अध्याय 99: दुःशासन के ताने और प्रतिज्ञाओं का दोहराव

ततः पराजिताः पार्था वनावासाय दीक्षिताः ।
अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम्

tataḥ parājitāḥ pārthā vanāvāsāya dīkṣitāḥ |
ajinānyuttarīyāṇi jagṛhuśca yathākramam

अजिनैः संवृतान्दृष्ट्वा हृतराज्यानरिन्दमान् ।
प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत्

ajinaiḥ saṃvṛtāndṛṣṭvā hṛtarājyānarindamān |
prasthitānvanavāsāya tato duḥśāsano'bravīt

प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः ।
पराजिताः पाण्डवेया विपत्तिं परमां गताः

pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ |
parājitāḥ pāṇḍaveyā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ

अद्य देवाः सम्प्रयाताः समैर्वर्त्मभिरस्थलैः ।
गुणज्येष्ठास्तथा श्रेष्ठाः श्रेयांसो यद्वयं परैः

adya devāḥ samprayātāḥ samairvartmabhirasthalaiḥ |
guṇajyeṣṭhāstathā śreṣṭhāḥ śreyāṃso yadvayaṃ paraiḥ

नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम् ।
मुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः

narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālamanantakam |
mukhācca hīnā rājyācca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ

धनेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान्प्रहासिषुः ।
ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवः

dhanena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrānprahāsiṣuḥ |
te nirjitā hṛtadhanā vanameṣyanti pāṇḍavaḥ

चित्रान्सन्नाहानवमुञ्चन्तु चैषां
वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति ॥
विवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे
यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः

citrānsannāhānavamuñcantu caiṣāṃ
vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti ||
vivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve
yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ

न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा
इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा ।
ज्ञास्यन्ति तेत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा
विपर्यये पाण्ढतिला इवाफलाः

na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā
ityeva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā |
jñāsyanti tetmānamime'dya pāṇḍavā
viparyaye pāṇḍhatilā ivāphalāḥ

इदं हि वासो यदि वेदृशानां
मनस्विनां रौरवमाहवेषु ॥
आदीक्षितानामजिनानि यद्व-
द्वलीयसां पश्यत पाण्डवानाम्

idaṃ hi vāso yadi vedṛśānāṃ
manasvināṃ rauravamāhaveṣu ||
ādīkṣitānāmajināni yadva-
dvalīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām

महाप्राज्ञः सौमकिर्यज्ञसेनः
कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय ।
अकार्षिद्वै सुकृतं नेह किञ्चित्
क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः

mahāprājñaḥ saumakiryajñasenaḥ
kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya |
akārṣidvai sukṛtaṃ neha kiñcit
klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ

सूक्ष्मप्रावारानजिनोत्तरीयान्
दृष्ट्वाऽरण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान् ।
कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि
पतिं वृणीष्वेह यमन्यमिच्छसि

sūkṣmaprāvārānajinottarīyān
dṛṣṭvā'raṇye nirdhanānapratiṣṭhān |
kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni
patiṃ vṛṇīṣveha yamanyamicchasi

एते हि सर्वे कुरवः समेताः
क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः ।
एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे
न त्वां नयेत्कालविपर्ययोऽयम्

ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ
kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ |
eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve
na tvāṃ nayetkālaviparyayo'yam

यथाऽफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः ।
तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि

yathā'phalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ |
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api

किं पाण्डवांस्ते पतितानुपास्य
मोघः श्रमः षण्ढतिलानुपास्य ।
एवं नृशंसः परुषाणि पार्था-
नश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः

kiṃ pāṇḍavāṃste patitānupāsya
moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilānupāsya |
evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthā-
naśrāvayaddhṛtarāṣṭrasya putraḥ

तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी
निर्भर्त्स्योच्चैः सन्निगृह्यैव रोषात् ।
उवाच चैनं सहसैवोपगम्य
सिंहो यथा हैमवतः शृगालम्

tadvai śrutvā bhīmaseno'tyamarṣī
nirbhartsyoccaiḥ sannigṛhyaiva roṣāt |
uvāca cainaṃ sahasaivopagamya
siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam

क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थं प्रभाषसे ।
गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे

krūra pāpajanairjuṣṭamakṛtārthaṃ prabhāṣase |
gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase

यथा तुदसि मर्माणि वाक्छरैरिह नो भृशम् ।
तथा स्मारयिता तेऽहं कृन्तन्मर्माणि संयुगे

yathā tudasi marmāṇi vākcharairiha no bhṛśam |
tathā smārayitā te'haṃ kṛntanmarmāṇi saṃyuge

ये च त्वामनुवर्तन्ते क्रोधलोभवशानुगाः ।
गोप्तारः सानुबन्धांस्तान्नेताऽस्मि यमसादनम्

ye ca tvāmanuvartante krodhalobhavaśānugāḥ |
goptāraḥ sānubandhāṃstānnetā'smi yamasādanam

एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं
दुःशासनस्तं परिनृत्यति स्म ।
मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं
गौर्गौरिति स्माह्वयन्मुक्तलज्जः

evaṃ bruvāṇamajinairvivāsitaṃ
duḥśāsanastaṃ parinṛtyati sma |
madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ
gaurgauriti smāhvayanmuktalajjaḥ

नृशंस परुषं वक्तुं दुःशासन त्वया ।
निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुमर्हति

nṛśaṃsa paruṣaṃ vaktuṃ duḥśāsana tvayā |
nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitumarhati

मैव स्म सुकृतां लोकान्गच्छेत्पार्थो वृकोदरः ।
यदि वक्षो हि ते भित्त्वा न पिबेच्छोणितं रणे

maiva sma sukṛtāṃ lokāngacchetpārtho vṛkodaraḥ |
yadi vakṣo hi te bhittvā na pibecchoṇitaṃ raṇe

धार्तराष्ट्रान्रणे हत्त्वा मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
शमं गन्ताऽस्मि नचिरात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

dhārtarāṣṭrānraṇe hattvā miṣatāṃ sarvadhanvinām |
śamaṃ gantā'smi nacirātsatyametadbravīmi te

तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं
दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात् ।
गतिं स्वगत्याऽनुचकार मन्दो
निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः

tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ
duryodhano bhīmasenasya harṣāt |
gatiṃ svagatyā'nucakāra mando
nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ

नैतावता कृतमित्यब्रवीत्तं
वृकोदरः सन्निवृत्तार्धकायः ।
शीघ्रं हि त्वां निहतं सानुबन्धं
संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ

naitāvatā kṛtamityabravīttaṃ
vṛkodaraḥ sannivṛttārdhakāyaḥ |
śīghraṃ hi tvāṃ nihataṃ sānubandhaṃ
saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha

एवं समीक्ष्यात्मनि चावमानं
नियम्य मन्युं बलवान्स मानी ।
राजानुगः संसदि कौरवाणां
विनिष्कामन्वाक्यमुवाच भीमः

evaṃ samīkṣyātmani cāvamānaṃ
niyamya manyuṃ balavānsa mānī |
rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ
viniṣkāmanvākyamuvāca bhīmaḥ

अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनञ्जयः ।
शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति

ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanañjayaḥ |
śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati

इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्वचः ।
सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति

idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhadvacaḥ |
satyaṃ devāḥ kariṣyanti yanno yuddhaṃ bhaviṣyati

सुयोधनमिमं पापं हन्ताऽस्मि गदया युधि ।
शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतले

suyodhanamimaṃ pāpaṃ hantā'smi gadayā yudhi |
śiraḥ pādena cāsyāhamadhiṣṭhāsyāmi bhūtale

वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः ।
दुःशासनस्य रुधिरं पाताऽस्मि मृगराडिव

vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pātā'smi mṛgarāḍiva

भीमसेन न ते सन्ति येषां वैरं त्वया त्विह ।
मत्ता मृगेषु सुखिनो न बुद्ध्यन्ते महद्भयम्

bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā tviha |
mattā mṛgeṣu sukhino na buddhyante mahadbhayam

नैवं वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम् ।
इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति

naivaṃ vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām |
itaścaturdaśe varṣe draṣṭāro yadbhaviṣyati

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्

duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ |
duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

असूयितारं द्रष्टारं प्रवक्तारं विकत्थनम् ।
भीमसेन नियोगात्ते हन्ताहं कर्णमाहवे

asūyitāraṃ draṣṭāraṃ pravaktāraṃ vikatthanam |
bhīmasena niyogātte hantāhaṃ karṇamāhave

अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया ।
कर्णं कर्णानुगांश्चैव रणे हन्ताऽस्मि पत्रिभिः

arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā |
karṇaṃ karṇānugāṃścaiva raṇe hantā'smi patribhiḥ

ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः ।
तांश्च सर्वानहं बाणैर्नेताऽस्मि यमसादनम्

ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ |
tāṃśca sarvānahaṃ bāṇairnetā'smi yamasādanam

चलेद्वि हिमवान्स्थानान्निष्प्रभः स्याद्दिवाकरः ।
शैत्यं सोमात्प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्यदि

caledvi himavānsthānānniṣprabhaḥ syāddivākaraḥ |
śaityaṃ somātpraṇaśyeta matsatyaṃ vicaledyadi

न प्रदास्यति चेद्राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे ।
दुर्योधनोऽभिसत्कृत्य सत्यमेतद्भविष्यति

na pradāsyati cedrājyamito varṣe caturdaśe |
duryodhano'bhisatkṛtya satyametadbhaviṣyati

इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्माद्रवतीसुतः ।
प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान्

ityuktavati pārthe tu śrīmānmādravatīsutaḥ |
pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān

सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत् ।
क्रोधसंरक्तनयनो निः श्वसन्निव पन्नगः

saubalasya vadhaṃ prepsuridaṃ vacanamabravīt |
krodhasaṃraktanayano niḥ śvasanniva pannagaḥ

अक्षान्यान्मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर ।
नैतेऽक्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृताः

akṣānyānmanyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara |
naite'kṣā niśitā bāṇāstvayaite samare vṛtāḥ

यथा चैवोक्तवान्भीमस्त्वामुद्दिश्य सबान्धवम् ।
कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः

yathā caivoktavānbhīmastvāmuddiśya sabāndhavam |
kartāhaṃ karmaṇastasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ

हन्ताऽस्मि तरसा युद्धे त्वामेवहे सबान्धवम् ।
यदि स्थास्यसि सङ्ग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल

hantā'smi tarasā yuddhe tvāmevahe sabāndhavam |
yadi sthāsyasi saṅgrāme kṣatradharmeṇa saubala

सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशाम्पते ।
दर्शनीयतमो नॄणामिदं वचनमब्रवीत्

sahadevavacaḥ śrutvā nakulo'pi viśāmpate |
darśanīyatamo nṝṇāmidaṃ vacanamabravīt

सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन्धृतराष्ट्रजैः ।
यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये

suteyaṃ yajñasenasya dyūte'smindhṛtarāṣṭrajaiḥ |
yairvācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitairduryodhanapriye

तान्धार्तराष्ट्रान्दुर्वृत्तान्मुमूर्षून्कालनोदितान् ।
गमयिष्यामि भूयिष्ठानहं वैवस्वतक्षयम्

tāndhārtarāṣṭrāndurvṛttānmumūrṣūnkālanoditān |
gamayiṣyāmi bhūyiṣṭhānahaṃ vaivasvatakṣayam

उलूकं च दुरात्मानं सौबलस्य सुतं प्रियम् ।
क्रूरं हन्ताऽस्मि समरे तं वै क्रूरं नराधमम्

ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam |
krūraṃ hantā'smi samare taṃ vai krūraṃ narādhamam

निदेशाद्धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन् ।
निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्ताऽस्मि नचिरादिव

nideśāddharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran |
nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartā'smi nacirādiva

एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः ।
प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन्

evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ |
pratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭramupāgaman