अध्याय 69: नारद द्वारा राजा के विनाश के अपशकुन

ततो युद्धाय संनद्धं चेदिराजं युधिष्ठिरः ।
दृष्ट्वा मतिमतां श्रेष्ठो नारदं समुवाच ह

tato yuddhāya saṃnaddhaṃ cedirājaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
dṛṣṭvā matimatāṃ śreṣṭho nāradaṃ samuvāca ha

अन्तरिक्षे च भूमौ च तेऽस्त्यविदितं क्वचित् ।
यानि राजविनाशाय भौमानि च खगानि च

antarikṣe ca bhūmau ca te'styaviditaṃ kvacit |
yāni rājavināśāya bhaumāni ca khagāni ca

निमित्तानीह जायन्ते उत्पाताश्च पृथग्विधाः ।
एतदित्छामि कार्त्स्न्येन श्रोतुं त्वत्तो महामुने

nimittānīha jāyante utpātāśca pṛthagvidhāḥ |
etaditchāmi kārtsnyena śrotuṃ tvatto mahāmune

इत्येवं मितमान्विप्रः कुरुराजस्य धीमतः ।
पृच्छतः सर्वमव्यग्रमाचचक्षे महायशाः

ityevaṃ mitamānvipraḥ kururājasya dhīmataḥ |
pṛcchataḥ sarvamavyagramācacakṣe mahāyaśāḥ

पराक्रमं च मार्गं च संनिपातं समुच्छ्रयम् ।
आरोहणं कुरुश्रेष्ठ अन्योन्यं प्रतिसर्पणम्

parākramaṃ ca mārgaṃ ca saṃnipātaṃ samucchrayam |
ārohaṇaṃ kuruśreṣṭha anyonyaṃ pratisarpaṇam

पश्मीनां व्यतिसंसर्गं व्यायामं वृत्तिपीडनम् ।
दर्शनादर्शनं चैव अदृश्यानां च दर्शनम्

paśmīnāṃ vyatisaṃsargaṃ vyāyāmaṃ vṛttipīḍanam |
darśanādarśanaṃ caiva adṛśyānāṃ ca darśanam

हानिं वृद्धिं च ह्रासं च वर्णस्थानं बलाबलम् ।
सर्वमेतत्परीक्षेत ग्रहाणां ग्रहकोविदः

hāniṃ vṛddhiṃ ca hrāsaṃ ca varṇasthānaṃ balābalam |
sarvametatparīkṣeta grahāṇāṃ grahakovidaḥ

भौमाः पूर्वं प्रवर्तन्ते खेचराश्च ततः परम् ।
उत्पद्यन्ते च लोकेऽस्मिन्नुत्पाता देवनिर्मिताः

bhaumāḥ pūrvaṃ pravartante khecarāśca tataḥ param |
utpadyante ca loke'sminnutpātā devanirmitāḥ

यदा तु सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते ।
अपरेण गते सूर्ये तत्पराभवलक्षणम्

yadā tu sarvabhūtānāṃ chāyā na parivartate |
apareṇa gate sūrye tatparābhavalakṣaṇam

अच्छाये विमलच्छाया प्रतिच्छायेव दृश्यते ।
यत्र चैत्यकवृक्षाणां तत्र विद्यान्महद्भयम्

acchāye vimalacchāyā praticchāyeva dṛśyate |
yatra caityakavṛkṣāṇāṃ tatra vidyānmahadbhayam

शीर्णपर्णप्रवालाश्च शुष्कपर्णाश्च चैत्यकाः ।
अपभ्रष्टप्रवालाश्च तत्राभावं विनिर्दिशेत्

śīrṇaparṇapravālāśca śuṣkaparṇāśca caityakāḥ |
apabhraṣṭapravālāśca tatrābhāvaṃ vinirdiśet

स्निग्धपर्णप्रवालाश्च दृश्यन्ते यत्र चैत्यकाः ।
ईहमानाश्च वृक्षाश्च भावस्तत्र न संशयटः

snigdhaparṇapravālāśca dṛśyante yatra caityakāḥ |
īhamānāśca vṛkṣāśca bhāvastatra na saṃśayaṭaḥ

पुष्पे पुष्पं प्रजायेत फले वा फलमाश्रितम् ।
राजा वा राजमात्रो वा मरणायोपपद्यते

puṣpe puṣpaṃ prajāyeta phale vā phalamāśritam |
rājā vā rājamātro vā maraṇāyopapadyate

प्रावृट्छरदि हेमन्ते वसन्ते वापि सर्वशः ।
आकालिकं पुष्पफलं राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत्

prāvṛṭcharadi hemante vasante vāpi sarvaśaḥ |
ākālikaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet

नदीनां स्त्रोतसोऽकाले द्योतयन्ति महाभयम् ।
वनस्पतिः पूज्यमानः पूजितोऽपूजितोऽपि वा

nadīnāṃ strotaso'kāle dyotayanti mahābhayam |
vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito'pūjito'pi vā

यदा भज्येत वातेन भिद्यते नमितोऽपि वा ।
अग्निवायुभयं विद्याच्छ्रेष्ठो वापि विनश्यति

yadā bhajyeta vātena bhidyate namito'pi vā |
agnivāyubhayaṃ vidyācchreṣṭho vāpi vinaśyati

दिशः सर्वाश्च दीप्यन्ते जायन्ते राजविभ्रमाः ।
भिद्यमानो यदा वृक्षो निनदेच्चापि पातितः ।
सह राष्ट्रं च पतितं नतं वृक्षं प्रपातयेत्

diśaḥ sarvāśca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ |
bhidyamāno yadā vṛkṣo ninadeccāpi pātitaḥ |
saha rāṣṭraṃ ca patitaṃ nataṃ vṛkṣaṃ prapātayet

अथैनं छेदयेत्कश्चित्प्रतिक्रुद्धो वनस्पतिः ।
छेत्ता भेत्ता पतिश्चैव क्षिप्रमेव नशिष्यति

athainaṃ chedayetkaścitpratikruddho vanaspatiḥ |
chettā bhettā patiścaiva kṣiprameva naśiṣyati

देवतानां च पतनं मष्टपानां च पातनम् ।
अचलानां प्रकम्पश्च तत्पराभवलक्षणम्

devatānāṃ ca patanaṃ maṣṭapānāṃ ca pātanam |
acalānāṃ prakampaśca tatparābhavalakṣaṇam

निशि चेन्द्रधनुर्दृष्टं ततोपि च महद्भयम् ।
तद्द्रष्टरेव भीतिः स्यान्नान्येषां भरतर्षभ

niśi cendradhanurdṛṣṭaṃ tatopi ca mahadbhayam |
taddraṣṭareva bhītiḥ syānnānyeṣāṃ bharatarṣabha

रात्राविन्द्रधनुर्दृष्ट्वा तद्राष्ट्रं परिवर्जयेत्

rātrāvindradhanurdṛṣṭvā tadrāṣṭraṃ parivarjayet

अर्चा यत्र प्रनृत्यन्त नदन्ति च हसन्ति च ।
उन्मीलन्ति निमीलन्ति राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत्

arcā yatra pranṛtyanta nadanti ca hasanti ca |
unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet

शिला यदि प्रसिञ्चन्ति स्नेहांश्चोदकसम्भवान् ।
अन्यद्वा विकृतं किञ्चित्तद्भयस्य निदर्शनम्

śilā yadi prasiñcanti snehāṃścodakasambhavān |
anyadvā vikṛtaṃ kiñcittadbhayasya nidarśanam

म्रियन्ते वा महामात्रा राजा सपरिवारकः ।
पुरस्य या भवेद्व्याधी राष्ट्रे देशे च विभ्रमाः

mriyante vā mahāmātrā rājā saparivārakaḥ |
purasya yā bhavedvyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramāḥ

देवतानां यदाऽऽवासे राज्ञां वा यत्र वेश्मनि ।
भाण्डागारायुधागारे निविशेत यदा मधु

devatānāṃ yadā''vāse rājñāṃ vā yatra veśmani |
bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu

सर्वं तदा भवेत्स्थानं हन्यमानं बलीयसा ।
आगन्तुकं भयं तत्र भवेदित्येव निर्दिशेत्

sarvaṃ tadā bhavetsthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā |
āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhavedityeva nirdiśet

पादपश्चैव यो यत्र रक्तं स्रवति शोणितम् ।
दन्ताग्रात्कुञ्जरो वापि शृङ्गाद्वा वृषभस्तथा

pādapaścaiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam |
dantāgrātkuñjaro vāpi śṛṅgādvā vṛṣabhastathā

पादपाद्राष्ट्रिविभ्रंशः कुञ्जराद्राजविभ्रमः ।
गोब्राह्मणविनाशः स्याद्वृवभस्येति निर्दिशेत्

pādapādrāṣṭrivibhraṃśaḥ kuñjarādrājavibhramaḥ |
gobrāhmaṇavināśaḥ syādvṛvabhasyeti nirdiśet

छत्रं नरपतेर्यत्र निपतेत्पृथिवीतले ।
सराष्ट्रो नृपती राजन्क्षिप्रमेव विनश्यति

chatraṃ narapateryatra nipatetpṛthivītale |
sarāṣṭro nṛpatī rājankṣiprameva vinaśyati

देवागारेषु वा यत्र राज्ञो वा यत्र वेश्मनि ।
विकृतं यदि दृश्येत नागावासेषु वा पुनः

devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani |
vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ

तस्य देशस्य पीडा स्याद्राज्ञो जनपदस्य वा ।
अनावृष्टिभयं घोरमतिदुर्भिक्षमादिशेत्

tasya deśasya pīḍā syādrājño janapadasya vā |
anāvṛṣṭibhayaṃ ghoramatidurbhikṣamādiśet

अर्चाया बाहुभङ्गेन गृहस्थानां भयं भवेत् ।
भग्ने प्रहरणे विद्यात्सेनापतिविनाशनम्

arcāyā bāhubhaṅgena gṛhasthānāṃ bhayaṃ bhavet |
bhagne praharaṇe vidyātsenāpativināśanam

आगन्तुका तु प्रतिमा स्थानं यत्र न विन्दति ।
जभ्यन्तरेण षण्मासाद्राजा त्यजति तत्पुरम्

āgantukā tu pratimā sthānaṃ yatra na vindati |
jabhyantareṇa ṣaṇmāsādrājā tyajati tatpuram

प्रदीर्यते मही यत्र विनदत्यपि पात्यते ।
म्रियते तत्र राजा च तत्र राष्ट्रं विनश्यति

pradīryate mahī yatra vinadatyapi pātyate |
mriyate tatra rājā ca tatra rāṣṭraṃ vinaśyati

एणीपदान्वा सर्पान्वा डुण्डुभानथ दीप्यकान् ।
मण्डूको ग्रसते यत्र तत्र राजा विनश्यति

eṇīpadānvā sarpānvā ḍuṇḍubhānatha dīpyakān |
maṇḍūko grasate yatra tatra rājā vinaśyati

अभिन्नं वाप्यपक्वं वा यत्रान्नमुपचीयते ।
जीर्यन्ते वा म्रियन्ते वा तदन्नं नोपभुञ्जते

abhinnaṃ vāpyapakvaṃ vā yatrānnamupacīyate |
jīryante vā mriyante vā tadannaṃ nopabhuñjate

उदपाने च यत्रापो विवर्धन्ते युधिष्ठिर ।
स्थावरेषु प्रवर्तन्ते निर्गच्छेन्न पुनस्ततः

udapāne ca yatrāpo vivardhante yudhiṣṭhira |
sthāvareṣu pravartante nirgacchenna punastataḥ

अपादं वा त्रिपादं वा द्विशीर्षं वा चतुर्भुजम् ।
स्त्रियो यत्र प्रसूयन्ते ब्रूयात्तत्र पराभवम्

apādaṃ vā tripādaṃ vā dviśīrṣaṃ vā caturbhujam |
striyo yatra prasūyante brūyāttatra parābhavam

अजैडकाः स्त्रियो गावो ये चान्ये च वियोनयः ।
विकृतानि प्रजायन्ते तत्र तत्र पराभवः

ajaiḍakāḥ striyo gāvo ye cānye ca viyonayaḥ |
vikṛtāni prajāyante tatra tatra parābhavaḥ

नदी यत्र प्रतिस्रोता आवहेत्कलुषोदकम् ।
दिशश्च न प्रकाशन्ते तत्पराभवलक्षणम्

nadī yatra pratisrotā āvahetkaluṣodakam |
diśaśca na prakāśante tatparābhavalakṣaṇam

एतानि च निमित्तानि यानि चान्यानि भारत ।
केशवादेव जायन्ते भौमानि च खगानि च

etāni ca nimittāni yāni cānyāni bhārata |
keśavādeva jāyante bhaumāni ca khagāni ca

चन्द्रादित्यौ ग्रहाश्चैव नक्षत्राणि च भारत ।
वायुरग्निस्तथा चापः पृथिवी च जनार्दनात्

candrādityau grahāścaiva nakṣatrāṇi ca bhārata |
vāyuragnistathā cāpaḥ pṛthivī ca janārdanāt

यस्य देशस्य हानिं वा वृद्धिं वा कर्तुमिच्छति ।
तस्मिन्देशे निमित्तानि तानि तानि करोत्ययम्

yasya deśasya hāniṃ vā vṛddhiṃ vā kartumicchati |
tasmindeśe nimittāni tāni tāni karotyayam

सोसौ चेदिपतेस्तात विनाशं समुपस्थितम् ।
निवेदयति गोविन्दः स्वैरुपायैर्न संशयः

sosau cedipatestāta vināśaṃ samupasthitam |
nivedayati govindaḥ svairupāyairna saṃśayaḥ

इयं प्रचलिता भूमिरशिवा वान्ति मारुताः ।
राहुश्चाप्यपतत्सोममपर्वणि विशाम्पते

iyaṃ pracalitā bhūmiraśivā vānti mārutāḥ |
rāhuścāpyapatatsomamaparvaṇi viśāmpate

सनिर्घाताः पतन्त्युल्कास्तमः सञ्जायते भृशम् ।
चेदिराजविनाशाय हरिरेष विजृम्भते

sanirghātāḥ patantyulkāstamaḥ sañjāyate bhṛśam |
cedirājavināśāya harireṣa vijṛmbhate

एवमुक्त्वा तु देवर्षिर्नारदो विरराम ह ।
ताभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ।

evamuktvā tu devarṣirnārado virarāma ha |
tābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ tasminyuddha upasthite |

ददृशुर्भूमिपालास्ते घोरानौत्पातिकान्बहून् ॥
तत्र वै दृश्यमानानां दिक्षु सर्वासु भारत ।

dadṛśurbhūmipālāste ghorānautpātikānbahūn ||
tatra vai dṛśyamānānāṃ dikṣu sarvāsu bhārata |

अश्रूयन्त तदा राजञ्छिवानामशिवा रवाः ॥
ररास च मही कृत्स्ना सवृक्षवनपर्वता ।

aśrūyanta tadā rājañchivānāmaśivā ravāḥ ||
rarāsa ca mahī kṛtsnā savṛkṣavanaparvatā |

अपर्वणि च मध्याह्ने मूर्यं स्वर्भानुरग्रसत् ॥
ध्वजाग्रे चेदिराजस्य सर्वरत्नपरिष्कृते ।

aparvaṇi ca madhyāhne mūryaṃ svarbhānuragrasat ||
dhvajāgre cedirājasya sarvaratnapariṣkṛte |

अपतत्खाच्च्युतो गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डः परन्तप ॥
आरण्यैः सहसा हृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः ।

apatatkhāccyuto gṛdhrastīkṣṇatuṇḍaḥ parantapa ||
āraṇyaiḥ sahasā hṛṣṭā grāmyāśca mṛgapakṣiṇaḥ |

चुक्रुशुर्भैरवं तत्र तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ॥
एवमादिनि घोराणि भौमानि च स्वगानि च ।

cukruśurbhairavaṃ tatra tasminyuddha upasthite ||
evamādini ghorāṇi bhaumāni ca svagāni ca |

औत्पातिकान्यदृश्यन्त सङ्क्रुद्धे शार्ङ्गधन्वनि

autpātikānyadṛśyanta saṅkruddhe śārṅgadhanvani