अध्याय 82: धृतराष्ट्र झुकते हैं, विदुर से युधिष्ठिर को बुलवाते हैं

यां त्वमेतां श्रियं पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे ।
तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेन जयतां वर

yāṃ tvametāṃ śriyaṃ pāṇḍuputre yudhiṣṭhire |
tapyase tāṃ hariṣyāmi dyūtena jayatāṃ vara

आहूयतां परं राजन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अगत्वा संशयमहमयुद्ध्वा च चमूमुखे

āhūyatāṃ paraṃ rājankuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
agatvā saṃśayamahamayuddhvā ca camūmukhe

अक्षान्क्षिपन्नक्षतः सन्विद्वानविदुषो जये ।
ग्लहान्धनूंषि मे विद्धि शरानक्षांश्च भारत

akṣānkṣipannakṣataḥ sanvidvānaviduṣo jaye |
glahāndhanūṃṣi me viddhi śarānakṣāṃśca bhārata

अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्फुरम्

akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāsphuram

अयमुत्सहते राजच्छ्रियमाहर्तुमक्षवित् ।
द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तदनुज्ञातुमर्हसि

ayamutsahate rājacchriyamāhartumakṣavit |
dyūtena pāṇḍuputrebhyastadanujñātumarhasi

स्थितोऽस्मि शासने भ्रातुर्विदुरस्य महात्मनः ।
तेन सङ्गम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्

sthito'smi śāsane bhrāturvidurasya mahātmanaḥ |
tena saṅgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam

कृष्णादभ्याधिकः सोऽपि क्षत्ता बोद्धा विशाम्पते ।
केवलं धर्ममेवाह न तद्विजयसाधकम्

kṛṣṇādabhyādhikaḥ so'pi kṣattā boddhā viśāmpate |
kevalaṃ dharmamevāha na tadvijayasādhakam

जयश्च धर्मतोपेतस्तथैव भरतर्षभ ।
तस्माद्विनयतो जेता तावुभौ च विरोधिनौ

jayaśca dharmatopetastathaiva bharatarṣabha |
tasmādvinayato jetā tāvubhau ca virodhinau

व्यपनेष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः ।
पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव

vyapaneṣyati te buddhiṃ viduro muktasaṃśayaḥ |
pāṇḍavānāṃ hite yukto na tathā mama kaurava

नारभेतान्यसामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः ।
मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन

nārabhetānyasāmarthyātpuruṣaḥ kāryamātmanaḥ |
matisāmyaṃ dvayornāsti kāryeṣu kurunandana

भयं परिहरन्मत्त आत्मानं परिपालयन् ।
वर्षासु क्लिन्नवटवत्तिष्ठन्नैवावसीदति

bhayaṃ pariharanmatta ātmānaṃ paripālayan |
varṣāsu klinnavaṭavattiṣṭhannaivāvasīdati

न व्याधयो नापि यमः प्राप्तुं श्रेयः प्रतीक्षते ।
यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत्

na vyādhayo nāpi yamaḥ prāptuṃ śreyaḥ pratīkṣate |
yāvadeva bhavetkalpastāvacchreyaḥ samācaret

सर्वथा पुत्र बलिभिर्विग्रहो मे रोचते ।
वैरं विकारं सृजति तद्वै शस्त्रमनायसम्

sarvathā putra balibhirvigraho me rocate |
vairaṃ vikāraṃ sṛjati tadvai śastramanāyasam

अनर्थमर्थं मन्यसे राजपुत्र
सङ्ग्रन्थनं कलहस्यातियाति ।
तद्वै प्रवृत्तं तु यथाकथञ्चित्
सृजेदसीन्निशितान्सायकांश्च

anarthamarthaṃ manyase rājaputra
saṅgranthanaṃ kalahasyātiyāti |
tadvai pravṛttaṃ tu yathākathañcit
sṛjedasīnniśitānsāyakāṃśca

द्यूते पुराणैर्व्यवहारः प्रणीत-
स्तत्रात्ययो नास्ति न सम्प्रहारः ।
तद्रोचतां शकुनेर्वाक्यमद्य
सभां क्षिप्रं त्वमिहाज्ञापयस्व

dyūte purāṇairvyavahāraḥ praṇīta-
statrātyayo nāsti na samprahāraḥ |
tadrocatāṃ śakunervākyamadya
sabhāṃ kṣipraṃ tvamihājñāpayasva

स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं
तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम् ।
भवेदेवं ह्यात्मना तुल्यमेव
दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुष्व

svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ
tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam |
bhavedevaṃ hyātmanā tulyameva
durodaraṃ pāṇḍavaistvaṃ kuruṣva

वाक्यं न मे रोचते यत्त्वयोक्तं
यत्ते प्रियं तत्क्रियतां नरेन्द्र ।
पश्चात्तप्स्यसे तदुपाक्रम्य वाक्यं
न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम्

vākyaṃ na me rocate yattvayoktaṃ
yatte priyaṃ tatkriyatāṃ narendra |
paścāttapsyase tadupākramya vākyaṃ
na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam

दृष्टं ह्येतद्विदुरेणै सर्वं
विपश्चिता बुद्धिविद्यानुगेन ।
तदेवैतदवशस्याभ्युपैति
महद्भयं क्षत्रियजीवघाति

dṛṣṭaṃ hyetadvidureṇai sarvaṃ
vipaścitā buddhividyānugena |
tadevaitadavaśasyābhyupaiti
mahadbhayaṃ kṣatriyajīvaghāti

एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी
दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च ।
शशासोच्चैः पुरुषान्पुत्रवाक्ये
स्थितो राजा दैवसंमूढचेताः

evamuktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī
daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca |
śaśāsoccaiḥ puruṣānputravākye
sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ

सहस्रस्तम्भां हेमवैदूर्यचित्रां
शतद्वारां तोरणस्फाटिकाढ्याम् ।
सभामग्र्यां क्रोशमात्रायतां मे
तद्विस्तारामाशु कुर्वन्तु युक्ताः

sahasrastambhāṃ hemavaidūryacitrāṃ
śatadvārāṃ toraṇasphāṭikāḍhyām |
sabhāmagryāṃ krośamātrāyatāṃ me
tadvistārāmāśu kurvantu yuktāḥ

श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः
प्राज्ञा दक्षास्तां तदा चक्रुराशु ।
सर्वद्रव्याण्युपजह्रुः सभायां
सहस्रशः शिल्पिनश्चैव युक्ताः

śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ
prājñā dakṣāstāṃ tadā cakrurāśu |
sarvadravyāṇyupajahruḥ sabhāyāṃ
sahasraśaḥ śilpinaścaiva yuktāḥ

कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां तां
सभां रम्यां बहुरत्नां विचित्राम् ।
चित्रैर्हैमैरासनैरभ्युपेता-
माचख्युस्ते तस्य राज्ञः प्रतीताः

kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ
sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām |
citrairhaimairāsanairabhyupetā-
mācakhyuste tasya rājñaḥ pratītāḥ

ततो विद्वान्विदुरं मन्त्रिमुख्य-
मुवाचेदं धृतराष्ट्रो नरेन्द्रः ।
युधिष्ठिरं राजपुत्रं च गत्वा
मद्वाक्येन क्षिप्रमिहानयस्व

tato vidvānviduraṃ mantrimukhya-
muvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ |
yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ ca gatvā
madvākyena kṣipramihānayasva

सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा
शय्यासनैरुपपन्ना महार्हैः ।
सा दृश्यतां भ्रातृभिः सार्धमेत्य
मुहृद्द्यूतं वर्ततामत्र चेति

sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā
śayyāsanairupapannā mahārhaiḥ |
sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdhametya
muhṛddyūtaṃ vartatāmatra ceti

मतमाज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रो नराधिपः ।
मत्वा च दुस्तरं दैवमेतद्राजंश्चकार ह

matamājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ |
matvā ca dustaraṃ daivametadrājaṃścakāra ha

अन्यायेन तथोक्तस्तु विदुरो विदुषां वरः ।
नाभ्यनन्दद्वचो भ्रातुर्वचनं चेदमब्रवीत्

anyāyena tathoktastu viduro viduṣāṃ varaḥ |
nābhyanandadvaco bhrāturvacanaṃ cedamabravīt

नाभिनन्दे नृपते प्रैषमेतं
मैवं कृथाः कुलनाशाद्बिभेमि ।
पुत्रैर्भिन्नः कलहस्ते ध्रुवं स्या-
देतच्छङ्के द्यूतकृते नरेन्द्र

nābhinande nṛpate praiṣametaṃ
maivaṃ kṛthāḥ kulanāśādbibhemi |
putrairbhinnaḥ kalahaste dhruvaṃ syā-
detacchaṅke dyūtakṛte narendra

नेह क्षत्तः कलहस्तप्स्यते मां
न चेद्दैवं प्रतिलोमं भविष्यत् ।
छात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं
सर्वं जगच्चेष्टति न स्वतन्त्रम्

neha kṣattaḥ kalahastapsyate māṃ
na ceddaivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat |
chātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ
sarvaṃ jagacceṣṭati na svatantram

तदद्य विदुर प्राप्य राजानं मम शासनात् ।
क्षिप्रमानय दुर्धर्षं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

tadadya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt |
kṣipramānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram