अध्याय 10: युधिष्ठिर संहार का समाचार सुनते हैं

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां धृष्टद्युम्नस्य सारथिः ।
गत्वा शशंस पाण्डुभ्यः सौप्तिके कदनं कृतम्

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ dhṛṣṭadyumnasya sārathiḥ |
gatvā śaśaṃsa pāṇḍubhyaḥ sauptike kadanaṃ kṛtam

द्रौपदेया हता राजन्द्रुपदस्वात्मजैः सह ।
प्रमत्ता निशि विश्वस्ताः स्वपन्तः शिबिरे स्वके

draupadeyā hatā rājandrupadasvātmajaiḥ saha |
pramattā niśi viśvastāḥ svapantaḥ śibire svake

गौतमेन नृशंसेन भोजेन कृतवर्मणा ।
अश्वत्थान्ना च पापेन हतं वः शिबिरं निशि

gautamena nṛśaṃsena bhojena kṛtavarmaṇā |
aśvatthānnā ca pāpena hataṃ vaḥ śibiraṃ niśi

एतैर्नरगजाश्वानां प्रासशक्तिपरश्वयैः ।
सहस्रामि विकृन्द्भिर्निः शेषं शिबिरं कृतम्

etairnaragajāśvānāṃ prāsaśaktiparaśvayaiḥ |
sahasrāmi vikṛndbhirniḥ śeṣaṃ śibiraṃ kṛtam

xxxxxxविहगफलभारनतस्य ह ।
xxxxxxxमहतो वनस्येव परश्वथैः ।
xxxxxxxx सुमहाञ्शब्दो बलस्य तव भारत

xxxxxxvihagaphalabhāranatasya ha |
xxxxxxxmahato vanasyeva paraśvathaiḥ |
xxxxxxxx sumahāñśabdo balasya tava bhārata

महमेकोऽबशिष्टस्तु तस्मात्सैन्यामहीपते ।
मुक्तः कथञ्चिद्धर्मात्मन्व्यग्राच्च कृतवर्मणः

mahameko'baśiṣṭastu tasmātsainyāmahīpate |
muktaḥ kathañciddharmātmanvyagrācca kṛtavarmaṇaḥ

तच्छ्रुत्वा वाक्यमशिवं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पपात मह्यां धर्मात्मा पुत्रशोकसमन्वितः

tacchrutvā vākyamaśivaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
papāta mahyāṃ dharmātmā putraśokasamanvitaḥ

पतन्तं तमतिक्रम्य परिजग्राह सात्यकिः ।
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

patantaṃ tamatikramya parijagrāha sātyakiḥ |
bhīmaseno'rjunaścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavau

लब्धचेतास्तु कौन्तेयः शोकविह्वलया गिरा ।
जित्वा शत्रूञ्जितः पश्चात्पर्यदेवयदार्तवत्

labdhacetāstu kaunteyaḥ śokavihvalayā girā |
jitvā śatrūñjitaḥ paścātparyadevayadārtavat

अगम्या गतिरर्थानां कर्मणामीश्वरस्य च ।
दुर्विदा गतिरर्थानामपि ये दिव्यचक्षुषः ।
जीयमाना जयन्त्यन्ये जयमाना वयं जिताः

agamyā gatirarthānāṃ karmaṇāmīśvarasya ca |
durvidā gatirarthānāmapi ye divyacakṣuṣaḥ |
jīyamānā jayantyanye jayamānā vayaṃ jitāḥ

हत्वा भ्रातॄन्वयस्यांश्च पितॄन्पुत्रान्सुहृद्गणान् ।
बन्धूनमात्यान्पौत्रांश्च जित्वा सर्वाञ्जिता वयम्

hatvā bhrātṝnvayasyāṃśca pitṝnputrānsuhṛdgaṇān |
bandhūnamātyānpautrāṃśca jitvā sarvāñjitā vayam

अनर्थो ह्यर्थसङ्काशस्तथाऽनर्थोऽर्थदर्शनः ।
जयोऽयमजयाकारो जयस्तस्मात्पराजयः

anartho hyarthasaṅkāśastathā'nartho'rthadarśanaḥ |
jayo'yamajayākāro jayastasmātparājayaḥ

यज्जित्वा तप्यते पश्चादापन्न इव दुर्मतिः ।
कथं मन्येत विजयं ततो जिततरः परैः

yajjitvā tapyate paścādāpanna iva durmatiḥ |
kathaṃ manyeta vijayaṃ tato jitataraḥ paraiḥ

येषामर्थाय पापं स्याद्विजयस्य सुहृद्वधैः ।
निर्जितैरप्रमत्तैर्हि विजिता जितकाशिनः

yeṣāmarthāya pāpaṃ syādvijayasya suhṛdvadhaiḥ |
nirjitairapramattairhi vijitā jitakāśinaḥ

कर्णिनालीकदंष्ट्रस्य स्वङ्गजिह्वस्य संयुगे ।
चापव्यात्तास्यरौद्रस्य ज्यातलस्वननादिनः

karṇinālīkadaṃṣṭrasya svaṅgajihvasya saṃyuge |
cāpavyāttāsyaraudrasya jyātalasvananādinaḥ

क्रुद्धस्य नरसिंहस्य सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
ये व्यमुञ्चन्त कर्णस्य प्रमादात्त इमे हताः

kruddhasya narasiṃhasya saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ |
ye vyamuñcanta karṇasya pramādātta ime hatāḥ

रथहदं शरवर्षोर्मिमन्तं
रत्नाचितं वाहनयोधबृन्दम् ।
शक्त्यृष्टिमीनध्वजनागनक्रं
शरासनावर्तमहेषुफेनम्

rathahadaṃ śaravarṣormimantaṃ
ratnācitaṃ vāhanayodhabṛndam |
śaktyṛṣṭimīnadhvajanāganakraṃ
śarāsanāvartamaheṣuphenam

सङ्ग्रामचन्द्रोदयवेगवेलं
द्रोणार्णवं ज्यातलनेमिघोषम् ।
ये तेरुरुच्चावचशस्त्रनौभि--
स्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात्

saṅgrāmacandrodayavegavelaṃ
droṇārṇavaṃ jyātalanemighoṣam |
ye teruruccāvacaśastranaubhi--
ste rājaputrā nihatāḥ pramādāt

न हि प्रमादात्परमस्ति कश्च--
द्वधो नराणामिह जीवलोके ।
प्रमत्तमर्था हि नरं समन्ता--
त्त्यजन्त्यनर्थाश्च समाविशन्ति

na hi pramādātparamasti kaśca--
dvadho narāṇāmiha jīvaloke |
pramattamarthā hi naraṃ samantā--
ttyajantyanarthāśca samāviśanti

ध्वजोत्तमाग्रोच्छ्रितधूमकेतुं
शरार्चिषं दीप्तमहापताकम् ।
महाधनुर्ज्यातलनेमिघोषं
तनुत्रनानाविधशस्त्रहोमम्

dhvajottamāgrocchritadhūmaketuṃ
śarārciṣaṃ dīptamahāpatākam |
mahādhanurjyātalanemighoṣaṃ
tanutranānāvidhaśastrahomam

महाचमूकक्षदवाभिपन्नं
महाहवे भीष्ममहादवाग्निम् ।
ये तेरुरुच्चावचशस्त्रवेगै--
स्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात्

mahācamūkakṣadavābhipannaṃ
mahāhave bhīṣmamahādavāgnim |
ye teruruccāvacaśastravegai--
ste rājaputrā nihatāḥ pramādāt

न हि प्रमत्तेन नरेण शक्य--
माप्तुं वसु श्रीर्विपुलं यशो वा ।
पश्याप्रमादेन निहत्य शत्रू--
न्सर्वान्महेन्द्रं सुखमेधमानम्

na hi pramattena nareṇa śakya--
māptuṃ vasu śrīrvipulaṃ yaśo vā |
paśyāpramādena nihatya śatrū--
nsarvānmahendraṃ sukhamedhamānam

इन्द्रोपमान्पार्थिवपुत्रपौत्रा--
न्पश्याविशेषेण हतान्प्रमादात् ।
तीर्त्वा समुद्रं जणिजः समृद्वा ।
मग्नाः कुनद्यामिव सीदमानाः

indropamānpārthivaputrapautrā--
npaśyāviśeṣeṇa hatānpramādāt |
tīrtvā samudraṃ jaṇijaḥ samṛdvā |
magnāḥ kunadyāmiva sīdamānāḥ

अमर्षितैर्ये निहता नरेन्द्रा
निःसंशयं ते त्रिदिवं प्रपन्नाः ।
कृष्णां तु शोचामि कथं नु साध्वी
शोकार्णवं सा विषहिष्यतीति

amarṣitairye nihatā narendrā
niḥsaṃśayaṃ te tridivaṃ prapannāḥ |
kṛṣṇāṃ tu śocāmi kathaṃ nu sādhvī
śokārṇavaṃ sā viṣahiṣyatīti

भातृंश्च पुत्रांश्च हतान्निशम्य
पाञ्चालसराजं पितरं च वृद्वम् ।
ध्रुवं विसञ्ज्ञा पतिता पृथिव्यां
सा शोष्यते शोककृशाङ्गयष्टिः

bhātṛṃśca putrāṃśca hatānniśamya
pāñcālasarājaṃ pitaraṃ ca vṛdvam |
dhruvaṃ visañjñā patitā pṛthivyāṃ
sā śoṣyate śokakṛśāṅgayaṣṭiḥ

तच्छोकजं दुःखमपारयन्ती
कथं भविष्यत्युचिता सुखानाम् ।
रोरूयते ज्ञातिवधाभितप्ता
प्रदह्वमानेव हुताशनेन

tacchokajaṃ duḥkhamapārayantī
kathaṃ bhaviṣyatyucitā sukhānām |
rorūyate jñātivadhābhitaptā
pradahvamāneva hutāśanena

इत्येवमार्तः परिदेवयन्स
राजाज कुरूणां नकुलं बभाषे ।
गच्छान्यैनामिह मन्दभाग्यां
समातृपक्षामिति राजपुत्रीम्

ityevamārtaḥ paridevayansa
rājāja kurūṇāṃ nakulaṃ babhāṣe |
gacchānyaināmiha mandabhāgyāṃ
samātṛpakṣāmiti rājaputrīm

माद्रीसुतस्तत्परिगृह्य वाक्यं
धर्मेण धर्मप्रथमस्य राज्ञः ।
ययौ रथेनालयमाशुदेव्याः
पाञ्चालराजस्य च यत्र दाराः

mādrīsutastatparigṛhya vākyaṃ
dharmeṇa dharmaprathamasya rājñaḥ |
yayau rathenālayamāśudevyāḥ
pāñcālarājasya ca yatra dārāḥ

प्रस्थाप्य माद्रीसुतमाजमीढः
शोकार्दितस्तैः सहितः सुहृद्भिः ।
रोरूयमाणः प्रययौ सुताना--
मायोधनं भूतगणानुकीर्णम्

prasthāpya mādrīsutamājamīḍhaḥ
śokārditastaiḥ sahitaḥ suhṛdbhiḥ |
rorūyamāṇaḥ prayayau sutānā--
māyodhanaṃ bhūtagaṇānukīrṇam

स तत्प्रविश्याशिवमुग्ररूपं
ददर्श पुत्रान्सुहृदः सखींश्च ।
भूमौ शयानान्रुधिरार्द्रगात्रा--
न्विभिन्नदेहान्प्रहृतोत्तमाङ्गान्

sa tatpraviśyāśivamugrarūpaṃ
dadarśa putrānsuhṛdaḥ sakhīṃśca |
bhūmau śayānānrudhirārdragātrā--
nvibhinnadehānprahṛtottamāṅgān

स तांस्तु दृष्ट्वा भृशमार्तरूपो
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
उच्चैः प्रचुक्रोश च कौरवाग्र्यः
पपात चोर्व्यां सगणो विसंज्ञः

sa tāṃstu dṛṣṭvā bhṛśamārtarūpo
yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
uccaiḥ pracukrośa ca kauravāgryaḥ
papāta corvyāṃ sagaṇo visaṃjñaḥ