अध्याय 2: दैव और पुरुषार्थ पर कृपाचार्य

श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो ।
ममापि तु वचः किञ्चिच्छृणुष्वाद्य महाभुज

śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho |
mamāpi tu vacaḥ kiñcicchṛṇuṣvādya mahābhuja

आबद्धा मानुषाः सर्वे निबद्धाः कर्मणोर्द्वयोः ।
दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते

ābaddhā mānuṣāḥ sarve nibaddhāḥ karmaṇordvayoḥ |
daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate

न हि दैवेन सिध्यन्ति कार्याण्येकेन सत्तम ।
न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः

na hi daivena sidhyanti kāryāṇyekena sattama |
na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhistu yogataḥ

ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा अधमोत्तमाः ।
प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः

tābhyāmubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā adhamottamāḥ |
pravṛttāścaiva dṛśyante nivṛttāścaiva sarvaśaḥ

पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किन्नु साधयते फलम् ।
कृष्टे क्षेत्रे तथा वर्षन्किं न साधयते फलम्

parjanyaḥ parvate varṣankinnu sādhayate phalam |
kṛṣṭe kṣetre tathā varṣankiṃ na sādhayate phalam

उत्थानं चापि दैवस्य ह्यनुत्थानं च दैवतम् ।
व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वस्तत्र विनिश्चयः

utthānaṃ cāpi daivasya hyanutthānaṃ ca daivatam |
vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvastatra viniścayaḥ

सुवृष्टे च यथा देवे सम्यक् क्षेत्रे च कर्षिते ।
बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी

suvṛṣṭe ca yathā deve samyak kṣetre ca karṣite |
bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāttathā siddhirhi mānuṣī

तयोर्दैवं तु दुश्चिन्त्यं स्ववशेनैव वर्तते ।
प्राज्ञाः पुरुषकारे तु वर्तन्ते देवमास्थिताः

tayordaivaṃ tu duścintyaṃ svavaśenaiva vartate |
prājñāḥ puruṣakāre tu vartante devamāsthitāḥ

ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ ।
विचेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते निवृत्तास्तु तथैव च

tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha |
viceṣṭantaḥ sma dṛśyante nivṛttāstu tathaiva ca

कृतः पुरुषकारश्च सोऽपि दैवेन सिध्यति ।
तथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम्

kṛtaḥ puruṣakāraśca so'pi daivena sidhyati |
tathāsya karmaṇaḥ karturabhinirvartate phalam

उत्थानं च मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम् ।
अभलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम्

utthānaṃ ca manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam |
abhalaṃ dṛśyate loke samyagapyupapāditam

तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः ।
उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते

tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavantyamanasvinaḥ |
utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tanna rocate

प्रायशो हि कृतं कर्म नाफलं दृश्यते भुवि ।
अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म पश्येन्महाफलम्

prāyaśo hi kṛtaṃ karma nāphalaṃ dṛśyate bhuvi |
akṛtvā ca punarduḥkhaṃ karma paśyenmahāphalam

चष्टामकुर्वंल्लभते यदि किञ्चिद्यदृच्छया ।
यो वा न लभते कृत्वा दुर्दर्शौ तावुभावपि

caṣṭāmakurvaṃllabhate yadi kiñcidyadṛcchayā |
yo vā na labhate kṛtvā durdarśau tāvubhāvapi

शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधते ।
दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः

śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukhamedhate |
dṛśyante jīvaloke'smindakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ

यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणो नाश्नुते फलम् ।
नास्य वाच्यं भवेत्किञ्चिल्लब्धव्यं वाऽधिगच्छति

yadi dakṣaḥ samārambhātkarmaṇo nāśnute phalam |
nāsya vācyaṃ bhavetkiñcillabdhavyaṃ vā'dhigacchati

नाकृत्वा कर्म लोके हि फलं विन्दति कर्हिचित् ।
स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति भूयशः

nākṛtvā karma loke hi phalaṃ vindati karhicit |
sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati bhūyaśaḥ

एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथा ।
स करोत्यात्मनोऽनर्थानेष बुद्धिमतां नयः

evametadanādṛtya vartate yastvato'nyathā |
sa karotyātmano'narthāneṣa buddhimatāṃ nayaḥ

हीनं पुरुषकारेण यदि दैवेन वा पुनः ।
कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत्

hīnaṃ puruṣakāreṇa yadi daivena vā punaḥ |
kāraṇābhyāmathaitābhyāmutthānamaphalaṃ bhavet

हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति

hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tviha na sidhyati

दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहते ।
दक्षो दाक्षिण्यसम्पन्नो न स मोघैर्विहन्यते

daivatebhyo namaskṛtya yastvarthānsamyagīhate |
dakṣo dākṣiṇyasampanno na sa moghairvihanyate

सम्यगीहा पुनरियं या बृद्धानुपसेवते ।
आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः

samyagīhā punariyaṃ yā bṛddhānupasevate |
āpṛcchati ca yacchreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ

उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसम्मताः ।
ते स्म योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते

utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasammatāḥ |
te sma yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhirucyate

वृद्धानां वचनं श्रुत्वा योऽभ्युत्थानं प्रयोजयेत् ।
उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात्

vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo'bhyutthānaṃ prayojayet |
utthānasya phalaṃ samyaktadā sa labhate'cirāt

रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवः ।
अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः

rāgātkrodhādbhayāllobhādyo'rthānīheta mānavaḥ |
anīśaścāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ

सोयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना ।
असमर्थः समारब्धो मूढत्वादविचिनन्तितः

soyaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā |
asamarthaḥ samārabdho mūḍhatvādavicinantitaḥ

हितबुद्धीननादृत्य सम्मन्त्र्यासाधुभिः सह ।
वार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः

hitabuddhīnanādṛtya sammantryāsādhubhiḥ saha |
vāryamāṇo'karodvairaṃ pāṇḍavairguṇavattaraiḥ

पूर्वमप्यतिदुःशीलो न धैर्यं कर्तुमर्हति ।
तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणां न कृतं वचः

pūrvamapyatiduḥśīlo na dhairyaṃ kartumarhati |
tapatyarthe vipanne hi mitrāṇāṃ na kṛtaṃ vacaḥ

अनुवर्तामहे यत्तु तं वयं पापपूरुषम् ।
अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान्

anuvartāmahe yattu taṃ vayaṃ pāpapūruṣam |
asmānapyanayastasmātprāpto'yaṃ dāruṇo mahān

अेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता ।
बुद्धिश्चिन्तयते किञ्चित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते

aena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā |
buddhiścintayate kiñcitsvaṃ śreyo nāvabudhyate

मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो जनाः ।
तत्रास्य बुद्धिर्विनयस्तत्र श्रेयश्च पश्यति

muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo janāḥ |
tatrāsya buddhirvinayastatra śreyaśca paśyati

ततोऽस्य मूलं कार्याणां बुद्ध्या निश्चित्य वै बुधाः ।
तेऽत्र पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत्

tato'sya mūlaṃ kāryāṇāṃ buddhyā niścitya vai budhāḥ |
te'tra pṛṣṭā yathā brūyustatkartavyaṃ tathā bhavet

ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम्

te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīm |
upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim

ते पृष्टास्तु वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम् ।
तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः

te pṛṣṭāstu vadeyuryacchreyo naḥ samanantaram |
tadasmābhiḥ punaḥ kāryamiti me naiṣṭhikī matiḥ

अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः सम्पद्यते क्वचित्

anārambhāttu kāryāṇāṃ nārthaḥ sampadyate kvacit

कृते पुरुषकारे तु येषां कार्यं न सिध्यति ।
दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा

kṛte puruṣakāre tu yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati |
daivenopahatāste tu nātra kāryā vicāraṇā