अध्याय 12: श्रीकृष्ण अश्वत्थामा की याचना बताते हैं

तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृषभस्ततः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

tasminprayāte durdharṣe yadūnāmṛṣabhastataḥ |
abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

एष पाण्‍डवे ते भ्राता पुत्रशोकपरायणः ।
जिघांसुर्द्रौणिमाक्रन्दे एक एवाभिधावति

eṣa pāṇ‍ḍave te bhrātā putraśokaparāyaṇaḥ |
jighāṃsurdrauṇimākrande eka evābhidhāvati

भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ ।
तं कृच्छ्रगतमद्य त्वं कस्मान्नाभ्युपपद्यसे

bhīmaḥ priyaste sarvebhyo bhrātṛbhyo bharatarṣabha |
taṃ kṛcchragatamadya tvaṃ kasmānnābhyupapadyase

यत्तदाचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरञ्जयः ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेत पृथिवीमपि

yattadācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapurañjayaḥ |
astraṃ brahmaśiro nāma daheta pṛthivīmapi

तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।
प्रत्यपायदाचार्यः प्रीयमाणो धनञ्जयम्

tanmahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām |
pratyapāyadācāryaḥ prīyamāṇo dhanañjayam

तं पुत्रोऽप्येक एवैनमन्वयाचदमर्षणः ।
ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव

taṃ putro'pyeka evainamanvayācadamarṣaṇaḥ |
tataḥ provāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva

विदितं चापलं ह्यासीदात्मजस्य दुरात्मनः ।
सर्वधर्मविदाचार्यः सोऽन्वशासत्सुतं ततः

viditaṃ cāpalaṃ hyāsīdātmajasya durātmanaḥ |
sarvadharmavidācāryaḥ so'nvaśāsatsutaṃ tataḥ

परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे ।
इदमस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः

paramāpadgatenāpi na sma tāta tvayā raṇe |
idamastraṃ prayoktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ

इत्युक्त्वान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चाथोक्तवान् ।
न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ

ityuktvānguruḥ putraṃ droṇaḥ paścāthoktavān |
na tvaṃ jātu satāṃ mārge sthāteti puruṣarṣabha

स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियम् ।
निराशः सर्वकल्याणैः शोकात्पर्यचरन्महीम्

sa tadājñāya duṣṭātmā piturvacanamapriyam |
nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śokātparyacaranmahīm

ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत ।
अवसद्द्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चितः

tatastadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata |
avasaddvārakāmetya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ

स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्वारवतीमनु ।
एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव

sa kadācitsamudrānte vasandvāravatīmanu |
eka ekaṃ samāgamya māmuvāca hasanniva

यत्तदुग्रं तपः कृष्ण चरन्नमितविक्रमः ।
अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता

yattadugraṃ tapaḥ kṛṣṇa carannamitavikramaḥ |
agastyādbhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम् ।
तदद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा

astraṃ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam |
tadadya mayi dāśārha yathā pitari me tathā

अस्मत्तस्दुपादाय दिव्यमस्त्रं यदूत्तम ।
ममाप्यस्‌रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहणं रणे

asmattasdupādāya divyamastraṃ yadūttama |
mamāpyas‌raṃ prayaccha tvaṃ cakraṃ ripuhaṇaṃ raṇe

स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः ।
याचमानः प्रयत्नेन मत्तोऽस्त्रं भरतर्षभ

sa rājanprīyamāṇena mayāpyuktaḥ kṛtāñjaliḥ |
yācamānaḥ prayatnena matto'straṃ bharatarṣabha

देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः ।
न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः

devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ |
na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ

इदं धनुरियं शक्तिरिदं चक्रमियं गदा ।
यद्यदिच्छसि चेदस्‌रं मत्तस्तत्तद्ददामि ते

idaṃ dhanuriyaṃ śaktiridaṃ cakramiyaṃ gadā |
yadyadicchasi cedas‌raṃ mattastattaddadāmi te

यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुमपि वा रणे ।
तद्गृहाण विनाऽस्त्रेण यन्मे दातुमभीप्ससि

yacchaknoṣi samudyantuṃ prayoktumapi vā raṇe |
tadgṛhāṇa vinā'streṇa yanme dātumabhīpsasi

स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभमयस्मयम् ।
वव्रे चक्रं महाभागो मत्तः स्पर्धन्मया सह

sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābhamayasmayam |
vavre cakraṃ mahābhāgo mattaḥ spardhanmayā saha

गृहाण चक्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम् ।
जग्राहोत्पत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना

gṛhāṇa cakramityukto mayā tu tadanantaram |
jagrāhotpatya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā

न चैनमशकत्स्थानात्सञ्चालयितुमप्युत ।
अथैनं दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचक्रमे

na cainamaśakatsthānātsañcālayitumapyuta |
athainaṃ dakṣiṇenāpi grahītumupacakrame

सर्वयत्नेन तेनापि गृह्य नैनमकम्पयत्

sarvayatnena tenāpi gṛhya nainamakampayat

ततः सर्वबलेनापि यदैनं न शशाक ह ।
उद्यन्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः ।
कृत्वा यत्नं परिश्रान्तः स न्यवर्तत भारत

tataḥ sarvabalenāpi yadainaṃ na śaśāka ha |
udyantuṃ vā cālayituṃ drauṇiḥ paramadurmanāḥ |
kṛtvā yatnaṃ pariśrāntaḥ sa nyavartata bhārata

निवृत्मनसं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम् ।
अहमामन्त्र्य संविग्नमश्वत्थामानमब्रुवम्

nivṛtmanasaṃ tasmādabhiprāyādvicetasam |
ahamāmantrya saṃvignamaśvatthāmānamabruvam

यः स दैवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः ।
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्चः कपिप्रवरकेतनः

yaḥ sa daivamanuṣyeṣu pramāṇaṃ paramaṃ gataḥ |
gāṇḍīvadhanvā śvetāścaḥ kapipravaraketanaḥ

यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठमुमापतिम् ।
द्वन्द्वयुद्धे पुरा जिष्णुस्तोषयामास शङ्करम्

yaḥ sākṣāddevadeveśaṃ śitikaṇṭhamumāpatim |
dvandvayuddhe purā jiṣṇustoṣayāmāsa śaṅkaram

यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि ।
नादेयं यस्य मे किञ्चिदपि प्राणान्महात्मनः

yasmātpriyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi |
nādeyaṃ yasya me kiñcidapi prāṇānmahātmanaḥ

तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
नोक्पूर्वमिदं वाक्यं यस्त्वं मामभिभाषसे

tenāpi suhṛdā brahmanpārthenākliṣṭakarmaṇā |
nokpūrvamidaṃ vākyaṃ yastvaṃ māmabhibhāṣase

ब्रह्मचर्यं महद्धोरं तीर्‌वा द्वादशवार्षिकम् ।
हिमवत्पार्श्वमास्थाय यो मया तपसाऽऽर्जितः

brahmacaryaṃ mahaddhoraṃ tīr‌vā dvādaśavārṣikam |
himavatpārśvamāsthāya yo mayā tapasā''rjitaḥ

समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां योऽन्वजायत ।
सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः

samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yo'nvajāyata |
sanatkumārastejasvī pradyumno nāma me sutaḥ

तेनाप्येतन्महद्दिव्यं चक्रमप्रतिमं रणे ।
न प्रार्थितमभून्मूढ तदितं प्रार्थितं त्वया

tenāpyetanmahaddivyaṃ cakramapratimaṃ raṇe |
na prārthitamabhūnmūḍha taditaṃ prārthitaṃ tvayā

रामेणातिबलेनैतन्नोक्तपूर्वं कदाचन ।
न गदेन साम्बेन यदिदं प्रार्थितं त्वया

rāmeṇātibalenaitannoktapūrvaṃ kadācana |
na gadena sāmbena yadidaṃ prārthitaṃ tvayā

द्वारकावासिभिश्चान्यैर्वृष्ण्यन्धकमहारथैः ।
नोक्तपूर्वमिदं क्षुद्रं तदिदं प्रार्थितं त्वया

dvārakāvāsibhiścānyairvṛṣṇyandhakamahārathaiḥ |
noktapūrvamidaṃ kṣudraṃ tadidaṃ prārthitaṃ tvayā

भारताचार्यपुत्रस्त्वं मानितः सर्वयादवैः ।
चक्रेण रथिनां श्रेष्ठ कं नु तात युयुत्ससे

bhāratācāryaputrastvaṃ mānitaḥ sarvayādavaiḥ |
cakreṇa rathināṃ śreṣṭha kaṃ nu tāta yuyutsase

एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह ।
प्रयुज्य भवते पूजां योत्स्ये कृष्ण त्वया सह

evamukto mayā drauṇirmāmidaṃ pratyuvāca ha |
prayujya bhavate pūjāṃ yotsye kṛṣṇa tvayā saha

प्रार्थितं ते मया चक्रं देवदानवपूजितम् ।
अजेयः स्यामिति विभो सत्यमेद्ब्रवीमि ते

prārthitaṃ te mayā cakraṃ devadānavapūjitam |
ajeyaḥ syāmiti vibho satyamedbravīmi te

सोऽहं तद्दुर्लभं चक्रमनवाप्यैव केशव ।
प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवदस्व माम्

so'haṃ taddurlabhaṃ cakramanavāpyaiva keśava |
pratiyāsyāmi govinda śivenābhivadasva mām

एतत्सुनाभं भोजानामृषभेण त्वया धृतम् ।
चक्रमप्रतिचक्रेण भुवि नान्योऽभिपद्यते

etatsunābhaṃ bhojānāmṛṣabheṇa tvayā dhṛtam |
cakramapraticakreṇa bhuvi nānyo'bhipadyate

एतावदुक्त्वा द्रौणिर्मां युग्यानश्वान्धनानि च ।
आदायोपययौ काले रत्नानि वविधानि च

etāvaduktvā drauṇirmāṃ yugyānaśvāndhanāni ca |
ādāyopayayau kāle ratnāni vavidhāni ca

स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च ।
वेद चास्‌रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः

sa saṃrambhī durātmā ca capalaḥ krūra eva ca |
veda cās‌raṃ brahmaśirastasmādrakṣyo vṛkodaraḥ