अध्याय 81: दुर्योधन का तर्क: राजा को वैभव छीनना चाहिए

यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः ।
न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव

yasya nāsti nijā prajñā kevalaṃ tu bahuśrutaḥ |
na sa jānāti śāstrārthaṃ darvī sūparasāniva

जानन्वै मोहयति मां नावि नौरिव संयता ।
स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान्

jānanvai mohayati māṃ nāvi nauriva saṃyatā |
svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān

न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता ।
भविष्यमर्थमाख्यासि सर्वदा कृत्यमात्मनः

na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvamanuśāsitā |
bhaviṣyamarthamākhyāsi sarvadā kṛtyamātmanaḥ

परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति ।
पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः

paraneyo'graṇīryasya sa mārgānpratimuhyati |
panthānamanugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ

राजन्परिणतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ।
प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम्

rājanpariṇataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ |
pratipannānsvakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam

लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः ।
तस्माद्राज्ञाऽप्रमत्तेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि

lokavṛttādrājavṛttamanyadāha bṛhaspatiḥ |
tasmādrājñā'pramattena svārthaścintyaḥ sadaiva hi

क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता ।
स वै धर्मस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ का परीक्षणा

kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā |
sa vai dharmastvadharmo vā svavṛttau kā parīkṣaṇā

प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः ।
प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ

prakālayeddiśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ |
pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ jighṛkṣurbharatarṣabha

प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योऽरिं प्रबाधते ।
तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम्

pracchanno vā prakāśo vā yogo yo'riṃ prabādhate |
tadvai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam

शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका ।
यो वै सन्तापयति यं स शत्रुः प्रोच्यते नृप

śatruścaiva hi mitraṃ ca na lekhyaṃ na ca mātṛkā |
yo vai santāpayati yaṃ sa śatruḥ procyate nṛpa

असन्तोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम् ।
समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयः

asantoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāttaṃ kāmayāmyaham |
samucchraye yo yatate sa rājanparamo nayaḥ

ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा ।
पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजध्रमं हि तं विदुः

mamatvaṃ hi na kartavyamaiśvarye vā dhane'pi vā |
pūrvāvāptaṃ harantyanye rājadhramaṃ hi taṃ viduḥ

अद्रोहसमंय कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः ।
शक्रः साऽभिमता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी

adrohasamaṃya kṛtvā ciccheda namuceḥ śiraḥ |
śakraḥ sā'bhimatā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्

dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशाम्पते ।
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः

nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāmpate |
yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrurnetaro janaḥ

शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते ।
व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः

śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohātsamupekṣate |
vyādhirāpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ

अल्पोऽपि ह्यरिरत्यर्थं वर्धमानः पराक्रमैः ।
वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात्

alpo'pi hyariratyarthaṃ vardhamānaḥ parākramaiḥ |
valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣamantikāt

आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत ।
एष भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः

ājamīḍha riporlakṣmīrmā te rociṣṭa bhārata |
eṣa bhāraḥ satvavatāṃ na yaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ

जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमाभिकाङ्क्षते ।
एधते ज्ञातिषु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः

janmavṛddhimivārthānāṃ yo vṛddhimābhikāṅkṣate |
edhate jñātiṣu sa vai sadyo vṛddhirhi vikramaḥ

नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति ।
अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शयिष्ये वा हतो युधि

nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati |
avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śayiṣye vā hato yudhi

एतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशाम्पते ।
वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं स्वस्थिरवृद्धयः

etādṛśasya kiṃ me'dya jīvitena viśāmpate |
vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ svasthiravṛddhayaḥ