अध्याय 3: अश्वत्थामा का रात्रि-आक्रमण का प्रण

कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम् ।
अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः

kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubham |
aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ

दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा ।
क्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावभौ प्रत्यभाषत

dahyamānastu śokena pradīptenāgninā yathā |
krūraṃ manastataḥ kṛtvā tāvabhau pratyabhāṣata

पुरुषेपुरुषे बुद्धिर्याया भवति शोभना ।
तुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वयास्वया

puruṣepuruṣe buddhiryāyā bhavati śobhanā |
tuṣyanti ca pṛthaksarve prajñayā te svayāsvayā

सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम् ।
सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वोत्मानं प्रशंसति

sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram |
sarvasyātmā bahumataḥ sarvotmānaṃ praśaṃsati

सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता ।
परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत्

sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā |
parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt

कारणान्तरयोगेन येषां संवदते मतिः ।
तेऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहुमन्यन्ति चासकृत्

kāraṇāntarayogena yeṣāṃ saṃvadate matiḥ |
te'nyonyena ca tuṣyanti bahumanyanti cāsakṛt

तस्यैव तु मनुष्यस्य सासा बुद्धिस्तदातदा ।
कालयोगे विपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते

tasyaiva tu manuṣyasya sāsā buddhistadātadā |
kālayoge viparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate

अनित्यत्वात्तु चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः ।
चित्तवैक्लब्यमासाद्य सासा बुद्धिः प्रजायते

anityatvāttu cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ |
cittavaiklabyamāsādya sāsā buddhiḥ prajāyate

यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि ।
भैषज्यं कुरुते योगात्प्रशमार्थमिति प्रभो

yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi |
bhaiṣajyaṃ kurute yogātpraśamārthamiti prabho

एवं कार्यस्य योगात्प्रशमार्थमिति प्रभो ॥
प्रज्ञया च स्वया युक्त्या तां च गृह्णन्ति वै बुधाः

evaṃ kāryasya yogātpraśamārthamiti prabho ||
prajñayā ca svayā yuktyā tāṃ ca gṛhṇanti vai budhāḥ

अन्यया यौवने बाल्ये बुद्ध्या भवति मोहितः ।
मध्येऽन्यया जरायां तु सोन्यां रोचयते मतिम्

anyayā yauvane bālye buddhyā bhavati mohitaḥ |
madhye'nyayā jarāyāṃ tu sonyāṃ rocayate matim

व्यसन वा महाघोरं समृद्धिं चापि तादृशीम् ।
अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम्

vyasana vā mahāghoraṃ samṛddhiṃ cāpi tādṛśīm |
avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam

एकस्मिन्नेव पुरुषे सासा बुद्धिस्तदातदा ।
भवत्यनित्या प्रज्ञा हि सा तस्यैव न रोचते

ekasminneva puruṣe sāsā buddhistadātadā |
bhavatyanityā prajñā hi sā tasyaiva na rocate

निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति ।
तया प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका

niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati |
tayā prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā

सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चितः ।
कर्तुमारभते प्रीतिं मरणादिषु कर्मसु

sarvo hi puruṣo bhoja sādhvetaditi niścitaḥ |
kartumārabhate prītiṃ maraṇādiṣu karmasu

सर्वे हि युक्तां विज्ञाय प्रज्ञां वापि स्वकां नराः ।
चेष्टन्ते विविधां चेष्टां हितमित्येव जानते

sarve hi yuktāṃ vijñāya prajñāṃ vāpi svakāṃ narāḥ |
ceṣṭante vividhāṃ ceṣṭāṃ hitamityeva jānate

उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम ।
युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि सर्वेषां शोकनाशिनीम्

upajātā vyasanajā yeyamadya matirmama |
yuvayostāṃ pravakṣyāmi sarveṣāṃ śokanāśinīm

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च ।
वर्णेवर्णे समाधत्त ह्येकैकं गुणवत्तरम्

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca |
varṇevarṇe samādhatta hyekaikaṃ guṇavattaram

ब्राह्मणे वेदमग्र्यं तु क्षत्रिये तेज उत्तमम् ।
दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम्

brāhmaṇe vedamagryaṃ tu kṣatriye teja uttamam |
dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām

अदान्तो ब्राह्मणोऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियो मृतः ।
अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान्

adānto brāhmaṇo'sādhurnistejāḥ kṣatriyo mṛtaḥ |
adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraśca pratikūlavān

सोऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणैरभिपूजिते ।
मन्दभाग्यतयाऽस्म्येतं क्षत्रधर्ममनुष्ठितः

so'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇairabhipūjite |
mandabhāgyatayā'smyetaṃ kṣatradharmamanuṣṭhitaḥ

क्षत्रधर्मं विदित्वाऽहं यदि ब्राह्मण्यमाश्रितः ।
प्रकरिष्ये महत्कर्म न मे तत्साधुसम्मतम्

kṣatradharmaṃ viditvā'haṃ yadi brāhmaṇyamāśritaḥ |
prakariṣye mahatkarma na me tatsādhusammatam

धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे ।
पितरं निहतं दृष्ट्वा किन्नु वक्ष्यामि संसदि

dhārayitvā dhanurdivyaṃ divyānyastrāṇi cāhave |
pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kinnu vakṣyāmi saṃsadi

सोऽहमद्य यथाकामं क्षत्रधर्ममवाप्य च ।
गन्ताऽस्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महात्मनः

so'hamadya yathākāmaṃ kṣatradharmamavāpya ca |
gantā'smi padavīṃ rājñaḥ pituścāpi mahātmanaḥ

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः ।
विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः ।
वयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायामकर्शिताः

adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ |
vimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ |
vayaṃ jitā matāścaiṣāṃ śrāntā vyāyāmakarśitāḥ

तेषां निशि प्रसुप्तानां सुस्थानां शिबिरे स्वके ।
अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम्

teṣāṃ niśi prasuptānāṃ susthānāṃ śibire svake |
avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram

तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतानचेतसः ।
सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवानिव दानवान्

tānavaskandya śibire pretabhūtānacetasaḥ |
sūdayiṣyāmi vikramya maghavāniva dānavān

अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः

adya tānsahitānsarvāndhṛṣṭadyumnapurogamān |
sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ

निहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धाऽस्मि सत्तम

nihatya caiva pāñcālāñśāntiṃ labdhā'smi sattama

पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्नद्य संयुगे ।
पिनाकपाणिः सङ्क्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव

pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayannadya saṃyuge |
pinākapāṇiḥ saṅkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣviva

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निकृत्या च निकृष्य च ।
अर्दयिष्यामि संहृष्टो रणे पाण्डुसुतांस्तथा ।
सूदयिष्यामि सङ्क्रुद्धः पशूनिव पिनाकधृत्

adyāhaṃ sarvapāñcālānnikṛtyā ca nikṛṣya ca |
ardayiṣyāmi saṃhṛṣṭo raṇe pāṇḍusutāṃstathā |
sūdayiṣyāmi saṅkruddhaḥ paśūniva pinākadhṛt

अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम् ।
प्रहृत्यैकेन शस्त्रेण भविष्याम्यनृणः पितुः

adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīm |
prahṛtyaikena śastreṇa bhaviṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ

दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि ।
गमिष्यामि निशावेलां पदवीमद्य दुर्गमाम्

duryodhanasya karṇasya bhīṣmasaindhavayorapi |
gamiṣyāmi niśāvelāṃ padavīmadya durgamām

अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि ।
विरात्रे प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलात्

adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśi |
virātre pramathiṣyāmi paśoriva śiro balāt

अद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानां शिरो निशि ।
खङ्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम

adya pāñcālapāṇḍūnāṃ śayitānāṃ śiro niśi |
khaṅgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama

अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके ।
कृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते

adya pāñcālasenāṃ tāṃ nihatya niśi sauptike |
kṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate