अध्याय 83: विदुर का निमन्त्रण और युधिष्ठिर का आगमन

ततः प्रायाद्विदुरोऽश्वैरुदारै-
र्महाजवैर्बलिभिः साधु दान्तैः ।
बलान्नियुक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा
मनीषिणां पाण्डवानां सकाशे

tataḥ prāyādviduro'śvairudārai-
rmahājavairbalibhiḥ sādhu dāntaiḥ |
balānniyukto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā
manīṣiṇāṃ pāṇḍavānāṃ sakāśe

सोऽभिपत्य तदध्वानमासाद्य नृपतेः पुरम् ।
प्रविवेश महाबुद्धिः पूज्यमानो द्विजातिभिः

so'bhipatya tadadhvānamāsādya nṛpateḥ puram |
praviveśa mahābuddhiḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ

स राजगृहमासाद्य कुबेरभवनोपमम् ।
अभ्यागच्छत धर्मात्मा धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

sa rājagṛhamāsādya kuberabhavanopamam |
abhyāgacchata dharmātmā dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

तं वै राजा सत्यधृतिर्महात्मा
अजातशत्रुर्विदुरं यथावत् ।
पूजापूर्वं प्रतिगृह्याजमीढ-
स्ततोऽपृच्छद्धृतराष्ट्रं सपुत्रम्

taṃ vai rājā satyadhṛtirmahātmā
ajātaśatrurviduraṃ yathāvat |
pūjāpūrvaṃ pratigṛhyājamīḍha-
stato'pṛcchaddhṛtarāṣṭraṃ saputram

विज्ञायते ते मनसोऽप्रहर्षः
कच्चित्क्षत्तः कुशलेनागतोऽसि ।
कच्चित्पुत्राः स्थविरस्यानुलोमा
वशानुगाश्चापि विशोऽथ कच्चित्

vijñāyate te manaso'praharṣaḥ
kaccitkṣattaḥ kuśalenāgato'si |
kaccitputrāḥ sthavirasyānulomā
vaśānugāścāpi viśo'tha kaccit

राजा महात्मा कुशली सपुत्र
आस्ते वृतो ज्ञातिभिरिन्द्रकल्पः ।
प्रीतो राजन्पुत्रगुणैर्विनीतो
विशोक एवात्मरतिर्महात्मा

rājā mahātmā kuśalī saputra
āste vṛto jñātibhirindrakalpaḥ |
prīto rājanputraguṇairvinīto
viśoka evātmaratirmahātmā

इदं तु त्वां कुरुराजोऽभ्युवाच
पूर्वं पृष्ट्वा कुशलं चाव्ययं च ।
इयं सभा त्वत्सभातुल्यरूपा
भ्रातॄणां ते दृस्यतामेत्य पुत्र

idaṃ tu tvāṃ kururājo'bhyuvāca
pūrvaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ cāvyayaṃ ca |
iyaṃ sabhā tvatsabhātulyarūpā
bhrātṝṇāṃ te dṛsyatāmetya putra

समागम्य भ्रातृभिः पार्थ तस्यां
सुहृद्द्यूतं क्रियतां रम्यतां च ।
प्रीयामहे भवतां सङ्गमेन
समागताः कुरवश्चापि सर्वे

samāgamya bhrātṛbhiḥ pārtha tasyāṃ
suhṛddyūtaṃ kriyatāṃ ramyatāṃ ca |
prīyāmahe bhavatāṃ saṅgamena
samāgatāḥ kuravaścāpi sarve

दुरोदरा विहिता ये तु तत्र
महात्मना धृतराष्ट्रेण राज्ञा ।
तान्द्रक्ष्यसे कितवान्सन्निविष्टा-
नित्यागतोऽहं नृपते तज्जुषस्व

durodarā vihitā ye tu tatra
mahātmanā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā |
tāndrakṣyase kitavānsanniviṣṭā-
nityāgato'haṃ nṛpate tajjuṣasva

द्यूते क्षत्तः कलहो विद्यते नः
को वै रोचतने बुध्यमानः ।
किं वा भवान्मन्यते युक्तरूपं
भवद्वाक्ये सर्व एव स्थिताः स्मः

dyūte kṣattaḥ kalaho vidyate naḥ
ko vai rocatane budhyamānaḥ |
kiṃ vā bhavānmanyate yuktarūpaṃ
bhavadvākye sarva eva sthitāḥ smaḥ

जानाम्यहं द्यूतमनर्थमूलं
कृतश्च यत्नोऽस्य मया निवारणे ।
राजा च मां प्राहिमोत्त्वत्सकाशं
श्रुत्वा विद्वञ्श्रेय इहाचरस्व

jānāmyahaṃ dyūtamanarthamūlaṃ
kṛtaśca yatno'sya mayā nivāraṇe |
rājā ca māṃ prāhimottvatsakāśaṃ
śrutvā vidvañśreya ihācarasva

के तत्रान्ये कितवा दीव्यमाना
विना राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः ।
पृच्छामि त्वां विदुर ब्रूहि नस्तान्
यैर्दीव्यामः शतशः सन्निपत्य

ke tatrānye kitavā dīvyamānā
vinā rājño dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ |
pṛcchāmi tvāṃ vidura brūhi nastān
yairdīvyāmaḥ śataśaḥ sannipatya

गन्धारराजः शकुनिर्विशाम्पते
राजाऽतिदेवी कृतहस्तो मताक्षः ।
विनिंशतिश्चित्रसेनश्च राजा
सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयश्च

gandhārarājaḥ śakunirviśāmpate
rājā'tidevī kṛtahasto matākṣaḥ |
viniṃśatiścitrasenaśca rājā
satyavrataḥ purumitro jayaśca

महाभयाः कितवाः सन्निविष्टा
मायोपधा देवितारोऽत्र सन्ति ।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं
सर्वं जगत्तिष्ठति न स्वतन्त्रम्

mahābhayāḥ kitavāḥ sanniviṣṭā
māyopadhā devitāro'tra santi |
dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ
sarvaṃ jagattiṣṭhati na svatantram

नाहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शासना-
न्न गन्तुमिच्छामि कवे दुरोदरम् ।
इष्टो हि पुत्रस्य पिता सदैव
तदस्मि कर्ता विदुरात्थ मां यथा

nāhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya śāsanā-
nna gantumicchāmi kave durodaram |
iṣṭo hi putrasya pitā sadaiva
tadasmi kartā vidurāttha māṃ yathā

न चाकामः शकुनिना देविताहं
न चेन्मां जिष्णुराह्वयिता सभायाम् ।
आहूतोऽहं न निवर्ते कदाचित्
तदाहितं शाश्वतं वै व्रतं मे

na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṃ
na cenmāṃ jiṣṇurāhvayitā sabhāyām |
āhūto'haṃ na nivarte kadācit
tadāhitaṃ śāśvataṃ vai vrataṃ me

एवमुक्त्वा विदुरं धर्मराजः
प्रायात्रिकं सर्वमाज्ञाप्य तूर्णम् ।
प्रायाच्छ्वोभूते सगणः सानुयात्रः
सह स्त्रीभिर्दौपदामादि कृत्वा

evamuktvā viduraṃ dharmarājaḥ
prāyātrikaṃ sarvamājñāpya tūrṇam |
prāyācchvobhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ
saha strībhirdaupadāmādi kṛtvā

दैवं हि प्रज्ञां मुष्णाति चक्षुस्तेज इवापतत् ।
धातुश्च वशमन्वेति पाशैरिव नरः सितः

daivaṃ hi prajñāṃ muṣṇāti cakṣusteja ivāpatat |
dhātuśca vaśamanveti pāśairiva naraḥ sitaḥ

इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सह क्षत्र्रा युधिष्ठिरः ।
अमृष्यमाणस्तस्याथ समाह्वानमरिन्दमः

ityuktvā prayayau rājā saha kṣatrrā yudhiṣṭhiraḥ |
amṛṣyamāṇastasyātha samāhvānamarindamaḥ

बाह्लिकेन रथं यत्तमास्थाय परवीरहा ।
परिच्छन्नो ययौ पार्थो भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
राजश्रिया दीप्यमानो ययौ ब्रह्मपुरः सरः

bāhlikena rathaṃ yattamāsthāya paravīrahā |
paricchanno yayau pārtho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
rājaśriyā dīpyamāno yayau brahmapuraḥ saraḥ

सन्दिदेश ततः प्रेष्यानागतान्नगरं प्रति ।
ततस्ते नृपशार्दूल चक्रुर्वै नृपशासनम्

sandideśa tataḥ preṣyānāgatānnagaraṃ prati |
tataste nṛpaśārdūla cakrurvai nṛpaśāsanam

ततो राजा महातेजाः संयम्य सपरिच्छदम् ।
ह्मणैः स्वस्ति वाच्याथ प्रययौ मन्दिराद्बहिः

tato rājā mahātejāḥ saṃyamya saparicchadam |
hmaṇaiḥ svasti vācyātha prayayau mandirādbahiḥ

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा गत्यर्थं स यथाविधि ।
अन्येभ्यः स तु दत्त्वा च गन्तुमेवोपचक्रमे

brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā gatyarthaṃ sa yathāvidhi |
anyebhyaḥ sa tu dattvā ca gantumevopacakrame

सर्वलक्षणसम्पन्नं राजहंसपरिच्छदम् ।
तमारुह्य महाराजो गजेन्द्रं षष्टिहायनम्

sarvalakṣaṇasampannaṃ rājahaṃsaparicchadam |
tamāruhya mahārājo gajendraṃ ṣaṣṭihāyanam

हारी किरीटी हेमाभः सर्वाभरणभूषितः ।
रराज राजन्पार्थो वै परया नृपशोभया

hārī kirīṭī hemābhaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ |
rarāja rājanpārtho vai parayā nṛpaśobhayā

रुक्मवेदिगतः प्राज्यो ज्वलन्निव हुताशनः ।
ततो जगाम राजा स प्रहृष्टनरवाहनः

rukmavedigataḥ prājyo jvalanniva hutāśanaḥ |
tato jagāma rājā sa prahṛṣṭanaravāhanaḥ

रथघोषेण महता पूरयन्वै नभः स्थलम् ।
संस्तूयमानः स्तुतिभिः सूतमागधबन्दिभिः

rathaghoṣeṇa mahatā pūrayanvai nabhaḥ sthalam |
saṃstūyamānaḥ stutibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

महासैन्येन सहितो यथादित्यः स्वरश्मिभिः ।
ण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि

mahāsainyena sahito yathādityaḥ svaraśmibhiḥ |
ṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

बभौ युधिष्ठिरो राजा पौर्णमास्यामिवोडुराट् ।
चामरैर्हेमदण्डैश्च धूयमानः समन्ततः

babhau yudhiṣṭhiro rājā paurṇamāsyāmivoḍurāṭ |
cāmarairhemadaṇḍaiśca dhūyamānaḥ samantataḥ

याशिषः प्रहृष्टानां नराणां पथि पाण्डवः ।
प्रत्यगृह्णाद्यथान्यायं यथआवद्भरतर्षभः

yāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ |
pratyagṛhṇādyathānyāyaṃ yathaāvadbharatarṣabhaḥ

तथैव सैनिका राजन्राजानमनुयान्ति ये ।
तेषां हलहलाशब्दो दिवं स्तब्धः प्रतिष्ठितः

tathaiva sainikā rājanrājānamanuyānti ye |
teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhaḥ pratiṣṭhitaḥ

नृपस्याग्ने ययौ राजन्भीमसेनो रथी बली ।
उभौ पार्श्वगतौ राज्ञः सतल्पौ वै सुकल्पितौ

nṛpasyāgne yayau rājanbhīmaseno rathī balī |
ubhau pārśvagatau rājñaḥ satalpau vai sukalpitau

अधिरूढौ यमौ चापि जग्मतुर्भरतर्षभ ।
शोभयन्तौ महासैन्यं तावुभौ रूपशालिनौ

adhirūḍhau yamau cāpi jagmaturbharatarṣabha |
śobhayantau mahāsainyaṃ tāvubhau rūpaśālinau

पृष्ठतोऽनुययौ जिष्णुर्वीरः शस्त्रभृतां वरः ।
श्वेताश्वो गाण्डिवं गृह्य अग्निदत्तं रथं गतः

pṛṣṭhato'nuyayau jiṣṇurvīraḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
śvetāśvo gāṇḍivaṃ gṛhya agnidattaṃ rathaṃ gataḥ

सैन्यमध्ये ययौ राजन्कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
द्रौपदीप्रमुखा नार्यः सानुगाः सपरिच्छदाः

sainyamadhye yayau rājankururājo yudhiṣṭhiraḥ |
draupadīpramukhā nāryaḥ sānugāḥ saparicchadāḥ

आरुह्य ता विचित्राङ्ग्यो यानानि विविधानि च ।
महत्या सेनया राजन्नग्रे यानानि विविधानि च ।

āruhya tā vicitrāṅgyo yānāni vividhāni ca |
mahatyā senayā rājannagre yānāni vividhāni ca |

समृद्धनरनागाश्वं सपताकरथध्वजम् ।
संनद्धवरनिस्त्रिंशं पथि निर्घोषनिः स्वनम्

samṛddhanaranāgāśvaṃ sapatākarathadhvajam |
saṃnaddhavaranistriṃśaṃ pathi nirghoṣaniḥ svanam

शङ्खदुन्दुभितालानां वेणुवीणानुवनादितम् ।
शुशुभे पाण्डवं सैन्यं प्रयास्यत्तत्तदा नृप

śaṅkhadundubhitālānāṃ veṇuvīṇānuvanāditam |
śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ prayāsyattattadā nṛpa

यथा कुबेरो लङ्कायां पुरा चात्यन्तशोभया ।
महत्या सेनया सार्धं गुरुमिन्द्रं स गच्छति

yathā kubero laṅkāyāṃ purā cātyantaśobhayā |
mahatyā senayā sārdhaṃ gurumindraṃ sa gacchati

तथा ययौ स पार्थोऽपि असङ्ख्येयविभूतिना ।
सुसमृद्धेन सैन्येन यथा वैश्रवणस्तथा

tathā yayau sa pārtho'pi asaṅkhyeyavibhūtinā |
susamṛddhena sainyena yathā vaiśravaṇastathā

स सरांसि नदीश्चैव वनान्युपवनानि च ।
अत्यक्रामन्महाराज पुरीं चाभ्यवपद्यत

sa sarāṃsi nadīścaiva vanānyupavanāni ca |
atyakrāmanmahārāja purīṃ cābhyavapadyata

स हास्तिनसमीपे तु कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
चक्रे निवेशनं तत्र ततः स सहसैनिकाः

sa hāstinasamīpe tu kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
cakre niveśanaṃ tatra tataḥ sa sahasainikāḥ

शिवे देशे समे चैव न्यवसत्पाण्डवस्तदा ।
ततोराजन्समाहूय शोकविह्वलया गिरा

śive deśe same caiva nyavasatpāṇḍavastadā |
tatorājansamāhūya śokavihvalayā girā

तद्वाक्यं च सर्वस्वं धृतराष्ट्रचिकीर्षितम् ।
आचचक्षे यथावृत्तं विदुरोऽथ नृपस्य ह

tadvākyaṃ ca sarvasvaṃ dhṛtarāṣṭracikīrṣitam |
ācacakṣe yathāvṛttaṃ viduro'tha nṛpasya ha

तच्छ्रुत्वा भाषितं तेन धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ।
न मर्षयाम्यहं क्षत्तः समाह्वानं व्रतं हि मे ।
स्वस्त्यस्तु लोके विप्राणां प्रजानां चैव सर्वदा

tacchrutvā bhāṣitaṃ tena dharmarājo'bravīdidam |
na marṣayāmyahaṃ kṣattaḥ samāhvānaṃ vrataṃ hi me |
svastyastu loke viprāṇāṃ prajānāṃ caiva sarvadā

प्रविवेश ततो राजा नगरं नागसाह्वयम् ।
धृतराष्ट्रेण चाहूतः कालस्य समयेन च

praviveśa tato rājā nagaraṃ nāgasāhvayam |
dhṛtarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca

स हास्तिनपुरं गत्वा धृतराष्ट्रगृहं ययौ ।
समियाय च धर्मात्मा धृतराष्ट्रेण पाण्डवः

sa hāstinapuraṃ gatvā dhṛtarāṣṭragṛhaṃ yayau |
samiyāya ca dharmātmā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ

तथा भीष्मेण द्रोणेन कर्णेन च कृपेण च ।
समियाय यथान्यायं द्रौणिना च विभुः सह

tathā bhīṣmeṇa droṇena karṇena ca kṛpeṇa ca |
samiyāya yathānyāyaṃ drauṇinā ca vibhuḥ saha

समेत्य च महाबाहुः सोमदत्तेन चैव ह ।
दूर्योधनेन सभ्रात्रा सौबलेन च वीर्यवान्

sametya ca mahābāhuḥ somadattena caiva ha |
dūryodhanena sabhrātrā saubalena ca vīryavān

ये चान्ये तत्र राजानः पूर्वमेव समागताः ।
दुःशासनेन वीरेण सर्वैर्भ्रातृभिरेव च

ye cānye tatra rājānaḥ pūrvameva samāgatāḥ |
duḥśāsanena vīreṇa sarvairbhrātṛbhireva ca

जयद्रथेन च तथा कुरुभिश्चापि सर्वशः ।
ततः सर्वैर्महाबाहुर्भ्रातृभिः पिरवारितः

jayadrathena ca tathā kurubhiścāpi sarvaśaḥ |
tataḥ sarvairmahābāhurbhrātṛbhiḥ piravāritaḥ

प्रविवेश गृहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
ददर्श तत्र गान्धारीं देवीं पतिमनुव्रताम्

praviveśa gṛhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
dadarśa tatra gāndhārīṃ devīṃ patimanuvratām

स्नुषाभिः संवृतां शश्वत्ताराभिरिव रोहिणीम् ।
अभिवाद्य स गान्धारीं तया च प्रतिनन्दितः

snuṣābhiḥ saṃvṛtāṃ śaśvattārābhiriva rohiṇīm |
abhivādya sa gāndhārīṃ tayā ca pratinanditaḥ

ददर्श पितरं वृद्धं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्

dadarśa pitaraṃ vṛddhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram

राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातास्ते च कौरवनन्दनाः ।
चत्वारः पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः

rājñā mūrdhanyupāghrātāste ca kauravanandanāḥ |
catvāraḥ pāṇḍavā rājanbhīmasenapurogamāḥ

ततो हर्षः समभवत्कौरवाणां विशाम्पते ।
तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रियदर्शनान्

tato harṣaḥ samabhavatkauravāṇāṃ viśāmpate |
tāndṛṣṭvā puruṣavyāghrānpāṇḍavānpriyadarśanān

विविशुस्तेऽभ्यनुज्ञाता रत्नवन्ति गृहाणि च ।
ददृशुश्चोपयातारो द्रोपदीप्रमुखाः स्त्रियः

viviśuste'bhyanujñātā ratnavanti gṛhāṇi ca |
dadṛśuścopayātāro dropadīpramukhāḥ striyaḥ

याज्ञसेन्याः परामृद्धिं दृष्ट्वा प्रज्वलितामिव ।
स्नुषास्ता धृतराष्ट्रस्य नातिप्रमनसोऽभवन्

yājñasenyāḥ parāmṛddhiṃ dṛṣṭvā prajvalitāmiva |
snuṣāstā dhṛtarāṣṭrasya nātipramanaso'bhavan

ततस्ते पुरुषव्याघ्रा ग्तवा स्त्रीभिस्तु संविदम् ।
कृत्वा व्यायामपूर्वाणि कृत्यानि प्रतिकर्म च

tataste puruṣavyāghrā gtavā strībhistu saṃvidam |
kṛtvā vyāyāmapūrvāṇi kṛtyāni pratikarma ca

ततः कृताह्निकाः सर्वे दिव्यचन्दनभूषिताः ।
कल्याणमनसश्चैव ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च

tataḥ kṛtāhnikāḥ sarve divyacandanabhūṣitāḥ |
kalyāṇamanasaścaiva brāhmaṇānsvasti vācya ca

मनोज्ञमशनं भुक्त्वा विविशुः शरणान्यथ ।
उपगीयमाना नारीभिरस्वपन्कुरुपुङ्गवाः

manojñamaśanaṃ bhuktvā viviśuḥ śaraṇānyatha |
upagīyamānā nārībhirasvapankurupuṅgavāḥ

जगाम तेषां सा रात्रिः पुण्या रतिविहारिणाम् ।
स्तूयमानाश्च विश्रान्ताः काले निद्रामथात्यजन्

jagāma teṣāṃ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇām |
stūyamānāśca viśrāntāḥ kāle nidrāmathātyajan

मुखोषितास्ते रजनीं प्रातः सर्वे कृताह्निकाः ।
सभां रम्यां प्रविविशुः कितवैरभिनन्दिताः

mukhoṣitāste rajanīṃ prātaḥ sarve kṛtāhnikāḥ |
sabhāṃ ramyāṃ praviviśuḥ kitavairabhinanditāḥ