अध्याय 98: युधिष्ठिर फिर खेलते हैं और वनवास हारते हैं

ततो व्यध्वगतं पार्थं प्रातिकामी युधिष्ठिरम् ।
उवाच वचनाद्राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः

tato vyadhvagataṃ pārthaṃ prātikāmī yudhiṣṭhiram |
uvāca vacanādrājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

उपास्तीर्णा सभा राजन्नक्षानुप्त्वा युधिष्ठिर ।
एहि पाण्डव दीव्येति पिता त्वाह नराधिपः

upāstīrṇā sabhā rājannakṣānuptvā yudhiṣṭhira |
ehi pāṇḍava dīvyeti pitā tvāha narādhipaḥ

धातुर्नियोगाद्भूतानि प्राप्नुवन्ति शुभाशुभम् ।
न निवृत्तिस्तयोरस्ति देवतव्यं पुनर्यदि

dhāturniyogādbhūtāni prāpnuvanti śubhāśubham |
na nivṛttistayorasti devatavyaṃ punaryadi

अक्षद्यूते समाह्वानं नियोगात्स्थविरस्य च ।
जानन्नपि क्षयकरं नातिक्रमितुमुत्सहे

akṣadyūte samāhvānaṃ niyogātsthavirasya ca |
jānannapi kṣayakaraṃ nātikramitumutsahe

असम्भवो हेममयस्य जन्तो-
स्तथापि रामो लुलुभे मृगाय ।
प्रायः समासन्नपराभवाणां
धियो विपर्यस्ततरा भवन्ति

asambhavo hemamayasya janto-
stathāpi rāmo lulubhe mṛgāya |
prāyaḥ samāsannaparābhavāṇāṃ
dhiyo viparyastatarā bhavanti

इति ब्रुवन्निववृते भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
जानांश्च शकुनेर्मायां पार्थो द्यूतमियात्पुनः

iti bruvannivavṛte bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
jānāṃśca śakunermāyāṃ pārtho dyūtamiyātpunaḥ

विविशुस्ते सभां तां तु पुनरेव महारथाः ।
व्यथयन्ति स्म चेतांसि मुहृदां भरतर्षभाः

viviśuste sabhāṃ tāṃ tu punareva mahārathāḥ |
vyathayanti sma cetāṃsi muhṛdāṃ bharatarṣabhāḥ

यथोपजोषमासीनाः पुनर्द्यूतप्रवृत्तये ।
सर्वलोकविनाशाय दैवेनोपनिपीडिताः

yathopajoṣamāsīnāḥ punardyūtapravṛttaye |
sarvalokavināśāya daivenopanipīḍitāḥ

अमुञ्चत्स्थविरो यद्वो धनं पूजितमेव तत् ।
महाधनं ग्लहं त्वेकं शृणु भो भरतर्षभ

amuñcatsthaviro yadvo dhanaṃ pūjitameva tat |
mahādhanaṃ glahaṃ tvekaṃ śṛṇu bho bharatarṣabha

वयं वा द्वादशाब्दानि युष्माभिर्द्यूतनिर्जिताः ।
प्रविशेम महारण्यं रौरवाजिनवाससः

vayaṃ vā dvādaśābdāni yuṣmābhirdyūtanirjitāḥ |
praviśema mahāraṇyaṃ rauravājinavāsasaḥ

त्रयोदशं च स्वजनैरज्ञाताः परिवत्सरम् ।
ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश

trayodaśaṃ ca svajanairajñātāḥ parivatsaram |
jñātāśca punaranyāni vane varṣāṇi dvādaśa

अस्माभिर्निर्जिता यूयं वने द्वादश वत्सरान् ।
वसध्वं कृष्णया सार्धमजिनैः प्रतिवासिताः

asmābhirnirjitā yūyaṃ vane dvādaśa vatsarān |
vasadhvaṃ kṛṣṇayā sārdhamajinaiḥ prativāsitāḥ

त्रयोदशं च स्वजनैरज्ञाताः पिरवत्सरम् ।
ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश

trayodaśaṃ ca svajanairajñātāḥ piravatsaram |
jñātāśca punaranyāni vane varṣāṇi dvādaśa

त्रयोदशे च निर्वृत्ते पुनरेव यथोचितम् ।
स्वराज्यं प्रतिपत्तव्यमितरैरथवेतरैः

trayodaśe ca nirvṛtte punareva yathocitam |
svarājyaṃ pratipattavyamitarairathavetaraiḥ

अनेन व्यवसायेन सहास्माभिर्युधिष्ठिर ।
अक्षानुप्त्वा पुनर्द्यूतमेहि दीव्यस्व भारत

anena vyavasāyena sahāsmābhiryudhiṣṭhira |
akṣānuptvā punardyūtamehi dīvyasva bhārata

अथ सभ्याः सभामध्ये समुच्छ्रितकरास्तदा ।
ऊचुरुद्विग्नमनसः संवेगात्सर्व एव हि

atha sabhyāḥ sabhāmadhye samucchritakarāstadā |
ūcurudvignamanasaḥ saṃvegātsarva eva hi

अहो धिग्बान्धवा नैनं बोधयन्ति महद्भयम् ।
बुद्ध्या बुद्ध्येन्न वा बुद्ध्येदयं वै भरतर्षभ

aho dhigbāndhavā nainaṃ bodhayanti mahadbhayam |
buddhyā buddhyenna vā buddhyedayaṃ vai bharatarṣabha

जनप्रवादान्सुबहूञ्शृण्वन्नपि नराधिपः ।
ह्रिया च धर्मसंयोगात्पार्थो द्यूतमियात्पुनः

janapravādānsubahūñśṛṇvannapi narādhipaḥ |
hriyā ca dharmasaṃyogātpārtho dyūtamiyātpunaḥ

जानन्नापि महाबुद्धिः पुनर्द्यूतमवर्तयत् ।
अप्यासन्नो विनाशः स्यात्कुरूणामितिचिन्तयन्

jānannāpi mahābuddhiḥ punardyūtamavartayat |
apyāsanno vināśaḥ syātkurūṇāmiticintayan

कथं वै मद्विधो राजा स्वधर्ममनुपालयन् ।
आहूतो विनिवर्तेत दीव्यामि शकुने त्वया

kathaṃ vai madvidho rājā svadharmamanupālayan |
āhūto vinivarteta dīvyāmi śakune tvayā

गवाश्वं बहुधेनुकमपर्यन्तमजाविकम् ।
गजाः कोशो हिरण्यं च दासीदासाश्च सर्वशः

gavāśvaṃ bahudhenukamaparyantamajāvikam |
gajāḥ kośo hiraṇyaṃ ca dāsīdāsāśca sarvaśaḥ

हित्वा नो ग्लह एवैको वनवासाय पाण्डवाः ।
यूयं वयं वा विजिता वसेम वनमाश्रिताः

hitvā no glaha evaiko vanavāsāya pāṇḍavāḥ |
yūyaṃ vayaṃ vā vijitā vasema vanamāśritāḥ

त्रयोदशं च वै वर्णमज्ञाताः स्वजनैस्तथा ।
अनेन व्यवसायेन दीव्याम पुरुषर्षभाः ।

trayodaśaṃ ca vai varṇamajñātāḥ svajanaistathā |
anena vyavasāyena dīvyāma puruṣarṣabhāḥ |

समुत्क्षेपेण चैकेन वनवासाय भारत
(वैशम्पायन उवाच)
एवं दैवबलाविष्टो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भीष्मद्रोणाऽऽवार्यमाणो विदुरेण च धीमता

samutkṣepeṇa caikena vanavāsāya bhārata
(vaiśampāyana uvāca)
evaṃ daivabalāviṣṭo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhīṣmadroṇā''vāryamāṇo vidureṇa ca dhīmatā

युयुत्सुना कृपेणाथ सञ्जयेन च भारत ।
गान्धार्या पृथया चैव भीमार्जुनयमैस्तथा

yuyutsunā kṛpeṇātha sañjayena ca bhārata |
gāndhāryā pṛthayā caiva bhīmārjunayamaistathā

विकर्णेन च वीरेण द्रौपद्या द्रौणिना तथा ।
सोमदत्तेन च तथा बाह्लीकेन च धीमता

vikarṇena ca vīreṇa draupadyā drauṇinā tathā |
somadattena ca tathā bāhlīkena ca dhīmatā

वार्यमाणोपि सततं न च राजन्नियच्छति ।
एवं संवार्यमाणोपि कौन्तेयो हितकाम्यया

vāryamāṇopi satataṃ na ca rājanniyacchati |
evaṃ saṃvāryamāṇopi kaunteyo hitakāmyayā

देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं मुहूर्तं कलिमाविशत् ।
अविष्टः कलिना राजञ्छकुनिं प्रत्यभाषत

devakāryārthasiddhyarthaṃ muhūrtaṃ kalimāviśat |
aviṣṭaḥ kalinā rājañchakuniṃ pratyabhāṣata

एवं भवत्विति तदा वनवासाय दीव्यति ।
प्रतिजग्राह तं पार्थो ग्लहं जग्राह सौबलः ॥
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

evaṃ bhavatviti tadā vanavāsāya dīvyati |
pratijagrāha taṃ pārtho glahaṃ jagrāha saubalaḥ ||
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata