अध्याय 17: एक ने इतने वीर कैसे मारे

हतेषु सर्वसैन्येषु सौप्तिकै तै रथैस्त्रिभिः ।
शोचन्युधिष्ठिरो राजा दाशार्हमिदमब्रवीत्

hateṣu sarvasainyeṣu sauptikai tai rathaistribhiḥ |
śocanyudhiṣṭhiro rājā dāśārhamidamabravīt

कथं नु कृष्ण पापेन क्षुद्रेण शठबुद्धिना ।
द्रौणिना निहताः सर्वे मम पुत्रा महारथाः

kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kṣudreṇa śaṭhabuddhinā |
drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ

तथा कृतास्‌रविक्रान्ताः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
द्रुपदस्यात्मजाश्चैव द्रोणपुत्रेण पातिताः

tathā kṛtās‌ravikrāntāḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ |
drupadasyātmajāścaiva droṇaputreṇa pātitāḥ

यस्य द्रोणो महेष्वासो न प्रादादाहवे मुखम् ।
निजघ्ने रथिनां श्रेष्ठं धृष्टद्युम्नं कथं नु सः

yasya droṇo maheṣvāso na prādādāhave mukham |
nijaghne rathināṃ śreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ

किन्नु तेन कृतं कर्म तथायुक्तं नरर्षभ ।
यदेकः समरे सर्वानवधीन्नो गुरोः सुतः

kinnu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha |
yadekaḥ samare sarvānavadhīnno guroḥ sutaḥ

नूनं स देवदेवानामीश्वरेश्वरमव्ययम् ।
जगाम शरणं द्रौणिरेकस्तेनावधीद्बहून्

nūnaṃ sa devadevānāmīśvareśvaramavyayam |
jagāma śaraṇaṃ drauṇirekastenāvadhīdbahūn

प्रसन्नो हि महादेवो दद्यादमरतामपि ।
वीर्यं च गिरिशो दद्याद्येनेन्द्रमपि शातयेत्

prasanno hi mahādevo dadyādamaratāmapi |
vīryaṃ ca giriśo dadyādyenendramapi śātayet

वेदाहं हि महादेवं तत्त्वेन भरतर्षभ ।
यानि चास्यपुराणानि कर्माणि विविधानि च

vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha |
yāni cāsyapurāṇāni karmāṇi vividhāni ca

आदिरेष हि भूतानां मध्यमन्तश्च भारत ।
विचेष्टते जगच्चेदं सर्वमस्यैव कर्मणा

ādireṣa hi bhūtānāṃ madhyamantaśca bhārata |
viceṣṭate jagaccedaṃ sarvamasyaiva karmaṇā

एवं सिसृक्षुर्भूतानि ददर्श प्रथमं विभुः ।
पितामहोऽब्रवीच्चैनं भूतानि सृज माचिरम्

evaṃ sisṛkṣurbhūtāni dadarśa prathamaṃ vibhuḥ |
pitāmaho'bravīccainaṃ bhūtāni sṛja māciram

हरिकेशस्तथेत्युक्‌वा दीर्घदर्शी तदा प्रभुः ।
दीर्घकालं तपस्तेपे मग्नोऽम्भसि महातपाः

harikeśastathetyuk‌vā dīrghadarśī tadā prabhuḥ |
dīrghakālaṃ tapastepe magno'mbhasi mahātapāḥ

सुमहान्तं ततः कालं प्रतीक्ष्यैनं पितामहः ।
स्रष्टारं सर्वभूतानां ससर्ज मनसाऽपरम्

sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ pratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ |
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasā'param

सोऽब्रवीद्वातरं दृष्ट्वा गिरिशं सुप्तमम्भसि ।
यदि मे नाग्रजोऽस्त्यन्यस्ततः स्रक्ष्याम्यहं प्रजाः

so'bravīdvātaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ suptamambhasi |
yadi me nāgrajo'styanyastataḥ srakṣyāmyahaṃ prajāḥ

तमब्रवीत्पिता नास्ति त्वदन्यः पुरुषोऽग्रजः ।
स्थाणुरेष जले मग्नो विस्रब्धः कुरु वै प्रजाः

tamabravītpitā nāsti tvadanyaḥ puruṣo'grajaḥ |
sthāṇureṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai prajāḥ

भूतान्यन्वसृजत्सप्त दक्षः क्षिप्रं प्रजापतिः ।
यैरिमं व्यकरोत्सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम्

bhūtānyanvasṛjatsapta dakṣaḥ kṣipraṃ prajāpatiḥ |
yairimaṃ vyakarotsarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham

ताः सृष्टमात्राः क्षुधिताः प्रजाः सर्वाः प्रजापतिम् ।
बिभक्षयिवो राजन्सहसा प्राद्रवंस्तदा

tāḥ sṛṣṭamātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim |
bibhakṣayivo rājansahasā prādravaṃstadā

स भक्ष्यमाणस्त्राणार्थी पितामहमुपाद्रवत् ।
आभ्यो मां भगवांस्त्रातु वृत्तिरासां विधीयताम्

sa bhakṣyamāṇastrāṇārthī pitāmahamupādravat |
ābhyo māṃ bhagavāṃstrātu vṛttirāsāṃ vidhīyatām

ततस्ताभ्यो ददावन्नमोषधीः स्थावराणि च ।
जङ्गमानि च भूतानि दुर्बलानि बलीयसाम्

tatastābhyo dadāvannamoṣadhīḥ sthāvarāṇi ca |
jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām

विहितान्नाः प्रजास्तास्तु जग्मुस्तुष्टा यथागतम् ।
ततो ववृधिरे राजन्प्रीतिमत्यः स्वयोनिषु

vihitānnāḥ prajāstāstu jagmustuṣṭā yathāgatam |
tato vavṛdhire rājanprītimatyaḥ svayoniṣu

भूतग्रामे विवृद्वे तु सृष्टे देवासुरे तदा ।
उदतिष्ठज्जलाज्ज्येष्ठः प्रजाश्चेमा ददर्श सः

bhūtagrāme vivṛdve tu sṛṣṭe devāsure tadā |
udatiṣṭhajjalājjyeṣṭhaḥ prajāścemā dadarśa saḥ

बहुरूपाः प्रजाः सृष्टा विवृद्धाश्च स्वतेजसा ।
चुक्रोध बलवद्दृष्ट्वा लिङ्गं स्वं चाप्यविध्यत

bahurūpāḥ prajāḥ sṛṣṭā vivṛddhāśca svatejasā |
cukrodha balavaddṛṣṭvā liṅgaṃ svaṃ cāpyavidhyata

तत्प्रविद्धं तथा भूमौ तथैव प्रत्यतिष्ठत ।
तमुवाचाव्ययो ब्रह्मा वचोभिः शमयन्निव

tatpraviddhaṃ tathā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata |
tamuvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayanniva

किं कृतं सलिले शर्व चिरकालस्थितेन ते ।
किमर्थं चेदमुत्पाद्य लिङ्गं भूमौ प्रवेशितम्

kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālasthitena te |
kimarthaṃ cedamutpādya liṅgaṃ bhūmau praveśitam

सोऽब्रवीज्जातसंरम्भस्तथा लोकगुरुर्गुरुम् ।
प्रजाः सृष्टाः परेणेमाः किं करिष्याम्यनेन वै

so'bravījjātasaṃrambhastathā lokagururgurum |
prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmyanena vai

प्रजाः सृष्टाः परेणेमाः प्रजार्थं मे पितामह ।
ओषध्यः परिवर्तेरन्यथैवं सततं प्रजाः

prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ prajārthaṃ me pitāmaha |
oṣadhyaḥ parivarteranyathaivaṃ satataṃ prajāḥ

एवमुक्त्वा स सक्रोधो जगाम विमना भवः ।
गिरेर्मुञ्जवतः पादं तपस्तप्तुं महातपाः

evamuktvā sa sakrodho jagāma vimanā bhavaḥ |
girermuñjavataḥ pādaṃ tapastaptuṃ mahātapāḥ