अध्याय 88: युधिष्ठिर भाइयों, स्वयं और द्रौपदी को हारते हैं

बहुवित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर ।
आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्

bahuvittaṃ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṃ yudhiṣṭhira |
ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te'styaparājitam

मम वित्तमसङ्ख्येयं यदहं वेद सौबल ।
अथ त्वं शकुने कस्माद्वित्तं समनुपृच्छसि

mama vittamasaṅkhyeyaṃ yadahaṃ veda saubala |
atha tvaṃ śakune kasmādvittaṃ samanupṛcchasi

अयुतं प्रयुतं चैव शङ्कुं पद्मं तथार्बुदम् ।
खर्वं शङ्खं निखर्वं च महापद्मं च कोटयः

ayutaṃ prayutaṃ caiva śaṅkuṃ padmaṃ tathārbudam |
kharvaṃ śaṅkhaṃ nikharvaṃ ca mahāpadmaṃ ca koṭayaḥ

मध्यं चैव परार्धं च सपरं चात्र पण्यताम् ।
एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया

madhyaṃ caiva parārdhaṃ ca saparaṃ cātra paṇyatām |
etanmama dhanaṃ rājaṃstena dīvyāmyahaṃ tvayā

एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

गवाश्वं बहुधेनूकमसङ्ख्येयमजाविकम् ।
यत्किञ्चिदनु पर्णाशां प्राक् सिन्धोरपि सौबल ।
एतन्मम धनं सर्वं तेन दीव्याम्यहं त्वया

gavāśvaṃ bahudhenūkamasaṅkhyeyamajāvikam |
yatkiñcidanu parṇāśāṃ prāk sindhorapi saubala |
etanmama dhanaṃ sarvaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā

एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

पुरं जनपदो भूमिरब्राह्मणधनैः सह ।
अब्राह्मणाश्च पुरुषा राजञ्शिष्टं धनं मम ।
एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया

puraṃ janapado bhūmirabrāhmaṇadhanaiḥ saha |
abrāhmaṇāśca puruṣā rājañśiṣṭaṃ dhanaṃ mama |
etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā

एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

राजपुत्रा इमे राजञ्छोमन्ते यैर्विभूषिताः ।
कुम्डलानि च निष्काश्च सर्वं राजविभूषणम् ।
एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया

rājaputrā ime rājañchomante yairvibhūṣitāḥ |
kumḍalāni ca niṣkāśca sarvaṃ rājavibhūṣaṇam |
etanmama dhanaṃ rājaṃstena dīvyāmyahaṃ tvayā

एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

श्यामो युवा लोहिताक्षः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
नकुलो ग्लह एवैकी विद्ध्येतन्मम तद्धनम्

śyāmo yuvā lohitākṣaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ |
nakulo glaha evaikī viddhyetanmama taddhanam

प्रियस्ते नकुलो राजन्राजपुत्रो युधिष्ठिर ।
अस्माकं वशतां प्राप्तो भूयः केनेह दीव्यसे

priyaste nakulo rājanrājaputro yudhiṣṭhira |
asmākaṃ vaśatāṃ prāpto bhūyaḥ keneha dīvyase

एवमुक्त्वा तु तानक्षाञ्शकुनिः प्रत्यदीव्यत ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

evamuktvā tu tānakṣāñśakuniḥ pratyadīvyata |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

अयं धर्मान्सहदेवोऽनुशास्ति
लोके ह्यस्मिन्पण्डिताख्यां गतश्च ।
अनर्हता राजपुत्रेण तेन
दीव्याम्यहं चाप्रियवत्प्रियेण

ayaṃ dharmānsahadevo'nuśāsti
loke hyasminpaṇḍitākhyāṃ gataśca |
anarhatā rājaputreṇa tena
dīvyāmyahaṃ cāpriyavatpriyeṇa

एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

माद्रीपुत्रौ प्रियौ राजंस्तवेमौ विजितौ मया ।
गरीयांसौ तु मन्ये भीमसेनधनञ्जयौ

mādrīputrau priyau rājaṃstavemau vijitau mayā |
garīyāṃsau tu manye bhīmasenadhanañjayau

अधर्मं चरसे नूनं यो नावेक्षसि वै नयम् ।
यो नः सुमनसां मूढ विभेदं कर्तुमिच्छसि

adharmaṃ carase nūnaṃ yo nāvekṣasi vai nayam |
yo naḥ sumanasāṃ mūḍha vibhedaṃ kartumicchasi

गर्ते मत्तः प्रपतते प्रमत्तः स्थाणुमृच्छति ।
ज्येष्ठो राजन्व्ररिष्ठोऽसि नमस्ते भरतर्षभ

garte mattaḥ prapatate pramattaḥ sthāṇumṛcchati |
jyeṣṭho rājanvrariṣṭho'si namaste bharatarṣabha

स्वप्ने तानि न दृश्यन्ते जाग्रतो वा युधिष्ठिर ।
कितवा यानि दीव्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव

svapne tāni na dṛśyante jāgrato vā yudhiṣṭhira |
kitavā yāni dīvyantaḥ pralapantyutkaṭā iva

यो नः सङ्ख्ये नौरिव पारनेता
जेता रिपूणां राजपुत्रस्तरस्वी ।
अनर्हता लोकवीरेण तेन
दीव्याम्यहं शकुने फाल्गुनेन

yo naḥ saṅkhye nauriva pāranetā
jetā ripūṇāṃ rājaputrastarasvī |
anarhatā lokavīreṇa tena
dīvyāmyahaṃ śakune phālgunena

एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

अयं मया पाण्डवानां धनिर्धरः
पराजितः पाण्डवः सव्यसाची ।
भीमेन राजन्दयितेन दीव्य
यत्कैतवं पाण्डव तेऽवशिष्टम्

ayaṃ mayā pāṇḍavānāṃ dhanirdharaḥ
parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī |
bhīmena rājandayitena dīvya
yatkaitavaṃ pāṇḍava te'vaśiṣṭam

यो नो नेता यो युधि नः प्रणेता
यथा वज्री दानवशत्रुरेकः ।
तिर्यक्प्रेक्षी सन्नतभ्रूर्महात्मा
सिंहस्कन्धो यश्च सदाऽत्यमर्षी

yo no netā yo yudhi naḥ praṇetā
yathā vajrī dānavaśatrurekaḥ |
tiryakprekṣī sannatabhrūrmahātmā
siṃhaskandho yaśca sadā'tyamarṣī

बलेन तुल्यो यस्यप पुमान्न विद्यते
गदाभृतामग्र्य इहारिमर्दनः ।
अनर्हता राजपुत्रेण तेन
दीव्याम्यहं भीमसेनेन राजन्

balena tulyo yasyapa pumānna vidyate
gadābhṛtāmagrya ihārimardanaḥ |
anarhatā rājaputreṇa tena
dīvyāmyahaṃ bhīmasenena rājan

एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

बहुवित्तं पराजैषीर्भ्रातॄंश्च सहयद्विपान् ।
आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्

bahuvittaṃ parājaiṣīrbhrātṝṃśca sahayadvipān |
ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te'styaparājitam

अहं विशिष्टः सर्वेषां भ्रातॄणां दयितस्तथा ।
कुर्यामहं जितः कर्म स्वयमात्मन्युपल्पुते

ahaṃ viśiṣṭaḥ sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ dayitastathā |
kuryāmahaṃ jitaḥ karma svayamātmanyupalpute

एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत

etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata

एतत्पापिष्ठमकरोर्यदात्मानं पराजयेः ।
शिष्टे सति धने राजन्पाप आत्मपराजयः

etatpāpiṣṭhamakaroryadātmānaṃ parājayeḥ |
śiṣṭe sati dhane rājanpāpa ātmaparājayaḥ

एवमुक्त्वा मताक्षस्तान् ग्लहे सर्वानवस्थितान् ।
पराजयल्लोकवीरानुक्त्वा राज्ञां पृथक् पृथक्

evamuktvā matākṣastān glahe sarvānavasthitān |
parājayallokavīrānuktvā rājñāṃ pṛthak pṛthak

अस्ति ते वै प्रिया राजन् ग्लह एकोऽपराजितः ।
पणस्व कृष्णां पाञ्चालीं तयात्मानं पुनर्जय

asti te vai priyā rājan glaha eko'parājitaḥ |
paṇasva kṛṣṇāṃ pāñcālīṃ tayātmānaṃ punarjaya

नैव ह्रस्वा न महती न कृशा नातिरोहिणी ।
नीलकुञ्चितकशी च तया दीव्याम्यहं त्वया

naiva hrasvā na mahatī na kṛśā nātirohiṇī |
nīlakuñcitakaśī ca tayā dīvyāmyahaṃ tvayā

शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया ।
शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया

śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā |
śāradotpalasevinyā rūpeṇa śrīsamānayā

तथैव स्यादानुशंस्यात्तथ स्याद्रूपसम्पदा ।
तथा स्याच्छीलसम्पत्त्या यामिच्छेत्पुरुषः स्त्रियम्

tathaiva syādānuśaṃsyāttatha syādrūpasampadā |
tathā syācchīlasampattyā yāmicchetpuruṣaḥ striyam

सर्वैर्गुणैर्हि सम्पन्नामनुकूलां प्रियंवदाम् ।
यादृशीं धर्मकामार्थसिद्धिमिच्छेन्नरः स्त्रियम्

sarvairguṇairhi sampannāmanukūlāṃ priyaṃvadām |
yādṛśīṃ dharmakāmārthasiddhimicchennaraḥ striyam

चरमं संविशति या प्रथमं प्रतिबुध्यते ।
आगोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम्

caramaṃ saṃviśati yā prathamaṃ pratibudhyate |
āgopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam

आभाति पद्मवद्वक्त्रं सस्वेदं मल्लिकेव च ।
वेदीमध्या दीर्घकेशी ताम्रास्या नातिलोमशा

ābhāti padmavadvaktraṃ sasvedaṃ mallikeva ca |
vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrāsyā nātilomaśā

तयैवंविधया राजन्पाञ्चाल्याहं सुमध्यमा ।
ग्लहं दीव्यामि चार्वङ्ग्या द्रौपद्या हन्त सौबल

tayaivaṃvidhayā rājanpāñcālyāhaṃ sumadhyamā |
glahaṃ dīvyāmi cārvaṅgyā draupadyā hanta saubala

एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन धीमता ।
धिग्धिगित्येव वृद्धानां सभ्यानां निः सृता गिरः

evamukte tu vacane dharmarājena dhīmatā |
dhigdhigityeva vṛddhānāṃ sabhyānāṃ niḥ sṛtā giraḥ

चुक्षुभे सा सभा राजन्राज्ञां सञ्जत्रिरे शुचः ।
भीष्मद्रोणकृपादीनां स्वेदश्च समजायत

cukṣubhe sā sabhā rājanrājñāṃ sañjatrire śucaḥ |
bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ svedaśca samajāyata

शिरो गृहीत्वा विदुरो गतसत्व इवाभवत् ।
आस्ते ध्यायन्नधोवक्त्रो निः श्वसन्निव पन्नगः

śiro gṛhītvā viduro gatasatva ivābhavat |
āste dhyāyannadhovaktro niḥ śvasanniva pannagaḥ

बाह्लीकः सोमदत्तश्च प्रातिपेयश्च सञ्जयः ।
द्रौणिर्भूरिश्रवाश्चैव युयुत्सुर्धृतराष्ट्रजः ।
आसुर्वीक्ष्य त्वधोवक्त्रा निश्वसन्त इवोरगाः

bāhlīkaḥ somadattaśca prātipeyaśca sañjayaḥ |
drauṇirbhūriśravāścaiva yuyutsurdhṛtarāṣṭrajaḥ |
āsurvīkṣya tvadhovaktrā niśvasanta ivoragāḥ

धृतराष्ट्रस्तु संहृष्टः पर्यपृच्छत्पुनः पुनः ।
किं जितं किं जितमिति ह्याकारं नाभ्यरक्षत

dhṛtarāṣṭrastu saṃhṛṣṭaḥ paryapṛcchatpunaḥ punaḥ |
kiṃ jitaṃ kiṃ jitamiti hyākāraṃ nābhyarakṣata

जहर्ष कर्णोऽतिभृशं सह दुःशासनादिभिः ।
इतरेषां तु सभ्यानां नेत्रेभ्यः प्रापतञ्जलम्

jaharṣa karṇo'tibhṛśaṃ saha duḥśāsanādibhiḥ |
itareṣāṃ tu sabhyānāṃ netrebhyaḥ prāpatañjalam

सौबलस्त्वभिघायैव जितकाशी मदोत्कटः ।
जितमित्येव तानक्षान्पुररेवान्वपद्यत

saubalastvabhighāyaiva jitakāśī madotkaṭaḥ |
jitamityeva tānakṣānpurarevānvapadyata