अध्याय 11: द्रौपदी अश्वत्थामा की मणि माँगती है

स दृष्ट्वा निहतान्सङ्ख्ये पुत्रान्पात्रौन्सखींस्तथा ।
महादुःखपरीतात्मा बभूव जनमेजय

sa dṛṣṭvā nihatānsaṅkhye putrānpātraunsakhīṃstathā |
mahāduḥkhaparītātmā babhūva janamejaya

ततस्तस्य महाञ्शोकः प्रादुरासीन्महात्मनः ।
स्मरतः पुत्रपौत्रांस्तान्भ्रातॄन्सुहृद एव च

tatastasya mahāñśokaḥ prādurāsīnmahātmanaḥ |
smarataḥ putrapautrāṃstānbhrātṝnsuhṛda eva ca

तमश्रुपरिपूर्णाक्षं वेपमानमचेतसम् ।
सुहृदो भृशसंविग्नाः सांत्वयाञ्चक्रिरे तदा

tamaśruparipūrṇākṣaṃ vepamānamacetasam |
suhṛdo bhṛśasaṃvignāḥ sāṃtvayāñcakrire tadā

कृत्वा तु विधिवत्तेषां पुत्राणाममितौजसाम् ।
प्रेतकार्याणि सर्वेषां बभूव भृशदुःखितः

kṛtvā tu vidhivatteṣāṃ putrāṇāmamitaujasām |
pretakāryāṇi sarveṣāṃ babhūva bhṛśaduḥkhitaḥ

तस्मिन्मुहूर्ते जवनैर्वाजिभिर्हेममालिभिः ।
नकुलः कृष्णया सार्धमुपायात्परमार्तया

tasminmuhūrte javanairvājibhirhemamālibhiḥ |
nakulaḥ kṛṣṇayā sārdhamupāyātparamārtayā

उपप्लाव्यं गता सा तु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
तदा विनाशं सर्वेषां पुत्राणां व्यथितेन्द्रिया

upaplāvyaṃ gatā sā tu śrutvā sumahadapriyam |
tadā vināśaṃ sarveṣāṃ putrāṇāṃ vyathitendriyā

कम्पमानेव कदली वातेनाभिसमीरिता ।
कृष्णा राजानमासाद्य शोकार्ता न्यपतद्भुवि

kampamāneva kadalī vātenābhisamīritā |
kṛṣṇā rājānamāsādya śokārtā nyapatadbhuvi

न बभौ वदनं तस्या रुदन्त्याः शोककर्शितम् ।
फुल्लपद्मपलाशाक्ष्या मेघावृत इवोडुराट्

na babhau vadanaṃ tasyā rudantyāḥ śokakarśitam |
phullapadmapalāśākṣyā meghāvṛta ivoḍurāṭ

ततस्तां पतितां दृष्ट्वा संरम्भी सत्यविक्रमः ।
वाहुभ्यां परिजग्राह समुत्पत्य वृकोदरः

tatastāṃ patitāṃ dṛṣṭvā saṃrambhī satyavikramaḥ |
vāhubhyāṃ parijagrāha samutpatya vṛkodaraḥ

सा समाश्वासिता तेन भीमसेनेन भामिनी ।
रुदती पाण्डवज्येष्ठमिदं वचनमब्रवीत्

sā samāśvāsitā tena bhīmasenena bhāminī |
rudatī pāṇḍavajyeṣṭhamidaṃ vacanamabravīt

दिष्ट्या राजन्नवाप्येमामखिलां भोक्ष्यसे महीम् ।
आत्मजान्क्षत्रधर्मेण सम्प्रदाय यमाय वै

diṣṭyā rājannavāpyemāmakhilāṃ bhokṣyase mahīm |
ātmajānkṣatradharmeṇa sampradāya yamāya vai

दिष्ट्या सर्वास्त्रकुशलं मत्तमातङ्गामिनम् ।
अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां सौभद्रं न स्मरिष्यसि

diṣṭyā sarvāstrakuśalaṃ mattamātaṅgāminam |
avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saubhadraṃ na smariṣyasi

आत्मजान्क्षत्रधर्मेण श्रुत्वा शूरान्निपातितान् ।
स्थितो राज्ये मया सार्धं विहरन्न स्मरिष्यसि

ātmajānkṣatradharmeṇa śrutvā śūrānnipātitān |
sthito rājye mayā sārdhaṃ viharanna smariṣyasi

प्रसुप्तानां वधं श्रुत्वा द्रौणिना पापकर्मणा ।
शोको मां दहते गाढो हुताशन इवाश्रयम्

prasuptānāṃ vadhaṃ śrutvā drauṇinā pāpakarmaṇā |
śoko māṃ dahate gāḍho hutāśana ivāśrayam

तस्य पापकृतो द्रौणेर्न चेदद्य दुरात्मनः ।
हियते सानुबन्धस्य युधि विक्रम्य जीवितम्

tasya pāpakṛto drauṇerna cedadya durātmanaḥ |
hiyate sānubandhasya yudhi vikramya jīvitam

इहैव प्रायमासिष्ये तन्निबोधत पाण्डवाः ।
न चेत्फलमवाप्नोति द्रौणिः पापस्य कर्मणः

ihaiva prāyamāsiṣye tannibodhata pāṇḍavāḥ |
na cetphalamavāpnoti drauṇiḥ pāpasya karmaṇaḥ

एवमक्त्वा ततः कृष्णा पाण्डवं प्रत्युपाविशत् ।
युधिष्ठिरं याज्ञसेनी धर्मराजं यशस्विनी

evamaktvā tataḥ kṛṣṇā pāṇḍavaṃ pratyupāviśat |
yudhiṣṭhiraṃ yājñasenī dharmarājaṃ yaśasvinī

दृष्ट्वोपविष्टां राजा तु पाण्डवो महिषीं प्रियाम् ।
प्रत्युवाच स धर्मात्मा द्रौपदीं चारुदर्शनाम्

dṛṣṭvopaviṣṭāṃ rājā tu pāṇḍavo mahiṣīṃ priyām |
pratyuvāca sa dharmātmā draupadīṃ cārudarśanām

क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञे प्राप्तास्ते निधनं शुभे ।
पुत्रास्ते भ्रातरश्चैव तान्न शोचितुमर्हसि

kṣatradharmeṇa dharmajñe prāptāste nidhanaṃ śubhe |
putrāste bhrātaraścaiva tānna śocitumarhasi

स कल्याणि वनं दुर्गं दूरं द्रौणिरितो गतः ।
तस्य त्वं पातनं सङ्ख्ये कथं ज्ञास्यसि शोभने

sa kalyāṇi vanaṃ durgaṃ dūraṃ drauṇirito gataḥ |
tasya tvaṃ pātanaṃ saṅkhye kathaṃ jñāsyasi śobhane

द्रोणपुत्रस्य सहजो मणिः शिरसि मे श्रुतः ।
निहत्य सङ्ख्ये तं पापं पश्येयं मणिमाहृतम् ।
द्रौणेः शिरस उत्कृत्य जीवेयमिति मे मतिः

droṇaputrasya sahajo maṇiḥ śirasi me śrutaḥ |
nihatya saṅkhye taṃ pāpaṃ paśyeyaṃ maṇimāhṛtam |
drauṇeḥ śirasa utkṛtya jīveyamiti me matiḥ

इत्युक्त्वा पाण्डवं कृष्णा राजानं चारुदर्शना ।
भीमसेनकरे स्पृष्ट्वा कुपिता वाक्यमब्रवीत्

ityuktvā pāṇḍavaṃ kṛṣṇā rājānaṃ cārudarśanā |
bhīmasenakare spṛṣṭvā kupitā vākyamabravīt

त्रातुमर्हसि मां भीम क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।
जहि तं पापकर्माणं शम्बरं सघवानिव

trātumarhasi māṃ bhīma kṣatradharmamanusmaran |
jahi taṃ pāpakarmāṇaṃ śambaraṃ saghavāniva

न हि ते विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन ।
श्रुतं तत्सर्वलोकेषु परमव्यसने तथा

na hi te vikrame tulyaḥ pumānastīha kaścana |
śrutaṃ tatsarvalokeṣu paramavyasane tathā

द्वीपोऽभूस्त्वं हि पार्थानां नगरे वारणावते ।
हिडिम्बदर्शने चैव तथां त्वमभवो गतिः

dvīpo'bhūstvaṃ hi pārthānāṃ nagare vāraṇāvate |
hiḍimbadarśane caiva tathāṃ tvamabhavo gatiḥ

तथा विराटनगरे कीचकेन भृशार्दिताम् ।
मामप्युद्वृतवान्कृच्छ्रात्पौलोमीं मघवानिव

tathā virāṭanagare kīcakena bhṛśārditām |
māmapyudvṛtavānkṛcchrātpaulomīṃ maghavāniva

यथैतान्यकृथाः पार्थ महाकर्माणि वै पुरा ।
तथा द्रौणिममित्रघ्न विनिहत्य सुखी भव

yathaitānyakṛthāḥ pārtha mahākarmāṇi vai purā |
tathā drauṇimamitraghna vinihatya sukhī bhava

तस्या बहुविधं दुःखं निशम्य परिदेवितम् ।
न चामर्षत कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः

tasyā bahuvidhaṃ duḥkhaṃ niśamya paridevitam |
na cāmarṣata kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ

स काञ्चनविचित्राङ्गमारुरोह महारथम् ।
आदाय रुचिरं चित्रं समार्गणगुणं धनुः

sa kāñcanavicitrāṅgamāruroha mahāratham |
ādāya ruciraṃ citraṃ samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ

नकुलं सारथिं कृत्वा द्रोणपुत्रवधे धृतः ।
विस्फार्य सशरं चापं तूर्णमश्वानचोदयत्

nakulaṃ sārathiṃ kṛtvā droṇaputravadhe dhṛtaḥ |
visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇamaśvānacodayat

ते हयाः पुरुषव्याघ्र दीप्यमानाः स्वतेजसा ।
वहन्तः सहसा जग्मुर्हरयः शीघ्रगामिनः

te hayāḥ puruṣavyāghra dīpyamānāḥ svatejasā |
vahantaḥ sahasā jagmurharayaḥ śīghragāminaḥ

शिबिरात्स्वाद्गृहीत्वा स रथस्य पदमच्युतः ।
द्रोणपुत्रगतेनाशु ययौ मार्गेण भारत

śibirātsvādgṛhītvā sa rathasya padamacyutaḥ |
droṇaputragatenāśu yayau mārgeṇa bhārata