रचन्द्रविमलं गृहीत्वा चर्म संयुगे ।
खङ्गं च विमलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम् ।
द्रौपदेयानभिद्रुत्य खङ्गेन व्यधमद्बली

sahasracandravimalaṃ gṛhītvā carma saṃyuge |
khaṅgaṃ ca vimalaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtam |
draupadeyānabhidrutya khaṅgena vyadhamadbalī

ततः स नरशार्दूलः प्रतिविन्ध्यं महाहवे ।
कुक्षिदेशेऽवधीद्राजन्स हतो न्यपतद्भुवि

tataḥ sa naraśārdūlaḥ prativindhyaṃ mahāhave |
kukṣideśe'vadhīdrājansa hato nyapatadbhuvi

प्रासेन विद्ध्वा द्रौणिं तु सुतसोमः प्रतापवान् ।
पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत्

prāsena viddhvā drauṇiṃ tu sutasomaḥ pratāpavān |
punaścāsiṃ samudyamya droṇaputramupādravat

सुतसोमस्य सासिं तं बाहुं छित्त्वा नरर्षभ ।
पुनरप्याहनत्पार्श्वे स भिन्नहृदयोऽपतत्

sutasomasya sāsiṃ taṃ bāhuṃ chittvā nararṣabha |
punarapyāhanatpārśve sa bhinnahṛdayo'patat

नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान् ।
दोर्भ्यामुत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्येनमताडयत्

nākulistu śatānīko rathacakreṇa vīryavān |
dorbhyāmutkṣipya vegena vakṣasyenamatāḍayat

अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः ।
स विह्वलो ययौ भूमिं ततोऽस्यापाहरच्छिरः

atāḍayacchatānīkaṃ muktacakraṃ dvijastu saḥ |
sa vihvalo yayau bhūmiṃ tato'syāpāharacchiraḥ

श्रुतकर्मा तु परिघं घोरं गृह्य दुरासदम् ।
अताडयत्समुद्यम्य वेगेन द्रौणिमुत्स्मयन्

śrutakarmā tu parighaṃ ghoraṃ gṛhya durāsadam |
atāḍayatsamudyamya vegena drauṇimutsmayan

स तु तं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना ।
स हतो न्यपतद्भूमौ विमूर्धा विकृताननः

sa tu taṃ śrutakarmāṇamāsye jaghne varāsinā |
sa hato nyapatadbhūmau vimūrdhā vikṛtānanaḥ

तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिरबुध्यत ।
अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षैरवाकिरत्

tena śabdena vīrastu śrutakīrtirabudhyata |
aśvatthāmānamāsādya śaravarṣairavākirat

शरैराच्छादितस्तेन द्रोणपुत्रो महारथः ।
अदृश्यत महाराज श्वाविच्छललतो यथा

śarairācchāditastena droṇaputro mahārathaḥ |
adṛśyata mahārāja śvāvicchalalato yathā

तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्य सः ।
सकुण्डलं शिरः कायाद्वाजमानमपाहरत्

tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā prativārya saḥ |
sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyādvājamānamapāharat

ततो भीष्मनिहन्तारं सह सर्वैः प्रभद्रकैः ।
आहनत्सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बलात्

tato bhīṣmanihantāraṃ saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ |
āhanatsarvato vīraṃ nānāpraharaṇairbalāt

शिलीमुखेन चाप्येनं भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत्

śilīmukhena cāpyenaṃ bhruvormadhye samārpayat

स तु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबलः ।
शिखण्डिनं समासाद्य द्विधा चिच्छेद सोसिना

sa tu krodhasamāviṣṭo droṇaputro mahābalaḥ |
śikhaṇḍinaṃ samāsādya dvidhā ciccheda sosinā

शिखण्‍डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्टः परन्तपः ।
प्रभद्रकगणान्सर्वानभिदुद्राव वेगवान्

śikhaṇ‍ḍinaṃ tato hatvā krodhāviṣṭaḥ parantapaḥ |
prabhadrakagaṇānsarvānabhidudrāva vegavān

यच्च शिष्टं विराटस्य बलं तु भृशमाद्रवत् ।
द्रुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदामपि ।
चकार कदनं घोरं दृष्ट्वा तत्र महाबलः

yacca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ tu bhṛśamādravat |
drupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdāmapi |
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā tatra mahābalaḥ

अन्यानन्यांश्च पुरुषानभिसृत्याभिसृत्य च ।
न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारदः

anyānanyāṃśca puruṣānabhisṛtyābhisṛtya ca |
nyakṛntadasinā drauṇirasimārgaviśāradaḥ

कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम् ।
रक्ताम्बरधरां घोरां पाशहस्तां कुटुम्बिनीम्

kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanām |
raktāmbaradharāṃ ghorāṃ pāśahastāṃ kuṭumbinīm

ददृशुः कालरात्रिं ते स्मयमानामिव स्थिताम् ।
नराश्वकुञ्जरान्पाशैर्बद्धा घोरैः प्रतस्थुषीम्

dadṛśuḥ kālarātriṃ te smayamānāmiva sthitām |
narāśvakuñjarānpāśairbaddhā ghoraiḥ pratasthuṣīm

वहन्तीं विविधान्प्रेतान्पाशबद्वान्विमूर्धजान् ।
तथैव च सदा राजन्न्यस्तशस्त्रान्महारथान्

vahantīṃ vividhānpretānpāśabadvānvimūrdhajān |
tathaiva ca sadā rājannyastaśastrānmahārathān

स्वप्ने सुप्तान्नयन्तीं तां रात्रिष्वन्यासु मारिष ।
ददृशुर्योधमुख्यास्ते घ्नन्तं द्रौणिं च नित्यदा

svapne suptānnayantīṃ tāṃ rātriṣvanyāsu māriṣa |
dadṛśuryodhamukhyāste ghnantaṃ drauṇiṃ ca nityadā

यतः प्रभृति सङ्ग्रामः कुरुपाण्डवसेनयोः ।
ततः प्रभृति तां कन्यामपश्यन्द्रौणिमेव च

yataḥ prabhṛti saṅgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ |
tataḥ prabhṛti tāṃ kanyāmapaśyandrauṇimeva ca

तांस्तु दैवहतान्पूर्वं पश्चाद्द्रौणिर्व्यपातयत् ।
त्रासयन्सर्वभूतानि विनदन्भैरवान्रवान्

tāṃstu daivahatānpūrvaṃ paścāddrauṇirvyapātayat |
trāsayansarvabhūtāni vinadanbhairavānravān

तदनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पूर्वकालिकम् ।
इदं तदित्यमन्यन्त दैवेनोपनिपीडिताः

tadanusmṛtya te vīrā darśanaṃ pūrvakālikam |
idaṃ tadityamanyanta daivenopanipīḍitāḥ

ततस्तेन निनादेन प्रत्यबुध्यन्त धन्विनः ।
शिबिरे पाण्डवेयानां शतशोऽथ सहस्रशः

tatastena ninādena pratyabudhyanta dhanvinaḥ |
śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

सोऽच्छिनत्कस्यचित्पदौ जघनं चैव कस्यचित् ।
कांश्चिद्बिभेदपार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः

so'cchinatkasyacitpadau jaghanaṃ caiva kasyacit |
kāṃścidbibhedapārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ

अत्युग्रप्रतिपिष्टैश्च नदद्भिश्च भृशोत्कटैः ।
गजाश्वमथितैश्चान्यैर्मही कीर्णाऽभवत्प्रभो

atyugrapratipiṣṭaiśca nadadbhiśca bhṛśotkaṭaiḥ |
gajāśvamathitaiścānyairmahī kīrṇā'bhavatprabho

क्रोशतां किमिदं कोऽयं कः शब्दः किन्नु किं कृतम् ।
पाञ्चालानां तथा द्रौणिरन्तकः समपद्यत

krośatāṃ kimidaṃ ko'yaṃ kaḥ śabdaḥ kinnu kiṃ kṛtam |
pāñcālānāṃ tathā drauṇirantakaḥ samapadyata

अपेतशस्त्रसन्नाहान्सन्नद्वान्पाण्डुसृञ्जयान् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणिः प्रहरतां वरः

apetaśastrasannāhānsannadvānpāṇḍusṛñjayān |
prāhiṇonmṛtyulokāya drauṇiḥ praharatāṃ varaḥ

ततस्तच्छस्त्रवित्रस्ता भयादभ्यपतन्नराः ।
निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश्च तत्रतत्र निपेतिरे

tatastacchastravitrastā bhayādabhyapatannarāḥ |
nidrāndhā naṣṭasaṃjñāśca tatratatra nipetire

ऊरुस्तम्भगृहीताश्च कश्मलाभिहतौजसः ।
विनदन्तो भृशं त्रस्ता निरैक्षन्त परस्परम्

ūrustambhagṛhītāśca kaśmalābhihataujasaḥ |
vinadanto bhṛśaṃ trastā niraikṣanta parasparam

ततो रथं पुनर्द्रौणिरास्थितो भीमदर्शनः ।
धनुष्पाणिः शरैरन्यान्प्रैषयद्वै यमक्षयम्

tato rathaṃ punardrauṇirāsthito bhīmadarśanaḥ |
dhanuṣpāṇiḥ śarairanyānpraiṣayadvai yamakṣayam

पुनरुत्पततश्चापि दूरादपि नरोत्तमान् ।
शूरान्सम्पततश्चान्यान्कालरात्र्यै न्यवेदयत्

punarutpatataścāpi dūrādapi narottamān |
śūrānsampatataścānyānkālarātryai nyavedayat

तथैव स्यन्दनाग्रेण प्रमथन्स व्यरोचत ।
शरवर्षैश्च विविधैरवर्षच्छात्रवांस्ततः

tathaiva syandanāgreṇa pramathansa vyarocata |
śaravarṣaiśca vividhairavarṣacchātravāṃstataḥ

पुनश्च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा ।
तेन चाकाशवर्णेन तथाचरत सोऽसिना

punaśca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā |
tena cākāśavarṇena tathācarata so'sinā

तथा स शिबिरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मदः ।
व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्‌दमिव द्विपः

tathā sa śibiraṃ teṣāṃ drauṇirāhavadurmadaḥ |
vyakṣobhayata rājendra mahāh‌damiva dvipaḥ

उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन्विचेतसः ।
निद्रार्ताश्च भयार्ताश्च व्यधावन्त ततस्ततः

utpetustena śabdena yodhā rājanvicetasaḥ |
nidrārtāśca bhayārtāśca vyadhāvanta tatastataḥ

विस्वरं चुक्रुशुश्चान्ये बह्वबद्वं तथाऽवदन् ।
न च स्म प्रत्यपद्यन्त शस्त्राणि वसनानि च

visvaraṃ cukruśuścānye bahvabadvaṃ tathā'vadan |
na ca sma pratyapadyanta śastrāṇi vasanāni ca

विमुक्तकेशाश्चाप्यन्ये नाभ्यजानन्परस्परम् ।
उत्पतन्तोऽपतञ्श्रान्ताः केचित्तत्राभ्रमंस्तदा ।
पुरीषमसृजन्केचित्केचिन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः

vimuktakeśāścāpyanye nābhyajānanparasparam |
utpatanto'patañśrāntāḥ kecittatrābhramaṃstadā |
purīṣamasṛjankecitkecinmūtraṃ prasusruvuḥ

बन्धनानि च राजेन्द्र सञ्छिद्य तुरगा द्विपाः ।
समं पर्यपतंश्चान्ये कुर्वन्तो महदाकुलम्

bandhanāni ca rājendra sañchidya turagā dvipāḥ |
samaṃ paryapataṃścānye kurvanto mahadākulam

तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले ।
तथैव तान्निपतितानपिंषन्गजवाजिनः

tatra kecinnarā bhītā vyalīyanta mahītale |
tathaiva tānnipatitānapiṃṣangajavājinaḥ

तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ ।
हृष्टानि व्यनदन्नुच्चैर्मुदा युक्तानि सत्तम

tasmiṃstathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha |
hṛṣṭāni vyanadannuccairmudā yuktāni sattama

स शब्दः प्रेरितो राजन्भूतसङ्घैर्मुदा युतैः ।
अपूरयद्दिशः सर्वा दिवं चातिमहान्स्वनः

sa śabdaḥ prerito rājanbhūtasaṅghairmudā yutaiḥ |
apūrayaddiśaḥ sarvā divaṃ cātimahānsvanaḥ

तेषामार्तरवं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः ।
मुक्ताः पर्यपतन्राजन्मृद्गन्तः शिबिरे जनम्

teṣāmārtaravaṃ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ |
muktāḥ paryapatanrājanmṛdgantaḥ śibire janam

तैस्तत्र परिधावद्भिश्चरणोदीरितं रजः ।
अकरोच्छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तमः

taistatra paridhāvadbhiścaraṇodīritaṃ rajaḥ |
akarocchibire teṣāṃ rajanyāṃ dviguṇaṃ tamaḥ

तस्मिंस्तमसि सञ्जाते प्रमूढाः सर्वतो जनाः ।
नाजानन्पितरः पुत्रान्भ्रातॄन्भ्रातर एव च

tasmiṃstamasi sañjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ |
nājānanpitaraḥ putrānbhrātṝnbhrātara eva ca

गजो राजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान् ।
अताडयंस्तथाऽभञ्जंस्तथाऽमृद्गंश्च भारत

gajo rājānatikramya nirmanuṣyā hayā hayān |
atāḍayaṃstathā'bhañjaṃstathā'mṛdgaṃśca bhārata

ते भग्नाः प्रपतन्ति स्म मृद्रन्तश्च परस्परम् ।
न्यपातयंस्तथा चान्यान्पातयित्वा तदाऽपिषन्

te bhagnāḥ prapatanti sma mṛdrantaśca parasparam |
nyapātayaṃstathā cānyānpātayitvā tadā'piṣan

विचेतसः सनिद्राश्च तमसा चावृता नराः ।
जघ्रुः स्वानेव तत्राथ कालेनैव प्रचोदिताः

vicetasaḥ sanidrāśca tamasā cāvṛtā narāḥ |
jaghruḥ svāneva tatrātha kālenaiva pracoditāḥ

त्यक्त्वाद्वाराणि च द्वास्थास्तथागुल्मानिगौल्मिकाः ।
प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः

tyaktvādvārāṇi ca dvāsthāstathāgulmānigaulmikāḥ |
prādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ

विप्रनष्टाश्च तेऽन्योन्यं नाजानन्तस्तथा विभो ।
क्रोशन्तस्तात पुत्रेति दैवोपहतचेतसः

vipranaṣṭāśca te'nyonyaṃ nājānantastathā vibho |
krośantastāta putreti daivopahatacetasaḥ

पलायतां दिशस्तेषां स्वानप्युत्सृज्य बान्धवान् ।
गोत्रनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जनाः

palāyatāṃ diśasteṣāṃ svānapyutsṛjya bāndhavān |
gotranāmabhiranyonyamākrandanta tato janāḥ

हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे ।
तान्बुद्धा रणमध्येऽसौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत्

hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare |
tānbuddhā raṇamadhye'sau droṇaputro vyapothayat

तत्रापरे वध्यमाना मुहुर्महुरचेतसः ।
शिबिरान्निष्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिताः

tatrāpare vadhyamānā muhurmahuracetasaḥ |
śibirānniṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ

तांस्तु निष्पतितांस्त्रस्ताञ्शिबिराज्जीवितैषिणः ।
कृतवर्मा कृपश्चैव द्वारदेशे निजघ्नतुः

tāṃstu niṣpatitāṃstrastāñśibirājjīvitaiṣiṇaḥ |
kṛtavarmā kṛpaścaiva dvāradeśe nijaghnatuḥ

विसस्तयन्त्रकवचान्मुक्तकेशान्कृताञ्जलीन् ।
वेपमानान्क्षितौ भीतान्त्रैव कांश्चिदमुच्यताम्

visastayantrakavacānmuktakeśānkṛtāñjalīn |
vepamānānkṣitau bhītāntraiva kāṃścidamucyatām

नामुच्यत तयोः कश्चिन्निष्क्रान्तः शिबिराद्बहिः ॥
कृपश्चैव महाराज हार्दिक्यश्चैव दुर्मतिः ।

nāmucyata tayoḥ kaścinniṣkrāntaḥ śibirādbahiḥ ||
kṛpaścaiva mahārāja hārdikyaścaiva durmatiḥ |

भूयश्चैव चिकीर्षन्तौ द्रौणपुत्रस्य तौ प्रियम् ।
त्रिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम्

bhūyaścaiva cikīrṣantau drauṇaputrasya tau priyam |
triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam

ततः प्रकाशे शिबिरे खङ्गेन पितृनन्दनः ।
अश्वत्थामा महाराज व्यचरत्कृतहस्तवत्

tataḥ prakāśe śibire khaṅgena pitṛnandanaḥ |
aśvatthāmā mahārāja vyacaratkṛtahastavat

कांश्चिदापततो वीरानपरांश्चैव धावतः ।
व्ययोजयत खङ्गेन प्राणैर्द्विजवरोत्तमः

kāṃścidāpatato vīrānaparāṃścaiva dhāvataḥ |
vyayojayata khaṅgena prāṇairdvijavarottamaḥ

कांश्चिद्योधान्स खङ्गेन मध्ये सञ्छिद्य वीर्यवान् ।
अशातयद्द्रोणपुत्रः संरब्धस्तिलकाण्डवत्

kāṃścidyodhānsa khaṅgena madhye sañchidya vīryavān |
aśātayaddroṇaputraḥ saṃrabdhastilakāṇḍavat

निनदद्भिर्भृशायस्तैर्नराश्वद्विरदोत्तमैः ।
पतितैरभवत्कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ

ninadadbhirbhṛśāyastairnarāśvadviradottamaiḥ |
patitairabhavatkīrṇā medinī bharatarṣabha

मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च ।
उदतिष्ठन्कबन्धानि बहून्युत्थाय चापतन्

mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca |
udatiṣṭhankabandhāni bahūnyutthāya cāpatan

सायुधान्साङ्गदान्बाहून्विचकर्त शिरांसि च ।
हस्तिहस्तोपमानूरून्हस्तान्पादांश्च भारत

sāyudhānsāṅgadānbāhūnvicakarta śirāṃsi ca |
hastihastopamānūrūnhastānpādāṃśca bhārata

पृष्ठच्छिन्नान्पार्श्वच्छिन्नाञ्शिरश्छिन्नांस्तथापरान् ।
स महात्माकरोद्द्रौणिः कांश्चिच्चापि पराङ्मुखान्

pṛṣṭhacchinnānpārśvacchinnāñśiraśchinnāṃstathāparān |
sa mahātmākaroddrauṇiḥ kāṃściccāpi parāṅmukhān

मध्यदेशे नरानन्यांश्चिच्छेदान्यांश्च कर्णतः ।
अंसदेशे निहत्यान्यान्काये प्रावेशयच्छिरः

madhyadeśe narānanyāṃścicchedānyāṃśca karṇataḥ |
aṃsadeśe nihatyānyānkāye prāveśayacchiraḥ

एवं हि बहुभिः शस्त्रैर्घ्नतोऽपि बलवत्तरान् ।
तमसा रजनी घोरा बभौ दारुणदर्शना

evaṃ hi bahubhiḥ śastrairghnato'pi balavattarān |
tamasā rajanī ghorā babhau dāruṇadarśanā

किञ्चित्प्राणैश्च पुरुषैर्हतैश्चान्यैः सहस्रशः ।
बहुना च गजाश्वेन भूतभूद्भीमदर्शना

kiñcitprāṇaiśca puruṣairhataiścānyaiḥ sahasraśaḥ |
bahunā ca gajāśvena bhūtabhūdbhīmadarśanā

यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे ।
क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण सञ्छिन्नाः प्रापतन्भुवि ।
भ्रातॄनन्ये पितॄनन्ये पुत्रानन्ये विचुक्रुशुः

yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe |
kruddhena droṇaputreṇa sañchinnāḥ prāpatanbhuvi |
bhrātṝnanye pitṝnanye putrānanye vicukruśuḥ

केचिदूचुर्न तत्क्रुद्धैर्धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे ।
यत्कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभिः क्रूग्कर्मभिः ।
असान्निध्याद्वि पार्थानामिदं वः कदनं कृतम्

kecidūcurna tatkruddhairdhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe |
yatkṛtaṃ naḥ prasuptānāṃ rakṣobhiḥ krūgkarmabhiḥ |
asānnidhyādvi pārthānāmidaṃ vaḥ kadanaṃ kṛtam

न चासुरैर्न गन्धर्वैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः ।
शक्यो विजेतुं कौन्तेयो नेता यस्य जनार्दनः ।
ब्रह्मण्यः मत्यवाग्दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः

na cāsurairna gandharvairna yakṣairna ca rākṣasaiḥ |
śakyo vijetuṃ kaunteyo netā yasya janārdanaḥ |
brahmaṇyaḥ matyavāgdāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ

न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम् ।
धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनञ्जयः

na ca suptaṃ pramattaṃ vā nyastaśastraṃ kṛtāñjalim |
dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārtho dhanañjayaḥ

तदिदं नः कृतं घोरं रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः ।
इति लालप्यमानाः स्म शेरते बहवो जनाः

tadidaṃ naḥ kṛtaṃ ghoraṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ |
iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ

स्तनतां च मनुष्याणामपरेषां च कूजताम् ।
ततो मुहूर्तात्प्राशाम्यत्स शब्दस्तुमुलो महान्

stanatāṃ ca manuṣyāṇāmapareṣāṃ ca kūjatām |
tato muhūrtātprāśāmyatsa śabdastumulo mahān

शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप ।
तद्रजस्तुमुलं घोरं क्षणेनान्तरधीयत

śoṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa |
tadrajastumulaṃ ghoraṃ kṣaṇenāntaradhīyata

स चेष्टमानानुद्विग्नान्निरुत्साहान्सहस्रशः ।
न्यपातयन्नरान्क्रुद्वः पशून्पशुपतिर्यथा

sa ceṣṭamānānudvignānnirutsāhānsahasraśaḥ |
nyapātayannarānkrudvaḥ paśūnpaśupatiryathā

अन्योन्यं सम्परिष्वज्य शयानाञ्जीवतोऽपरान् ।
संलीनान्युध्यमानांश्च सर्वान्द्रौणिरपोथयत्

anyonyaṃ sampariṣvajya śayānāñjīvato'parān |
saṃlīnānyudhyamānāṃśca sarvāndrauṇirapothayat

ब्रह्ममाना हुताशेन वध्यमानाश्च तेन ते ।
परस्परं तदा योधाननयद्यमसादनम्

brahmamānā hutāśena vadhyamānāśca tena te |
parasparaṃ tadā yodhānanayadyamasādanam

तस्या रजन्यास्त्वर्धेन पाण्डवानां महद्बलम् ।
गमयामास राजेन्द्र द्रौणिर्यमनिवेशनम्

tasyā rajanyāstvardhena pāṇḍavānāṃ mahadbalam |
gamayāmāsa rājendra drauṇiryamaniveśanam

निशाचराणां सत्वानां रात्रिः सा हर्षवर्धिनी ।
आसीन्नरगजाश्वानां रौद्री क्षयकरी भृशम्

niśācarāṇāṃ satvānāṃ rātriḥ sā harṣavardhinī |
āsīnnaragajāśvānāṃ raudrī kṣayakarī bhṛśam

तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश्च पृथग्विधाः ।
खादन्तो नरमांसानि पिबन्तः शोणितानि च

tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāśca pṛthagvidhāḥ |
khādanto naramāṃsāni pibantaḥ śoṇitāni ca

करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः ।
जटिला भीमवक्त्राश्च पञ्चपादा महोदराः

karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ |
jaṭilā bhīmavaktrāśca pañcapādā mahodarāḥ

पञ्चादङ्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः ।
गजाननाश्च हस्वाश्च नीलवर्णा बिभीषणाः

pañcādaṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ |
gajānanāśca hasvāśca nīlavarṇā bibhīṣaṇāḥ

सपुत्रदाराः सुक्रूराः सुदुर्दर्शाः सुनिर्घृणाः ।
विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम्

saputradārāḥ sukrūrāḥ sudurdarśāḥ sunirghṛṇāḥ |
vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasām

पीत्वा च शोणितं हृष्टाः प्रानृत्यन्गणशोऽपरे ।
इदं परमिदं मेध्यमिदं स्वाद्विति चाब्रुवन्

pītvā ca śoṇitaṃ hṛṣṭāḥ prānṛtyangaṇaśo'pare |
idaṃ paramidaṃ medhyamidaṃ svādviti cābruvan

मेदोमज्जास्थिरक्तानां मांसानां च भृशाशिताः ।
परे मांसानि खादन्तः क्रव्यादा मांसजीविनः

medomajjāsthiraktānāṃ māṃsānāṃ ca bhṛśāśitāḥ |
pare māṃsāni khādantaḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ

वसाश्चैवापरे पीत्वा पर्यधावन्विकुक्षिकाः ।
नानावक्त्रास्तथा रौद्राः क्रव्यादाः पिशिताशनाः

vasāścaivāpare pītvā paryadhāvanvikukṣikāḥ |
nānāvaktrāstathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśanāḥ

अयुतानि च तत्रासन्प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रुरकर्मणाम्

ayutāni ca tatrāsanprayutānyarbudāni ca |
rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatāṃ krurakarmaṇām

मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन्महति वैशसे ।
समेतानि बहून्यासन्भूतानि च जनाधिप ।

muditānāṃ vitṛptānāṃ tasminmahati vaiśase |
sametāni bahūnyāsanbhūtāni ca janādhipa |

एवंविधा हि सा रात्रिः सोमकानां जनक्षये ।
प्रसुप्तानां प्रमत्तानामासीत्सुभृशदारुणा

evaṃvidhā hi sā rātriḥ somakānāṃ janakṣaye |
prasuptānāṃ pramattānāmāsītsubhṛśadāruṇā

असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रमः ।
तादृशा निहता यत्र कृत्वाऽस्माकं जनक्षयम्

asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ |
tādṛśā nihatā yatra kṛtvā'smākaṃ janakṣayam

प्रागेव सुमहत्कर्म द्रौणिरेतन्महारथः ।
नाकरोदीदृशं कस्मान्मत्पुत्रविजये धृतः

prāgeva sumahatkarma drauṇiretanmahārathaḥ |
nākarodīdṛśaṃ kasmānmatputravijaye dhṛtaḥ

अथ कस्‌माद्वते क्षत्रे कर्मेदं कृतवानसौ ।
द्रोणपुत्रो महात्मा स तन्मे शंसितुमर्हसि

atha kas‌mādvate kṣatre karmedaṃ kṛtavānasau |
droṇaputro mahātmā sa tanme śaṃsitumarhasi

तेषां नूनं भयान्नासौ कृतवान्कुरुनन्दन ।
असान्निध्याद्धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः ।
सात्यकेश्चापि कर्मेदं द्रोमपुत्रेण साधितम्

teṣāṃ nūnaṃ bhayānnāsau kṛtavānkurunandana |
asānnidhyāddhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ |
sātyakeścāpi karmedaṃ dromaputreṇa sādhitam

को हि तेषां समक्षं तान्हन्‌यादपि मरुत्पतिः ।
एतदीदृशकं वृत्तं राजन्सुप्तजने विभो

ko hi teṣāṃ samakṣaṃ tānhan‌yādapi marutpatiḥ |
etadīdṛśakaṃ vṛttaṃ rājansuptajane vibho

ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम् ।
प्रत्यूषकाले शिबिरात्प्रतिगन्तुमियेष सः

tato janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayam |
pratyūṣakāle śibirātpratigantumiyeṣa saḥ

नृशोणितावसिक्तस्य द्रौणेरासीदसित्सरुः ।
पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव प्रभो

nṛśoṇitāvasiktasya drauṇerāsīdasitsaruḥ |
pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva prabho

स निःशेषानरीन्कृत्वा विरराम निशाक्षये ।
युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः

sa niḥśeṣānarīnkṛtvā virarāma niśākṣaye |
yugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ

यथाप्रतिज्ञं तत्कर्म कृत्वा द्रौणायनिः प्रभो ।
दुर्गमां पदवीं गच्छन्पितुरासीद्गतज्वरः

yathāpratijñaṃ tatkarma kṛtvā drauṇāyaniḥ prabho |
durgamāṃ padavīṃ gacchanpiturāsīdgatajvaraḥ

यथैव संसुप्तजने शिबिरे प्राविशन्निशि ।
तथैव हत्वा निःशब्दो निश्चक्राम नरर्षभः

yathaiva saṃsuptajane śibire prāviśanniśi |
tathaiva hatvā niḥśabdo niścakrāma nararṣabhaḥ

निष्क्रम्य शिबिरात्तस्मात्ताभ्यां सङ्गम्य वीर्यवान् ।
आचख्यौ कर्म तत्सर्वं हृष्टः संहर्षयन्विभो

niṣkramya śibirāttasmāttābhyāṃ saṅgamya vīryavān |
ācakhyau karma tatsarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayanvibho

तावथाचख्यतुस्तस्मै प्रियं प्रियकरौ तदा ।
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिकृत्तान्सहस्रशः

tāvathācakhyatustasmai priyaṃ priyakarau tadā |
pāñcālānsṛñjayāṃścaiva vinikṛttānsahasraśaḥ

प्रीत्या चोच्चैरुद्रक्रोशंस्तथैवास्फोटयंस्तलान् ।
दिष्ट्यादिष्ट्येति चान्योन्यं समेत्योचुर्महारथाः

prītyā coccairudrakrośaṃstathaivāsphoṭayaṃstalān |
diṣṭyādiṣṭyeti cānyonyaṃ sametyocurmahārathāḥ

पर्यष्वजत्ततो द्रौणिस्ताभ्यां सम्प्रतिनन्दितः ।
इदं हर्षात्तु सुमहदाददे वाक्यमुत्तमम्

paryaṣvajattato drauṇistābhyāṃ sampratinanditaḥ |
idaṃ harṣāttu sumahadādade vākyamuttamam

पाञ्चाला निहताः सर्वे द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
सोमका मत्स्यशेषाश्च सर्वे विनिहता मया

pāñcālā nihatāḥ sarve draupadeyāśca sarvaśaḥ |
somakā matsyaśeṣāśca sarve vinihatā mayā

इदानीं कृतकृत्याः स्म याम तत्रैव मा चिरम् ।
यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसामहे प्रियम्

idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sma yāma tatraiva mā ciram |
yadi jīvati no rājā tasmai śaṃsāmahe priyam