अध्याय 93: धृतराष्ट्र के वरों से पाण्डव मुक्त होते हैं

द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा चुकोपाथ धनञ्जयः ।
स तदा क्रोधताम्राक्ष इदं वचनमब्रवीत्

draupadyā vacanaṃ śrutvā cukopātha dhanañjayaḥ |
sa tadā krodhatāmrākṣa idaṃ vacanamabravīt

अयं तु मां वारयते धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो धनुरादाय वीर्यवान्

ayaṃ tu māṃ vārayate dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
ityuktvā krodhatāmrākṣo dhanurādāya vīryavān

सव्यसाची समुत्पत्य ताञ्छत्रून्समुदैक्षत ।
उद्यतं फल्गुनं तत्र ददृशुः सर्वपार्थिवाः

savyasācī samutpatya tāñchatrūnsamudaikṣata |
udyataṃ phalgunaṃ tatra dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

युगान्ते सर्वलोकांस्तु दहन्तमिव पावकम् ।
वीक्षमाणं धनुष्पामिं हन्तुकामं मुहुर्मुहुः

yugānte sarvalokāṃstu dahantamiva pāvakam |
vīkṣamāṇaṃ dhanuṣpāmiṃ hantukāmaṃ muhurmuhuḥ

हन्तुकामं पशून्क्रुद्धं रुद्रं दक्षक्रतौ यथा ।
तथाभूतं नरं दृष्ट्वा विषेदुस्तत्र मानवाः

hantukāmaṃ paśūnkruddhaṃ rudraṃ dakṣakratau yathā |
tathābhūtaṃ naraṃ dṛṣṭvā viṣedustatra mānavāḥ

धनञ्जयस्यव वीर्यज्ञा निराशा जीविते तदा ।
मृतभूता भवन्सर्वे नेत्रैरनिमिषैरिव

dhanañjayasyava vīryajñā nirāśā jīvite tadā |
mṛtabhūtā bhavansarve netrairanimiṣairiva

अर्जुनं धर्मपुत्रं च समुदैक्षन्त पार्थिवाः ।
क्रुद्धं तदाऽर्जुनं दृष्ट्वा पृथिवी च चचाल ह

arjunaṃ dharmaputraṃ ca samudaikṣanta pārthivāḥ |
kruddhaṃ tadā'rjunaṃ dṛṣṭvā pṛthivī ca cacāla ha

खेचराणि च भूतानि वित्रेसुर्वै भयार्दिताः ।
नादित्यो विरराजाथ नापि वान्ति च मारुताः ।

khecarāṇi ca bhūtāni vitresurvai bhayārditāḥ |
nādityo virarājātha nāpi vānti ca mārutāḥ |

न चन्द्रो न च नक्षत्रं द्यौर्दिशोन न विभान्ति ह ।
सर्वमाविद्धमभवज्जगत्स्थावरजङ्गमम्

na candro na ca nakṣatraṃ dyaurdiśona na vibhānti ha |
sarvamāviddhamabhavajjagatsthāvarajaṅgamam

उत्पतन्स वभौ पार्तो दिवाकर इवाम्बरे ।

utpatansa vabhau pārto divākara ivāmbare |

पार्थं दृष्ट्वा क्रुद्धं कालान्तकयमोपमम् ।
भीमसेनो मुदा युक्तो युद्धायैव मनो दधे

pārthaṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ kālāntakayamopamam |
bhīmaseno mudā yukto yuddhāyaiva mano dadhe

पाञ्चाली च ददर्शाथ सुसङ्क्रुद्धं धनञ्जयम् ।
हन्तुकामं रिपून्मर्वान्सुपर्णमिव पन्नगान्

pāñcālī ca dadarśātha susaṅkruddhaṃ dhanañjayam |
hantukāmaṃ ripūnmarvānsuparṇamiva pannagān

दुष्प्रेक्षः सोऽभवत्क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ।
तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं विव्यधुः पुरवासिनः

duṣprekṣaḥ so'bhavatkruddho yugāntāgniriva jvalan |
taṃ dṛṣṭvā tejasā yuktaṃ vivyadhuḥ puravāsinaḥ

उत्पतन्तं तु वेगेन ततो दृष्ट्वा धनञ्जयम् ।
जग्राह स तदा राजा पुरुहूतो यथा हरिम्

utpatantaṃ tu vegena tato dṛṣṭvā dhanañjayam |
jagrāha sa tadā rājā puruhūto yathā harim

उवाच स घृणी ज्येष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
मा पार्थ साहसं कार्षीर्मा विनाशं गमेद्यशः

uvāca sa ghṛṇī jyeṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
mā pārtha sāhasaṃ kārṣīrmā vināśaṃ gamedyaśaḥ

अहमेतान्पापकृतो द्यूतज्ञान्दग्धुमुत्सहे ।
कन्त्त्वसत्यगतिं दृष्ट्वा क्रोधो नाशमुपैति मे

ahametānpāpakṛto dyūtajñāndagdhumutsahe |
kanttvasatyagatiṃ dṛṣṭvā krodho nāśamupaiti me

त्वमिमं जगतोऽर्थे वै कोपं संयच्छ पाण्डव

tvamimaṃ jagato'rthe vai kopaṃ saṃyaccha pāṇḍava

एवमुक्तस्तदा राज्ञा पाण्डवोऽथ धनञ्जयः ।
क्रोधं संशमयन्पार्थो धार्तराष्ट्रं प्रति स्थितः

evamuktastadā rājñā pāṇḍavo'tha dhanañjayaḥ |
krodhaṃ saṃśamayanpārtho dhārtarāṣṭraṃ prati sthitaḥ

तस्मिन्वीरे प्रशान्ते तु पाण्डवे फल्गुने पुनः ।
सुसम्प्रहृष्टमभवज्जगत्स्थावरजङ्गमम्

tasminvīre praśānte tu pāṇḍave phalgune punaḥ |
susamprahṛṣṭamabhavajjagatsthāvarajaṅgamam

वारितं च तथा दृष्ट्वा भ्रात्रा पार्थं वृकोदरः ।
बभूव विमना राजन्नभून्निश्शब्दमत्र वै

vāritaṃ ca tathā dṛṣṭvā bhrātrā pārthaṃ vṛkodaraḥ |
babhūva vimanā rājannabhūnniśśabdamatra vai

ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे
गोमायुरुच्चैर्व्याहरदग्निहोत्रे ।
तं रासभाः प्रत्यभाषन्त राज-
न्समन्ततः पक्षिणश्चैव रौद्राः

tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe
gomāyuruccairvyāharadagnihotre |
taṃ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rāja-
nsamantataḥ pakṣiṇaścaiva raudrāḥ

तं वै शब्दं विदुरस्तत्त्ववेदी
शुश्राव घोरं सुबलात्मजा च ।
भीष्मो द्रोणो गौतमश्चापि विद्वान्
स्वस्तिस्वस्तीत्यपि चैवाहुरुच्चैः

taṃ vai śabdaṃ vidurastattvavedī
śuśrāva ghoraṃ subalātmajā ca |
bhīṣmo droṇo gautamaścāpi vidvān
svastisvastītyapi caivāhuruccaiḥ

ततो गान्धारी विदुरश्चापि विद्वां-
स्तमुत्पातं घोरमालक्ष्य राज्ञे ।
निवेदयामासतुरार्तवत्तदा
ततो राजा वाक्यमिदं बभाषे

tato gāndhārī viduraścāpi vidvāṃ-
stamutpātaṃ ghoramālakṣya rājñe |
nivedayāmāsaturārtavattadā
tato rājā vākyamidaṃ babhāṣe

हतोऽसि दुर्योधन मन्दबुद्धे
यस्त्वं सभायां कुरुपुङ्गवानाम् ।
स्त्रियं समाभाषसि दुर्विनीत
विशेषतो द्रौपदीं धर्मपत्नीम्

hato'si duryodhana mandabuddhe
yastvaṃ sabhāyāṃ kurupuṅgavānām |
striyaṃ samābhāṣasi durvinīta
viśeṣato draupadīṃ dharmapatnīm

एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी
हितान्वेषी बान्धवानामपायात् ।
कृष्णां पाञ्चालीमब्रवीत्सान्त्वपूर्वं

evamuktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī
hitānveṣī bāndhavānāmapāyāt |
kṛṣṇāṃ pāñcālīmabravītsāntvapūrvaṃ

विमृश्यैतत्प्रज्ञया तत्त्वबुद्धिः
(धृतराष्ट उवाच)
वरं वृणीष्व पाञ्चालि मत्तो यदभिवाञ्छसि ।

vimṛśyaitatprajñayā tattvabuddhiḥ
(dhṛtarāṣṭa uvāca)
varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli matto yadabhivāñchasi |

वधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती
(द्रौपद्युवाच)
ददासि चेद्वरं मह्यंवृणोमि भरतर्षभ ।
सर्वधर्मानुगः श्रीमानदासोऽस्तु युधिष्ठिरः

vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tvaṃ dharmaparamā satī
(draupadyuvāca)
dadāsi cedvaraṃ mahyaṃvṛṇomi bharatarṣabha |
sarvadharmānugaḥ śrīmānadāso'stu yudhiṣṭhiraḥ

मनस्विनमजानन्तो मैवं ब्रूयुः कुमारकाः ।
एतं वै दासपुत्रेति प्रतिविन्ध्यं ममात्मजम्

manasvinamajānanto maivaṃ brūyuḥ kumārakāḥ |
etaṃ vai dāsaputreti prativindhyaṃ mamātmajam

राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान्क्वचित् ।
लालितो दासपुत्रत्वं पश्यन्नश्येद्धि भारत

rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumānkvacit |
lālito dāsaputratvaṃ paśyannaśyeddhi bhārata

एवं भवतु कल्याणि यथा त्वमभिभाषसे ।
द्वितीयं ते वरं भद्रे ददानि वरयस्व ह ।
मनो हि मे वितरति नैकं त्वं वरमर्हसि

evaṃ bhavatu kalyāṇi yathā tvamabhibhāṣase |
dvitīyaṃ te varaṃ bhadre dadāni varayasva ha |
mano hi me vitarati naikaṃ tvaṃ varamarhasi

सरथौ सघनुष्कौ न भीमसेनधनञ्जयौ ।
यमौ च वरये राजन्नदासान्स्ववशानहम्

sarathau saghanuṣkau na bhīmasenadhanañjayau |
yamau ca varaye rājannadāsānsvavaśānaham

तथाऽस्तु ते महाभागे यथा त्वं नन्दिनीच्छसि ।
तृतीयं वरयास्मत्तो नासि द्वाभ्यां सुसंस्कृता ।

tathā'stu te mahābhāge yathā tvaṃ nandinīcchasi |
tṛtīyaṃ varayāsmatto nāsi dvābhyāṃ susaṃskṛtā |

त्वं हि सर्वस्नुषाणां मे श्रेयसी धर्मचारिणी
(द्रौपद्युवाच)
लोभो धर्मस्य नाशाय भगवन्नाहमुत्सहे ।
अनर्हा वरमादातुं तृतीयं राजसत्तम

tvaṃ hi sarvasnuṣāṇāṃ me śreyasī dharmacāriṇī
(draupadyuvāca)
lobho dharmasya nāśāya bhagavannāhamutsahe |
anarhā varamādātuṃ tṛtīyaṃ rājasattama

एकामाहुर्वैश्यवरं द्वौ तु क्षत्रस्त्रियो वरौ ।
त्रयस्तु राज्ञो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य शतं वराः

ekāmāhurvaiśyavaraṃ dvau tu kṣatrastriyo varau |
trayastu rājño rājendra brāhmaṇasya śataṃ varāḥ

पापीयांस इमे भूत्वा सन्तीर्णाः पतयो मम ।
वेत्स्यन्ति चैव भद्राणि राजन्पुण्येन कर्मणा

pāpīyāṃsa ime bhūtvā santīrṇāḥ patayo mama |
vetsyanti caiva bhadrāṇi rājanpuṇyena karmaṇā