अध्याय 73: व्यास की भविष्यवाणी और युधिष्ठिर का व्रत

अनुसंसार्य नृपतीन्पाण्डवाः पाण्डवाग्रजम् ।
अभिजग्मुर्महेष्वासा धर्मराजं युधिष्ठिरम्

anusaṃsārya nṛpatīnpāṇḍavāḥ pāṇḍavāgrajam |
abhijagmurmaheṣvāsā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

सोऽनुमेने महाबाहुर्भातॄंश्च सुहृदस्तथा ।
शिष्यैः परिवृतो व्यासः पुरस्तात्समपद्यत

so'numene mahābāhurbhātṝṃśca suhṛdastathā |
śiṣyaiḥ parivṛto vyāsaḥ purastātsamapadyata

सोऽभ्ययादासनात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः ।
पाद्येनासनदानेन पितामहमपूजयत्

so'bhyayādāsanāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
pādyenāsanadānena pitāmahamapūjayat

अथोपविश्य भगवान्काञ्चने परमासने ।
आस्यतामिति चोवाच धर्मराजं युधिष्ठिरम्

athopaviśya bhagavānkāñcane paramāsane |
āsyatāmiti covāca dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

अथोपविष्टं राजानं भ्रातृभिः परिवारितम् ।
उवाच भगवान्व्यासस्तत्तद्वाक्यविशारदः

athopaviṣṭaṃ rājānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam |
uvāca bhagavānvyāsastattadvākyaviśāradaḥ

दिष्ट्या वर्धसि कौन्तेय साम्राज्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
वर्धिताः कुरवः सर्वे त्वया कुरुकुलोद्वह

diṣṭyā vardhasi kaunteya sāmrājyaṃ prāpya durlabham |
vardhitāḥ kuravaḥ sarve tvayā kurukulodvaha

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि पूजितोऽस्मि विशाम्पते ।
एवमुक्तः स कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi pūjito'smi viśāmpate |
evamuktaḥ sa kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

अभिवाद्योपसङ्गृह्य पितामहमथाब्रवीत्

abhivādyopasaṅgṛhya pitāmahamathābravīt

संशयो द्विपदां श्रेष्ठ ममोत्पन्नः सुदुर्लभः ।
तस्य नान्योऽस्ति वक्ता वै त्वामृते द्विजपुङ्गव

saṃśayo dvipadāṃ śreṣṭha mamotpannaḥ sudurlabhaḥ |
tasya nānyo'sti vaktā vai tvāmṛte dvijapuṅgava

उत्पातांस्त्रिविधान्प्राह नारदो भगवानृषिः ।
दिव्यांश्चैवान्तरिक्षांश्च पार्थिवांश्च पितामह

utpātāṃstrividhānprāha nārado bhagavānṛṣiḥ |
divyāṃścaivāntarikṣāṃśca pārthivāṃśca pitāmaha

सुमहच्च फलं तेषां भवितेति न संशयः ।
अपि चैद्यस्य पतनाच्छान्तमौत्पातिकं महत्

sumahacca phalaṃ teṣāṃ bhaviteti na saṃśayaḥ |
api caidyasya patanācchāntamautpātikaṃ mahat

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः ।
कृष्णद्वैपायनो व्यास इदं वचनमब्रवीत्

rājñastu vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ |
kṛṣṇadvaipāyano vyāsa idaṃ vacanamabravīt

त्रयोदश समा राजन्नुत्पातानां फलं महत् ।
सर्वक्षत्रविनाशाय भविष्यति विशाम्पते

trayodaśa samā rājannutpātānāṃ phalaṃ mahat |
sarvakṣatravināśāya bhaviṣyati viśāmpate

त्वामेकं कारणं कृत्वा कालेन भरतर्षभ ।
समेतं पार्थिवं क्षत्रं क्षयं यास्यति भारत ।
दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च

tvāmekaṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālena bharatarṣabha |
sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ yāsyati bhārata |
duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca

स्वप्नं द्रक्ष्यसि राजेन्द्र तस्मिन्काल उपस्थिते ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर

svapnaṃ drakṣyasi rājendra tasminkāla upasthite |
tatte'haṃ sampravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira

यान्तं द्रक्ष्यसि राजेन्द्र क्षपान्ते त्वं वृषध्वजम् ।
नीलकण्ठं भवं स्थाणुं कपालिं त्रिपुरान्तकम्

yāntaṃ drakṣyasi rājendra kṣapānte tvaṃ vṛṣadhvajam |
nīlakaṇṭhaṃ bhavaṃ sthāṇuṃ kapāliṃ tripurāntakam

उग्रं रुद्रं पशुपतिं महादेवमुमापतिम् ।
हरं शर्वं वृषं शूलं पिनाकिं कृत्तिवाससम्

ugraṃ rudraṃ paśupatiṃ mahādevamumāpatim |
haraṃ śarvaṃ vṛṣaṃ śūlaṃ pinākiṃ kṛttivāsasam

कैलासकूडप्रतिमे वृषभेऽवस्थितं शिवम् ।
निरीक्षमाणं सततं पितृराजाश्रितां दिशम्

kailāsakūḍapratime vṛṣabhe'vasthitaṃ śivam |
nirīkṣamāṇaṃ satataṃ pitṛrājāśritāṃ diśam

एवमीदृशकं स्वप्नं द्रक्ष्यसि त्वं विशाम्पते ।
मा तत्कृते ह्यनुध्याहि कालो हि दुरतिक्रमः

evamīdṛśakaṃ svapnaṃ drakṣyasi tvaṃ viśāmpate |
mā tatkṛte hyanudhyāhi kālo hi duratikramaḥ

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कैलासं पर्वतं प्रति ।
अप्रमत्तः स्थितो दान्तः पृथिवीं परिपालय

svasti te'stu gamiṣyāmi kailāsaṃ parvataṃ prati |
apramattaḥ sthito dāntaḥ pṛthivīṃ paripālaya

एवमुक्त्वा स भगवान्कैलासं पर्वतं ययौ ।
कृष्णद्वैपायनो व्यासः सह शिष्यैः सहानुगैः

evamuktvā sa bhagavānkailāsaṃ parvataṃ yayau |
kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ saha śiṣyaiḥ sahānugaiḥ

गते पितामहे राजा चिन्ताशोकसमन्वितः ।
निः श्वसन्नुष्णमसकृत्तमेवार्थं विचिन्तयन्

gate pitāmahe rājā cintāśokasamanvitaḥ |
niḥ śvasannuṣṇamasakṛttamevārthaṃ vicintayan

कथं तु दैवं शक्येत पौरुषेण प्रबाधितुम् ।
अवश्यमेव भविता यदुक्तं परमर्षिणा

kathaṃ tu daivaṃ śakyeta pauruṣeṇa prabādhitum |
avaśyameva bhavitā yaduktaṃ paramarṣiṇā

ततोऽब्रवीन्महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्युधिष्ठिरः ।
श्रुतं वै पुरुषव्याघ्रा यन्मां द्वैपायनोऽब्रवीत्

tato'bravīnmahātejāḥ sarvānbhrātṝnyudhiṣṭhiraḥ |
śrutaṃ vai puruṣavyāghrā yanmāṃ dvaipāyano'bravīt

तदा तद्वचनं श्रुत्वा मरणे निश्चिता मतिः ।
सर्वक्षत्रस्य निधने यद्यहं हेतुरीप्सितः

tadā tadvacanaṃ śrutvā maraṇe niścitā matiḥ |
sarvakṣatrasya nidhane yadyahaṃ heturīpsitaḥ

कालेन निर्मितस्तात को ममार्थोऽस्ति जीवतः ।
एवं ब्रुवन्तं राजानं फाल्गुनः प्रत्यभाषत

kālena nirmitastāta ko mamārtho'sti jīvataḥ |
evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ phālgunaḥ pratyabhāṣata

मा राजन्कश्मलं घोरं प्रविशो बुद्धिनाशनम् ।
सम्प्रधार्य महाराज यत्क्षमं तत्समाचर

mā rājankaśmalaṃ ghoraṃ praviśo buddhināśanam |
sampradhārya mahārāja yatkṣamaṃ tatsamācara

ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिर्भ्रातॄन्सर्वान्युधिष्ठिरः ।
द्वैपायनस्य वचनं तत्रैव समचिन्तयत्

tato'bravītsatyadhṛtirbhrātṝnsarvānyudhiṣṭhiraḥ |
dvaipāyanasya vacanaṃ tatraiva samacintayat

अद्यप्रभृति भद्रं वः प्रतिज्ञां मे निबोधत ।
त्रयोदश समास्तात को ममार्थो ऽस्ति जीवतः

adyaprabhṛti bhadraṃ vaḥ pratijñāṃ me nibodhata |
trayodaśa samāstāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ

न प्रवक्ष्यामि परुषं भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान् ।
स्थितो निदेशे ज्ञातीनां योक्ष्ये तत्सुमुदाहरन्

na pravakṣyāmi paruṣaṃ bhrātṝnanyāṃśca pārthivān |
sthito nideśe jñātīnāṃ yokṣye tatsumudāharan

एवं मे वर्तमानस्य स्वसुतेऽष्वितरेषु च ।
भेदो न भविता लोके भेदमूलो हि विग्रहः

evaṃ me vartamānasya svasute'ṣvitareṣu ca |
bhedo na bhavitā loke bhedamūlo hi vigrahaḥ

विग्रहं दूरतो रक्षन्प्रियाण्येव समाचरन् ।
वाच्यतां न गमिष्यामि लोकेषु मनुजर्षभाः

vigrahaṃ dūrato rakṣanpriyāṇyeva samācaran |
vācyatāṃ na gamiṣyāmi lokeṣu manujarṣabhāḥ

भ्रातृर्ज्येष्ठस्य वचनं पाण्डवाः संनिशम्य तत ।
तमेव समवर्तन्त धर्मराजहिते रताः

bhrātṛrjyeṣṭhasya vacanaṃ pāṇḍavāḥ saṃniśamya tata |
tameva samavartanta dharmarājahite ratāḥ

संसत्सु समयं कृत्वा धर्मराड्भ्रातृभिः सह ।
पितॄंस्तर्प्य यथान्यायं देवताश्च विशाम्पते

saṃsatsu samayaṃ kṛtvā dharmarāḍbhrātṛbhiḥ saha |
pitṝṃstarpya yathānyāyaṃ devatāśca viśāmpate

कृतमङ्गलकल्यामो भ्रातृभिः पिरवारितः ।
गतेषु क्षत्रियेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभ

kṛtamaṅgalakalyāmo bhrātṛbhiḥ piravāritaḥ |
gateṣu kṣatriyendreṣu sarveṣu bharatarṣabha

युधिष्ठिरः सहामात्यः प्रविवेश पुरोत्तमम् ।
दुर्योधनो महाराज शकुनिश्चापि सौबलः ।
सभायां समणीयायां तत्रैवास्ते नराधिप

yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyaḥ praviveśa purottamam |
duryodhano mahārāja śakuniścāpi saubalaḥ |
sabhāyāṃ samaṇīyāyāṃ tatraivāste narādhipa