अध्याय 87: दुर्योधन का विदुर पर प्रहार, विदुर का उत्तर

परेषामेव यशसा श्लोघसे त्वं
सदा क्षत्तः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान् ।
जानीमहे विदुर यत्प्रियस्त्वं
बालानिवास्मानवमन्यसे नित्यमेव

pareṣāmeva yaśasā śloghase tvaṃ
sadā kṣattaḥ kutsayandhārtarāṣṭrān |
jānīmahe vidura yatpriyastvaṃ
bālānivāsmānavamanyase nityameva

स विज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो
निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति ।
जिह्वाऽऽत्मनो हृदयस्थं व्यनक्ति
जानीमहे त्वन्मनसः प्रातिकूल्यम्

sa vijñeyaḥ puruṣo'nyatrakāmo
nindāpraśaṃse hi tathā yunakti |
jihvā''tmano hṛdayasthaṃ vyanakti
jānīmahe tvanmanasaḥ prātikūlyam

उत्सङ्गे च व्याल इवाहितोऽसि
मार्जरवत्पोषकं चोपहंसि ।
भर्तृघ्नं त्वां न हि पापीय आहु-
स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात्

utsaṅge ca vyāla ivāhito'si
mārjaravatpoṣakaṃ copahaṃsi |
bhartṛghnaṃ tvāṃ na hi pāpīya āhu-
stasmātkṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt

जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महद्वै
माऽस्मान्क्षत्तः परुषामीह वोचः ।
द्विषद्भिस्त्वं सम्प्रयोगाभिनन्दी
मुहुर्देषं यासि नः सम्प्रयोगात्

jitvā śatrūnphalamāptaṃ mahadvai
mā'smānkṣattaḥ paruṣāmīha vocaḥ |
dviṣadbhistvaṃ samprayogābhinandī
muhurdeṣaṃ yāsi naḥ samprayogāt

अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव-
न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे ।
तदाश्रितोऽपत्रप किं नु बाधसे
यदिच्छसि त्वं तदिहाभिभाषतसे

amitratāṃ yāti naro'kṣamaṃ bruva-
nnigūhate guhyamamitrasaṃstave |
tadāśrito'patrapa kiṃ nu bādhase
yadicchasi tvaṃ tadihābhibhāṣatase

मा नोऽवमंस्था विद्य मानस्तवेदं
शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात् ।
यशो रक्षस्व विदुर सम्प्रणीतं
मा व्यापृतः परकार्येशु भूस्त्वम्

mā no'vamaṃsthā vidya mānastavedaṃ
śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśāt |
yaśo rakṣasva vidura sampraṇītaṃ
mā vyāpṛtaḥ parakāryeśu bhūstvam

अहं कर्तेति विदूर मा च मंस्था
मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः ।
न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे
स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून् क्षिण् त्वम्

ahaṃ karteti vidūra mā ca maṃsthā
mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥ |
na tvāṃ pṛcchāmi vidura yaddhitaṃ me
svasti kṣattarmā titikṣūn kṣiṇ tvam

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता
गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता ।
तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो
यथा नियुक्तोऽस्ति तथा भवामि

ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā
garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā |
tenānuśiṣṭaḥ pravaṇādivāmbho
yathā niyukto'sti tathā bhavāmi

भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः ।
धीरेव कुरुते तस्य कार्याणामनुशासनम् ।
यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति

bhinatti śirasā śailamahiṃ bhojayate ca yaḥ |
dhīreva kurute tasya kāryāṇāmanuśāsanam |
yo balādanuśāstīha so'mitraṃ tena vindati

मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षत्यपण्डितः ।
दीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राच्किरं नाभिधावति ।
भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत

mitratāmanuvṛttaṃ tu samupekṣatyapaṇḍitaḥ |
dīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāckiraṃ nābhidhāvati |
bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kvacana bhārata

न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं
विशेषतः क्षत्तरहितं मनुप्यम् ।
स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ
सुसान्त्विता ह्यसती स्त्री जहाति

na vāsayetpāravargyaṃ dviṣantaṃ
viśeṣataḥ kṣattarahitaṃ manupyam |
sa yatrecchasi vidura tatra gaccha
susāntvitā hyasatī strī jahāti

एतावता पुरुषं ये त्यजन्ति
तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन् ।
राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि
सान्त्वं दत्वा मुसलैर्घातयन्ति

etāvatā puruṣaṃ ye tyajanti
teṣāṃ sakhyamantavadbrūhi rājan |
rājñāṃ hi cittāni pariplutāni
sāntvaṃ datvā musalairghātayanti

अबालत्वं मन्यसे राजपुत्र
बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे ।
यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा
पश्चादेनं दूषयते स बालः

abālatvaṃ manyase rājaputra
bālo'hamityeva sumandabuddhe |
yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā
paścādenaṃ dūṣayate sa bālaḥ

न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः
स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा ।
ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य
पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः

na śreyase nīyate mandabuddhiḥ
strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā |
dhruvaṃ na rocedbharatarṣabhasya
patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ

अतः प्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं
सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु
स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च
पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव सर्वान्

ataḥ priyaṃ cedanukāṅkṣase tvaṃ
sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu
striyaśca rājañjaḍapaṅgukāṃśca
pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃścaiva sarvān

लभ्यते खलु पापीयान्नरोऽनु प्रियवागिह ।
अप्रियस्य हि पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

labhyate khalu pāpīyānnaro'nu priyavāgiha |
apriyasya hi pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

यस्तु धर्मपरश्च स्याद्धित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्

yastu dharmaparaśca syāddhitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān

अव्याधइजं कटुजं तीक्ष्णमुष्णं
यशोमुषं परुषं पूतिगन्धिम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य

avyādhaijaṃ kaṭujaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ
yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhim |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya

वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च
वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत् ।
यथा तथा तेऽस्तु नमश्चतेऽस्तु
ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः

vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca
vāñchāmyahaṃ sahaputrasya śaśvat |
yathā tathā te'stu namaścate'stu
mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ

आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न च पण्डितः ।
एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन

āśīviṣānnetraviṣānkopayenna ca paṇḍitaḥ |
evaṃ te'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana