अध्याय 4: कृपाचार्य प्रभात तक विश्राम कहते हैं

दिष्ट्या ते प्रतिकर्तव्ये मतिर्जातेयमच्युत ।
न त्वां वारयितुं शक्तो वज्रपाणिरपि स्वयम्

diṣṭyā te pratikartavye matirjāteyamacyuta |
na tvāṃ vārayituṃ śakto vajrapāṇirapi svayam

अनुयास्यावहे त्वां तु प्रभाते सहितावुभौ ।
अद्य रात्रौ विश्रमस्व विमुक्तकवचध्वजः

anuyāsyāvahe tvāṃ tu prabhāte sahitāvubhau |
adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ

अहं त्वामनुयास्यामि कृतवर्मा च सात्वतः ।
परानभिमुखं यान्तं रथावास्थाय दंशितौ

ahaṃ tvāmanuyāsyāmi kṛtavarmā ca sātvataḥ |
parānabhimukhaṃ yāntaṃ rathāvāsthāya daṃśitau

आवाभ्यां सहितः शत्रूञ्श्वो निहन्ता समागमे ।
विक्रम्य रथिनां श्रेष्ठ पाञ्चालान्सपदानुगान्

āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūñśvo nihantā samāgame |
vikramya rathināṃ śreṣṭha pāñcālānsapadānugān

शक्तस्त्वमसि विक्रम्य विश्रमस्व निशामिमाम् ।
चिरं ते जाग्रतस्तात स्वप तावन्निशामिमाम्

śaktastvamasi vikramya viśramasva niśāmimām |
ciraṃ te jāgratastāta svapa tāvanniśāmimām

विश्रान्तश्च विनिद्रश्च स्वस्थचित्तश्च मानद ।
समेत्य समरे शत्रून्वधिष्यसि न संशयः

viśrāntaśca vinidraśca svasthacittaśca mānada |
sametya samare śatrūnvadhiṣyasi na saṃśayaḥ

न हि त्वां रथिनां श्रेष्ठं प्रगृहीतवरायुधम् ।
जेतुमुत्सहते कश्चिदपि देवेषु पावकिः

na hi tvāṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ pragṛhītavarāyudham |
jetumutsahate kaścidapi deveṣu pāvakiḥ

कृपेण सहितं यान्तं गुप्तं च कृतवर्मणा ।
को द्रौणिं युधि संरब्धं योधयेदपि देवराट्

kṛpeṇa sahitaṃ yāntaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā |
ko drauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yodhayedapi devarāṭ

ते वयं निशि विश्रान्ता विनिद्रा विगतज्वराः ।
प्रभातायां रजन्यां वै निहनिष्याम शात्रवान्

te vayaṃ niśi viśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ |
prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravān

तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि मम चैव न संशयः ।
सात्वतोपि महेष्वासो नित्यं युद्धेषु कोविदः

tava hyastrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ |
sātvatopi maheṣvāso nityaṃ yuddheṣu kovidaḥ

ते वयं सहितास्तात सर्वाञ्शत्रून्समागतान् ।
प्रसह्य समरे हत्वा प्रीतिं प्राप्स्याम पुष्कलाम्

te vayaṃ sahitāstāta sarvāñśatrūnsamāgatān |
prasahya samare hatvā prītiṃ prāpsyāma puṣkalām

विश्रमस्व त्वमव्यग्रः स्वप चेमां निशां सुखम् ।
अहं च कृतवर्मा च प्रभाते त्वां नरोत्तमम्

viśramasva tvamavyagraḥ svapa cemāṃ niśāṃ sukham |
ahaṃ ca kṛtavarmā ca prabhāte tvāṃ narottamam

अनुयास्याव सहितौ धन्विनौ परतापनौ ।
रथिनं त्वरया यान्तं रथमास्थाय दंशितौ

anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpanau |
rathinaṃ tvarayā yāntaṃ rathamāsthāya daṃśitau

स गत्वा शिबिरं तेषां नाम विश्राव्य चाहवे ।
ततः कर्ताऽसि शत्रूणां युध्यतां कदनं महत्

sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave |
tataḥ kartā'si śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahat

कृत्वा च कदनं तेषां प्रभाते विमलेऽहनि ।
विहरस्व यथा शक्रः सूदयित्वा महासुरान्

kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ prabhāte vimale'hani |
viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurān

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं पाञ्चालानां वरूथिनीम् ।
दैत्यसेनामिव क्रुद्धः सर्वदानवसूदनः

tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīm |
daityasenāmiva kruddhaḥ sarvadānavasūdanaḥ

मया त्वां सहितं सङ्ख्ये गुप्तं च कृतवर्मणा ।
न सहेत विभुः साक्षाद्वज्रपाणिरपि स्वयम्

mayā tvāṃ sahitaṃ saṅkhye guptaṃ ca kṛtavarmaṇā |
na saheta vibhuḥ sākṣādvajrapāṇirapi svayam

न चाहं समरे तात कृतवर्मा न चैव हि ।
अनिर्जित्य रणे पाण्डूनपयास्यामि कर्हिचित्

na cāhaṃ samare tāta kṛtavarmā na caiva hi |
anirjitya raṇe pāṇḍūnapayāsyāmi karhicit

हत्वा च समरे क्षुद्रान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह ।
निवर्तिष्यामहे सर्वे हता वा स्वर्गगा वयम्

hatvā ca samare kṣudrānpāñcālānpāṇḍubhiḥ saha |
nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam

सर्वोपायैः सहायास्ते प्रभाते वयमाहवे ।
सत्यमेतन्महाबाहो प्रब्रवीमि तवानघ

sarvopāyaiḥ sahāyāste prabhāte vayamāhave |
satyametanmahābāho prabravīmi tavānagha

एवमुक्तस्ततो द्रौणिक्रमातुलेन हितं वचः ।
अब्रवीन्मातुलं राजन्क्रोधादुद्वृत्य लोचने

evamuktastato drauṇikramātulena hitaṃ vacaḥ |
abravīnmātulaṃ rājankrodhādudvṛtya locane

आतुरस्य कुतो निद्रा नरस्यामर्षितस्य च ।
अर्थांश्चिन्तयतश्चापि कामयानस्य वा पुनः

āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca |
arthāṃścintayataścāpi kāmayānasya vā punaḥ

तदिदं समनुप्राप्तं पश्य मेऽद्य चतुष्टयम् ।
यस्य भागश्चतुर्थो मे स्वप्नमह्नाय नाशयेत्

tadidaṃ samanuprāptaṃ paśya me'dya catuṣṭayam |
yasya bhāgaścaturtho me svapnamahnāya nāśayet

किं नाम दुःखं लोकेऽस्मिन्पितुर्वधमनुस्मरन् ।
हृदयं निर्दहन्मेऽद्य रात्र्यहानि न शाम्यति

kiṃ nāma duḥkhaṃ loke'sminpiturvadhamanusmaran |
hṛdayaṃ nirdahanme'dya rātryahāni na śāmyati

यथा च निहतः पापैः पिता मम विशेषतः ।
प्रत्यक्षमपि ते सर्वं तन्मे मर्माणि कृन्तति

yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ |
pratyakṣamapi te sarvaṃ tanme marmāṇi kṛntati

कथं हि मादृशो लोके मुहूर्तमपि जीवति ।
द्रोणहन्तेति यद्वाचः पाञ्चालानां शृणोम्यहम्

kathaṃ hi mādṛśo loke muhūrtamapi jīvati |
droṇahanteti yadvācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomyaham

धृष्टद्युम्नमहत्वा तु नादं जीवितुमुत्सहे ।
स मे पितुर्वधाद्वध्यः पाञ्चाला ये च सङ्गताः

dhṛṣṭadyumnamahatvā tu nādaṃ jīvitumutsahe |
sa me piturvadhādvadhyaḥ pāñcālā ye ca saṅgatāḥ

विलापो भग्नसक्थस्य यस्तु राज्ञो मया श्रुतः ।
स पुनर्हृदयं कस्य क्रूरस्यापि न निर्दहेत्

vilāpo bhagnasakthasya yastu rājño mayā śrutaḥ |
sa punarhṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet

कस्य ह्यकरुणस्यापि नेत्राभ्यामश्रु नाव्रजेत् ।
नृपतेर्भग्नसक्थस्य श्रुत्वा तादृग्वचः पुनः

kasya hyakaruṇasyāpi netrābhyāmaśru nāvrajet |
nṛpaterbhagnasakthasya śrutvā tādṛgvacaḥ punaḥ

यश्चायं मित्रपक्षो मे मयि जीवति निर्जितः ।
शोकं मे वर्धयत्येष वारिवेग इवार्णवम्

yaścāyaṃ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ |
śokaṃ me vardhayatyeṣa vārivega ivārṇavam

एकाग्नमनसो मेऽद्य कुतो निद्रा कुतः सुखम्

ekāgnamanaso me'dya kuto nidrā kutaḥ sukham

वासुदेवार्जुनाभ्यां च तानहं परिरक्षितान् ।
अविषह्यतमान्मन्ये महेन्द्रेणापि सत्तम

vāsudevārjunābhyāṃ ca tānahaṃ parirakṣitān |
aviṣahyatamānmanye mahendreṇāpi sattama

न चापि शक्तः संयन्तुमस्मात्कार्यात्कथञ्चन ।
तं न पश्यामि लोकेऽस्मिन्यो मां कोपान्निवर्तयेत्

na cāpi śaktaḥ saṃyantumasmātkāryātkathañcana |
taṃ na paśyāmi loke'sminyo māṃ kopānnivartayet

इति मे निश्चिता बुद्धिरेषा साधुमता मम

iti me niścitā buddhireṣā sādhumatā mama

वादिकैः कथ्यमानस्तु मित्राणां मे पराभवः ।
पाण्डवानां च विजयटो हृदयं दहतीव मे

vādikaiḥ kathyamānastu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ |
pāṇḍavānāṃ ca vijayaṭo hṛdayaṃ dahatīva me

अहं तु कदनं कृत्वा शत्रूणामद्य सौप्तिके ।
ततो विश्रमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः

ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāmadya sauptike |
tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ