अध्याय 86: विदुर धृतराष्ट्र से खेल रोकने की विनती करते हैं

एवं प्रवर्तिते द्यूते घोरे सर्वापहारिणि ।
सर्वसंशयनिर्मोक्ता विदुरो वाक्यमब्रवीत्

evaṃ pravartite dyūte ghore sarvāpahāriṇi |
sarvasaṃśayanirmoktā viduro vākyamabravīt

महाराज विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि भारत ।
मुमूर्षोरौषधमिव न रोचेतापि ते श्रुतम्

mahārāja vijānīhi yattvāṃ vakṣyāmi bhārata |
mumūrṣorauṣadhamiva na rocetāpi te śrutam

यद्वै पुरा जातमात्रो रुराव
गोमायुवद्विस्वरं पापचेताः ।
दुर्योधनो भारतानां कुलघ्नः
सोऽयं युक्तो भवतां कालहेतुः

yadvai purā jātamātro rurāva
gomāyuvadvisvaraṃ pāpacetāḥ |
duryodhano bhāratānāṃ kulaghnaḥ
so'yaṃ yukto bhavatāṃ kālahetuḥ

गृहे वसन्तं गोमायुं त्वं वै मोहान्न बुध्यसे ।
दुर्योधनस्य रूपेण शृणु काव्यां गिरं मम

gṛhe vasantaṃ gomāyuṃ tvaṃ vai mohānna budhyase |
duryodhanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama

मधु वै माध्विको लब्ध्वा प्रपातं नैव बुध्यते ।
आरुह्य तं मज्जति वा पतनं चाधिगच्छति

madhu vai mādhviko labdhvā prapātaṃ naiva budhyate |
āruhya taṃ majjati vā patanaṃ cādhigacchati

सोऽयं मत्तोऽक्षद्यूतेन मधुवन्न पीरक्षते ।
प्रपातं बुध्यते नैव वैरं कृत्वा महारथैः

so'yaṃ matto'kṣadyūtena madhuvanna pīrakṣate |
prapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ

विदितं मे महाप्राज्ञ भोजेष्वेवासमञ्जसम् ।
पुत्रं संत्यक्तवान्पूर्वं पौराणां हितकाम्यया

viditaṃ me mahāprājña bhojeṣvevāsamañjasam |
putraṃ saṃtyaktavānpūrvaṃ paurāṇāṃ hitakāmyayā

अन्धका यादवा भोजाः समेताः कंसमत्यजन् ।
नियोगात्तु हते तस्मिन्कृष्णेनामित्रघातिना

andhakā yādavā bhojāḥ sametāḥ kaṃsamatyajan |
niyogāttu hate tasminkṛṣṇenāmitraghātinā

एवं ते ज्ञातयः सर्वे मोदमानाः शतं समाः ।
त्वन्नियुक्तः सव्यसाची निगृह्णातु सुयोधनम्

evaṃ te jñātayaḥ sarve modamānāḥ śataṃ samāḥ |
tvanniyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyodhanam

निग्रहादस्य पादस्य मोदन्तां कुरवः सुखम् ।
काकेनेमांश्चित्रवर्हाञ्शार्दूलान्क्रोष्टुकेन च ।
क्रीणीष्व पाण्डवान्राजन्मा मज्जीः शोकसागरे

nigrahādasya pādasya modantāṃ kuravaḥ sukham |
kākenemāṃścitravarhāñśārdūlānkroṣṭukena ca |
krīṇīṣva pāṇḍavānrājanmā majjīḥ śokasāgare

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

सर्वज्ञः सर्वभावज्ञः सर्वशत्रुभयङ्करः ।
इति स्म भाषते काव्यो जम्भत्यागे महाऽसुरान्

sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṅkaraḥ |
iti sma bhāṣate kāvyo jambhatyāge mahā'surān

हिरण्यष्ठीविनः कांश्चित्पक्षिणो वनगोचरान् ।
गृहे किल कृतावासाँल्लोभाद्राजा न्यपीडयत् ।
स चोपभोगलोभान्धो हिरण्यार्थी परन्तप

hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kāṃścitpakṣiṇo vanagocarān |
gṛhe kila kṛtāvāsām̐llobhādrājā nyapīḍayat |
sa copabhogalobhāndho hiraṇyārthī parantapa

आयतिं च तदात्वं च उभे सद्यो व्यनाशयत् ।
तदर्थकामस्तद्वत्त्वं माद्रुहः पाण्डवान्नृप

āyatiṃ ca tadātvaṃ ca ubhe sadyo vyanāśayat |
tadarthakāmastadvattvaṃ mādruhaḥ pāṇḍavānnṛpa

मोहात्मा तप्स्यसे पश्चात्पत्रिहा पुरुषो यथा ।
जातञ्जातं पाण्डवेभ्यः पुष्पमादत्स्व भारत

mohātmā tapsyase paścātpatrihā puruṣo yathā |
jātañjātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpamādatsva bhārata

मालाकार इवारामे स्नेहं कुर्वन्पुनः पुनः ।
वृक्षानङ्गारकारीव मैनाद्याक्षीः समूलकान् ।
मा गमः समुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम्

mālākāra ivārāme snehaṃ kurvanpunaḥ punaḥ |
vṛkṣānaṅgārakārīva mainādyākṣīḥ samūlakān |
mā gamaḥ samutāmātyaḥ sabalaśca yamakṣayam

समवेतान्हि कः पार्थान्प्रतियुध्येत भारत ।
मरुद्भिः सहितो राजन्नपि साक्षान्मरुत्पतिः

samavetānhi kaḥ pārthānpratiyudhyeta bhārata |
marudbhiḥ sahito rājannapi sākṣānmarutpatiḥ

द्यूतं मूलं कलहस्याभ्युपैति
मिथो भेदं महते दारुणाय ।
तदा स्थितोऽयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रो
दुर्योधनः सृजते वैरमुग्रम्

dyūtaṃ mūlaṃ kalahasyābhyupaiti
mitho bhedaṃ mahate dāruṇāya |
tadā sthito'yaṃ dhṛtarāṣṭrasya putro
duryodhanaḥ sṛjate vairamugram

प्रातिपेयाः शान्तनवा भीमसेनाः सबाह्निकाः ।
दुर्योधनापराधेन कृच्छ्रं प्राप्स्यन्ति सर्वशः

prātipeyāḥ śāntanavā bhīmasenāḥ sabāhnikāḥ |
duryodhanāparādhena kṛcchraṃ prāpsyanti sarvaśaḥ

दुर्योधनो मदेनैव क्षेमं व्यपोहति ।
विषाणं गौरिव मदात्स्वयमारुजतेत्मनः

duryodhano madenaiva kṣemaṃ vyapohati |
viṣāṇaṃ gauriva madātsvayamārujatetmanaḥ

यश्चित्तमन्वेति परस्य राजन्
वीरः कविः स्वामवमत्य दृष्टिम् ।
नावं समुद्र इव बालनेत्रा-
मारुह्य घोरे व्यसने निमज्जेत्

yaścittamanveti parasya rājan
vīraḥ kaviḥ svāmavamatya dṛṣṭim |
nāvaṃ samudra iva bālanetrā-
māruhya ghore vyasane nimajjet

दुर्योधनो ग्लहते पाण्डवेन
प्रीयायसे त्वं जयतीति तच्च ।
अतिनर्मा जायते संप्रहारो
यतो विनाशः समुपैति पुंसाम्

duryodhano glahate pāṇḍavena
prīyāyase tvaṃ jayatīti tacca |
atinarmā jāyate saṃprahāro
yato vināśaḥ samupaiti puṃsām

आकर्षस्तेऽवाक्फलः सुप्रणीतो
हृदि प्रौढो मन्त्रपदः समाधिः ।
युधिष्ठिरेण कलहस्तवाय-
मचिन्तितोऽभिमतः स्वबन्धुना

ākarṣaste'vākphalaḥ supraṇīto
hṛdi prauḍho mantrapadaḥ samādhiḥ |
yudhiṣṭhireṇa kalahastavāya-
macintito'bhimataḥ svabandhunā

प्रातिपेयाः शान्तनवाः शृणुध्वं
काव्यां वाचं संसदि कौरवाणाम् ।
वैश्वानरं प्रज्वलितं सुघोरं
मा यास्यध्वं मन्दमनुप्रपन्नः

prātipeyāḥ śāntanavāḥ śṛṇudhvaṃ
kāvyāṃ vācaṃ saṃsadi kauravāṇām |
vaiśvānaraṃ prajvalitaṃ sughoraṃ
mā yāsyadhvaṃ mandamanuprapannaḥ

यदा मन्युं पाण्डवोऽजातशत्रु-
र्न संयच्छेदक्षमदाभिभूतः ।
वृकोदरः सव्यसाची यमौ च
कोऽत्र द्वीपः स्यात्तुमुले वस्तदानीम्

yadā manyuṃ pāṇḍavo'jātaśatru-
rna saṃyacchedakṣamadābhibhūtaḥ |
vṛkodaraḥ savyasācī yamau ca
ko'tra dvīpaḥ syāttumule vastadānīm

महाराज प्रभवस्त्वं धनानां
पुरा द्यूतान्मनसा यावदिच्छेः ।
बहुवित्तान्पाण्डवांश्चेज्जयस्त्वं
किं ते तत्स्याद्वसु विन्देह पार्थान्

mahārāja prabhavastvaṃ dhanānāṃ
purā dyūtānmanasā yāvadiccheḥ |
bahuvittānpāṇḍavāṃścejjayastvaṃ
kiṃ te tatsyādvasu vindeha pārthān

जानीमहे देवितं सौबलस्य
वेद द्यूते निकृतिं पार्वतीयः ।
यतः प्राप्तः शकुनिस्तत्र यातु
मा यूयुधो भारत पाण्डवेयान्

jānīmahe devitaṃ saubalasya
veda dyūte nikṛtiṃ pārvatīyaḥ |
yataḥ prāptaḥ śakunistatra yātu
mā yūyudho bhārata pāṇḍaveyān