अध्याय 91: द्रौपदी कुरुओं से पूछती हैं, क्या वे जीती गईं

पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम् ।
विह्वलाऽस्मि कृताऽनेन कर्षता बलिना बलात्

purastātkaraṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryamuttaram |
vihvalā'smi kṛtā'nena karṣatā balinā balāt

अभिवादं करोम्येषां कुरूणां कुरुसंसदि ।
न मे स्यादपराधोऽयं तदिदं न कृतं मया ॥
वैशम्पायन उवाच

abhivādaṃ karomyeṣāṃ kurūṇāṃ kurusaṃsadi |
na me syādaparādho'yaṃ tadidaṃ na kṛtaṃ mayā ||
vaiśampāyana uvāca

सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपस्विनी ।
पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता

sā tena ca samādhūtā duḥkhena ca tapasvinī |
patitā vilalāpedaṃ sabhāyāmatathocitā

स्वयंवरे यास्मि नृपैदृष्टा रङ्गे समागतैः ।
न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साऽहमद्य सभां गता

svayaṃvare yāsmi nṛpaidṛṣṭā raṅge samāgataiḥ |
na dṛṣṭapūrvā cānyatra sā'hamadya sabhāṃ gatā

यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे ।
साऽहमद्य सभामध्ये दृष्टास्मि जनसंसदि

yāṃ na vāyurna cādityo dṛṣṭavantau purā gṛhe |
sā'hamadya sabhāmadhye dṛṣṭāsmi janasaṃsadi

यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां गृहे पुरा ।
स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दूरात्मना

yāṃ na mṛṣyanti vātena spṛśyamānāṃ gṛhe purā |
spṛśyamānāṃ sahante'dya pāṇḍavāstāṃ dūrātmanā

मृष्यन्ति कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम् ।
स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम्

mṛṣyanti kuravaśceme manye kālasya paryayam |
snuṣāṃ duhitaraṃ caiva kliśyamānāmanarhatīm

किंन्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा ।
सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम्

kiṃnvataḥ kṛpaṇaṃ bhūyo yadahaṃ strī satī śubhā |
sabhāmadhyaṃ vigāhe'dya kva nu dharmo mahīkṣitām

धर्म्यं स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम् ।
स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः

dharmyaṃ striyaṃ sabhāṃ pūrve na nayantīti naḥ śrutam |
sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ

कथं हि भार्या पाण्डुनां पार्षतस्य स्वसा सती ।
वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम्

kathaṃ hi bhāryā pāṇḍunāṃ pārṣatasya svasā satī |
vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhāmiyām

तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम् ।
ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः ।

tāmimāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajām |
brūta dāsīmadāsīṃ vā tatkariṣyāmi kauravāḥ |

अयं मां सुदृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः.
क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः ।

ayaṃ māṃ sudṛḍhaṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ.
kliśnāti nāhaṃ tatsoḍhuṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ |

जितां वाऽप्यजितां वापि मन्यध्वं मां यथा नृपाः ।
तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः

jitāṃ vā'pyajitāṃ vāpi manyadhvaṃ māṃ yathā nṛpāḥ |
tathā pratyuktamicchāmi tatkariṣyāmi kauravāḥ

उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य परमा गतिः ।
लोके न शक्यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभिः

uktavānasmi kalyāṇi dharmasya paramā gatiḥ |
loke na śakyate jñātumapi vijñairmahātmabhiḥ

बलवांश्च यथा धर्मं लोके पश्यति पुरुषः ॥
स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहतः परः

balavāṃśca yathā dharmaṃ loke paśyati puruṣaḥ ||
sa dharmo dharmavelāyāṃ bhavatyabhihataḥ paraḥ

न विवेक्तुं च ते प्रश्नमिमं शक्नोमि निश्चयात् ।
सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात्

na vivektuṃ ca te praśnamimaṃ śaknomi niścayāt |
sūkṣmatvādgahanatvācca kāryasyāsya ca gauravāt

नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता न चिरादिव ।
तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः

nūnamantaḥ kulasyāsya bhavitā na cirādiva |
tathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ

कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनैराहता भृशम् ।
धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते येषां नस्त्वं बधूः स्थिता

kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanairāhatā bhṛśam |
dharmyānmārgānna cyavante yeṣāṃ nastvaṃ badhūḥ sthitā

उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम् ।
यत्कृच्छ्रमपि सम्प्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे

upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttamīdṛśam |
yatkṛcchramapi samprāptā dharmamevānvavekṣase

एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः ।
शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः

ete droṇādayaścaiva vṛddhā dharmavido janāḥ |
śūnyaiḥ śarīraistiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ

युधिष्ठिरस्तु प्रश्नोऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः ।
अजितां वा जितां वेति स्वयं व्याख्यातुमर्हति

yudhiṣṭhirastu praśno'sminpramāṇamiti me matiḥ |
ajitāṃ vā jitāṃ veti svayaṃ vyākhyātumarhati