अध्याय 68: श्रीकृष्ण द्वारा शिशुपाल के अपराधों का वर्णन

वचः श्रुत्वैव भीष्मस्य चेदिराडुरुविक्रमः ।
युयुत्सुर्वासुदेवेन वासुदेवमुवाच ह

vacaḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍuruvikramaḥ |
yuyutsurvāsudevena vāsudevamuvāca ha

आह्वये त्वां रणं गच्छ मया सार्धं जनार्दन ।
यावदद्य निहन्मि त्वां सहितं सर्वपाण्डवैः

āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana |
yāvadadya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ

सह त्वया हि मे वध्याः सर्वथा कृष्ण पाण्डवाः ।
नृपतीन्समतिक्रम्य यैरराजा त्वमर्चितः

saha tvayā hi me vadhyāḥ sarvathā kṛṣṇa pāṇḍavāḥ |
nṛpatīnsamatikramya yairarājā tvamarcitaḥ

ये त्वां दासमराजानं बाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम् ।
अनर्हमर्हवत्कृष्ण वध्यास्त इति मे मतिः

ye tvāṃ dāsamarājānaṃ bālyādarcanti durmatim |
anarhamarhavatkṛṣṇa vadhyāsta iti me matiḥ

इत्युक्त्वा राजशार्दूल शार्दूल इव नादयन् ।
पश्यतां सर्वभूतानां शिशुपालः प्रतापवान्

ityuktvā rājaśārdūla śārdūla iva nādayan |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ śiśupālaḥ pratāpavān

स रणायैव सङ्क्रुद्धः सन्नद्धः सर्वराजभिः ।
सुनीथः प्रययौ क्षिप्रं पार्थयज्ञजिघांसया

sa raṇāyaiva saṅkruddhaḥ sannaddhaḥ sarvarājabhiḥ |
sunīthaḥ prayayau kṣipraṃ pārthayajñajighāṃsayā

ततश्चक्रगदापाणिः केशवः केशिहा हरिः ।
सध्वजं रथमास्थाय दारुकेण सुसत्कृतम् ।
भीष्मेण दत्तहस्तोऽसावारुहोह रथोत्तमम्

tataścakragadāpāṇiḥ keśavaḥ keśihā hariḥ |
sadhvajaṃ rathamāsthāya dārukeṇa susatkṛtam |
bhīṣmeṇa dattahasto'sāvāruhoha rathottamam

तेन पापस्वभावेन कोपितान्सर्वपार्थिवान् ।
आससाद रणे कृष्णः सज्जितैकरथः स्थितः

tena pāpasvabhāvena kopitānsarvapārthivān |
āsasāda raṇe kṛṣṇaḥ sajjitaikarathaḥ sthitaḥ

ततः पुष्करपत्राक्षं तार्क्ष्यध्वजरथे स्थितम् ।
दिवाकरमिवोद्यन्तं ददृशुः सर्वपार्थिवाः

tataḥ puṣkarapatrākṣaṃ tārkṣyadhvajarathe sthitam |
divākaramivodyantaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

आरोपयन्तं ज्यां कृष्णं प्रतपन्तमिवौजसा ।
स्थितं पुष्परथे दिव्ये पुष्पकेतुमिवापरम्

āropayantaṃ jyāṃ kṛṣṇaṃ pratapantamivaujasā |
sthitaṃ puṣparathe divye puṣpaketumivāparam

दृष्ट्वा कृष्णं तथा यान्तं प्रतपन्तमिवौजसा ।
यथार्हं केशवे वृत्तिमवशाः प्रतिपेदिरे

dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tathā yāntaṃ pratapantamivaujasā |
yathārhaṃ keśave vṛttimavaśāḥ pratipedire

तानुवाच महाबाहुर्महाऽसुरनिबर्हणः ।
वृष्णिवीरस्तदा राजन्सान्त्वयन्परवीरहा

tānuvāca mahābāhurmahā'suranibarhaṇaḥ |
vṛṣṇivīrastadā rājansāntvayanparavīrahā

अपेत सबलाः सर्व आस्वस्ता मम शासनात् ।
मा दृष्टो दूषयेत्पाप एष वः सर्वपार्थिपाः

apeta sabalāḥ sarva āsvastā mama śāsanāt |
mā dṛṣṭo dūṣayetpāpa eṣa vaḥ sarvapārthipāḥ

एष नः शत्रुरत्यन्तमेष वृष्णिविमर्दनः ।
सात्वतां सात्वतीपुत्रो वैरं चरति शाश्वतम्

eṣa naḥ śatruratyantameṣa vṛṣṇivimardanaḥ |
sātvatāṃ sātvatīputro vairaṃ carati śāśvatam

प्राग्ज्योतिषपुरं यातानस्माञ्ज्ञात्वा नृशंसकृत् ।
अदहद्द्वारकामेष स्वस्त्रीयः सन्नराधिपाः

prāgjyotiṣapuraṃ yātānasmāñjñātvā nṛśaṃsakṛt |
adahaddvārakāmeṣa svastrīyaḥ sannarādhipāḥ

क्रीडतो भोजराजस्य एव रैवतके गिरौ ।
हत्वा बध्वा च तान्सार्वानुपायात्स्वपुरं पुरा

krīḍato bhojarājasya eva raivatake girau |
hatvā badhvā ca tānsārvānupāyātsvapuraṃ purā

अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभिर्वृतम् ।
पितुर्मे यज्ञविघ्नार्थमहरत्पापनिश्चयः

aśvamedhe hayaṃ medhyamutsṛṣṭaṃ rakṣibhirvṛtam |
piturme yajñavighnārthamaharatpāpaniścayaḥ

सौवीरान्प्रतियातां च बभ्रोरेष तपस्विनः ।
भार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम्

sauvīrānpratiyātāṃ ca babhroreṣa tapasvinaḥ |
bhāryāmabhyaharanmohādakāmāṃ tāmito gatām

एष मायाप्रतिच्छन्नः कारूशार्थे तपस्विनीम् ।
जहार भद्रां वैशालीं मातुलस्य नृशंसकृत्

eṣa māyāpraticchannaḥ kārūśārthe tapasvinīm |
jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt

वृष्णिदारान्विलाप्यैव हत्वा च कुकुरान्धकान् ।
पापाबुद्धिरुपातिष्ठत्स प्रविश्य ससम्भ्रमम्

vṛṣṇidārānvilāpyaiva hatvā ca kukurāndhakān |
pāpābuddhirupātiṣṭhatsa praviśya sasambhramam

विशालराज्ञो दुहितां मम पित्रा वृतां सतीम् ।
अनेन कृत्वा सन्धानं करूशेन जिगीषया

viśālarājño duhitāṃ mama pitrā vṛtāṃ satīm |
anena kṛtvā sandhānaṃ karūśena jigīṣayā

जरासन्धं समाश्रित्य कृतवान्विप्रियाणि मे ।
तानि सर्वाणि सङ्ख्यातुं न शक्नोमि नराधिपाः

jarāsandhaṃ samāśritya kṛtavānvipriyāṇi me |
tāni sarvāṇi saṅkhyātuṃ na śaknomi narādhipāḥ

एवमेतदपर्यन्तमेष वृष्णिषु किल्बिषी ।
अस्माकमयमारम्भांश्चकार परभानृजुः

evametadaparyantameṣa vṛṣṇiṣu kilbiṣī |
asmākamayamārambhāṃścakāra parabhānṛjuḥ

शतं क्षन्तव्यमस्माभिर्वधार्हाणां किलागसाम् ।
बद्धोऽस्मि समयैर्घोरैर्मातुरस्यैव सङ्गरे

śataṃ kṣantavyamasmābhirvadhārhāṇāṃ kilāgasām |
baddho'smi samayairghorairmāturasyaiva saṅgare

तत्तथा शतमस्माकं क्षान्तं क्षयकरं मया ।
द्वौ तु मे वधकालेऽस्मिन्न क्षन्तव्यौ कथञ्चन

tattathā śatamasmākaṃ kṣāntaṃ kṣayakaraṃ mayā |
dvau tu me vadhakāle'sminna kṣantavyau kathañcana

यज्ञविघ्नकरं हन्यां पाण्डवानां च दुर्हृदम् ।
इति मे वर्तते भावस्तमतीयां कथं न्वहम्

yajñavighnakaraṃ hanyāṃ pāṇḍavānāṃ ca durhṛdam |
iti me vartate bhāvastamatīyāṃ kathaṃ nvaham

पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्षयाम्यहम् ।
दिष्ट्या हीदं सर्वराज्ञां सन्निधावद्य वर्तते

pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahanmarṣayāmyaham |
diṣṭyā hīdaṃ sarvarājñāṃ sannidhāvadya vartate

पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम् ।
कृतानि तु परोक्षं मे यानि तानि निबोधत

paśyanti hi bhavanto'dya mayyatīva vyatikramam |
kṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata

इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम् ।
अवलेपाद्वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले

imaṃ tvasya na śakṣyāmi kṣantumadya vyatikramam |
avalepādvadhārhasya samagre rājamaṇḍale

रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनाऽऽसीन्मुमूर्षतः ।
न च तां प्राप्तवान्मूढः शूद्रो वेदश्रुतीमिव

rukmiṇyāmasya mūḍhasya prārthanā''sīnmumūrṣataḥ |
na ca tāṃ prāptavānmūḍhaḥ śūdro vedaśrutīmiva

एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाः ।
गर्हणं शिशुपालस्य वासुदेवेन विश्रुतः

evamādi tataḥ sarve sahitāste narādhipāḥ |
garhaṇaṃ śiśupālasya vāsudevena viśrutaḥ

वासुदेववचः श्रुत्वा चेदिराजं व्यगर्हयन् ।
रथोपस्थे धनुष्मन्तं शरान्सन्दधतं रुषा

vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan |
rathopasthe dhanuṣmantaṃ śarānsandadhataṃ ruṣā

श्रुत्वाऽपि च विलोक्याशु दुद्रुवुः सर्वपार्थिवाः ।
विहाय परमोद्विग्नाश्चेदिराजं चमूमुखे

śrutvā'pi ca vilokyāśu dudruvuḥ sarvapārthivāḥ |
vihāya paramodvignāścedirājaṃ camūmukhe

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिशुपालः प्रतापवान् ।
जहास स्वनवद्धासं वाक्यं चेदमुवाच ह

tasya tadvacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān |
jahāsa svanavaddhāsaṃ vākyaṃ cedamuvāca ha

मत्पूर्वां रुक्मिणीं कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन् ।
विशेषतः पार्थिवेषु व्रीडां न कुरुषे कथम्

matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayan |
viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham

मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत् ।
अन्यपूर्वा स्त्रियं जातु त्वदन्यो मधूसूदन

manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet |
anyapūrvā striyaṃ jātu tvadanyo madhūsūdana

क्षमा वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षम ।
क्रुद्धाद्वापि प्रसन्नाद्वा किं मे त्वत्तो भविष्यते

kṣamā vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣama |
kruddhādvāpi prasannādvā kiṃ me tvatto bhaviṣyate

स तांस्तु विद्रुतान्सर्वान्साश्वपत्तिरथद्विपान् ।
कृष्णतेजोहतान्सर्वान्समीक्ष्य वसुधाधिपान्

sa tāṃstu vidrutānsarvānsāśvapattirathadvipān |
kṛṣṇatejohatānsarvānsamīkṣya vasudhādhipān

शिशुपालो रथेनैकः प्रत्युपायात्स केशवम् ।
रुषा ताम्रेक्षणो राजञ्छलभः पावकं यथा

śiśupālo rathenaikaḥ pratyupāyātsa keśavam |
ruṣā tāmrekṣaṇo rājañchalabhaḥ pāvakaṃ yathā