अध्याय 61: भीष्म द्वारा श्रीकृष्ण के कर्मों और स्वरूप का सार

सूदिता द्वारपालाश्च निशुम्भनरकौ हतौ ।
कृतक्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति

sūditā dvārapālāśca niśumbhanarakau hatau |
kṛtakṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati

शौरिणा पृथिवीपालास्त्रासिता भरतर्षभ ।
धनुषश्च प्रणादेन पाञ्चजन्यस्वनेन च

śauriṇā pṛthivīpālāstrāsitā bharatarṣabha |
dhanuṣaśca praṇādena pāñcajanyasvanena ca

मेघप्रख्यैरनेकैश्च दाक्षिणात्याभिसंवृतम् ।
रुक्मिणं त्रासयामास केशवो भरतर्षभ

meghaprakhyairanekaiśca dākṣiṇātyābhisaṃvṛtam |
rukmiṇaṃ trāsayāmāsa keśavo bharatarṣabha

ततः पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।
उवाह महिषीं भोज्यामेष चक्रगदाधरः

tataḥ parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā |
uvāha mahiṣīṃ bhojyāmeṣa cakragadādharaḥ

जारूथ्य आहृतक्रोधः शिशुपालश्च निर्जितः ।
वक्रश्च स हतः सङ्ख्ये शतधन्वा च क्षत्रियः

jārūthya āhṛtakrodhaḥ śiśupālaśca nirjitaḥ |
vakraśca sa hataḥ saṅkhye śatadhanvā ca kṣatriyaḥ

इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुकः ।
हतः सौभपतिश्चैव साल्वश्च कृतधन्वना

indradyumno hataḥ kopādyavanaśca kaśerukaḥ |
hataḥ saubhapatiścaiva sālvaśca kṛtadhanvanā

पर्वतानां सहस्रं च चक्रेण पुरुषोत्तमः ।
विभज्य पुण्डरीकाक्षो द्युमत्सेनमपोथयत्

parvatānāṃ sahasraṃ ca cakreṇa puruṣottamaḥ |
vibhajya puṇḍarīkākṣo dyumatsenamapothayat

महेन्द्रशिखरे चैव निमेषान्तरचारिणौ ।
जग्राह भरतश्रेष्ठ वानरावभितश्चरौ

mahendraśikhare caiva nimeṣāntaracāriṇau |
jagrāha bharataśreṣṭha vānarāvabhitaścarau

इरावत्यां महाभोजो वह्निसूर्यसमो बले ।
गोपतिस्तालकेतुश्च निहतौ शार्ङ्गधन्वना

irāvatyāṃ mahābhojo vahnisūryasamo bale |
gopatistālaketuśca nihatau śārṅgadhanvanā

अक्षप्रपत्तने राजन्नवहेलनतत्परौ ।
उभौ तावपि कृष्णेन स्वराष्ट्रे विनिपातितौ

akṣaprapattane rājannavahelanatatparau |
ubhau tāvapi kṛṣṇena svarāṣṭre vinipātitau

दग्धा वाराणसी तात केशवेन महात्मना ।
पाण्ड्यं पौण्ड्रं च मात्स्यं च कलिङ्गं च जनार्दनः

dagdhā vārāṇasī tāta keśavena mahātmanā |
pāṇḍyaṃ pauṇḍraṃ ca mātsyaṃ ca kaliṅgaṃ ca janārdanaḥ

जघान सहितान्सर्वानङ्गराजं च माधवः

jaghāna sahitānsarvānaṅgarājaṃ ca mādhavaḥ

एष चैव शतं हत्वा रथेन क्षत्रपुङ्गवान् ।
गान्धारीमवहत्कृष्णो महिषीं यादवर्षभः

eṣa caiva śataṃ hatvā rathena kṣatrapuṅgavān |
gāndhārīmavahatkṛṣṇo mahiṣīṃ yādavarṣabhaḥ

अथ गाण्डीवधन्वानं क्रीडार्थं मधुसूदनः ।
जिगाय भरतश्रेष्ठ कुन्त्याश्च प्रमुखे विभुः

atha gāṇḍīvadhanvānaṃ krīḍārthaṃ madhusūdanaḥ |
jigāya bharataśreṣṭha kuntyāśca pramukhe vibhuḥ

द्रौणिं कृपं च कर्णं च भीमसेनं सुयोधनम् ।
युद्धाय सहितान्त्राजञ्जिगाय भरतर्षभ

drauṇiṃ kṛpaṃ ca karṇaṃ ca bhīmasenaṃ suyodhanam |
yuddhāya sahitāntrājañjigāya bharatarṣabha

बभ्रोश्च प्रियमन्विच्छन्नेष चक्रगदाधरः ।
वेणुदारिवृतां भार्यां प्रममाथ युधिष्ठिर

babhrośca priyamanvicchanneṣa cakragadādharaḥ |
veṇudārivṛtāṃ bhāryāṃ pramamātha yudhiṣṭhira

पर्याप्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् ।
वेणुदारिवशे युक्तां जिगाय मधुसूदनः

paryāptāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām |
veṇudārivaśe yuktāṃ jigāya madhusūdanaḥ

अवाप्य तपसा वीर्यं बलमोजश्च भारत ।
त्रासिताः सगणाः सर्वे बाणेन विबुधाधिपाः

avāpya tapasā vīryaṃ balamojaśca bhārata |
trāsitāḥ sagaṇāḥ sarve bāṇena vibudhādhipāḥ

वज्राशनिगदाबामैस्ताडयद्भिरनेकशः ।
तस्य नासीद्रणे मृत्युर्देवैरपि सवासवैः

vajrāśanigadābāmaistāḍayadbhiranekaśaḥ |
tasya nāsīdraṇe mṛtyurdevairapi savāsavaiḥ

सोऽभिभूतश्च कृष्णेन न हतश्च मगात्मना ।
छित्वा बाहुसहस्रं तु गोविन्देन महात्मना

so'bhibhūtaśca kṛṣṇena na hataśca magātmanā |
chitvā bāhusahasraṃ tu govindena mahātmanā

एषोऽपीडन्महाबाहुः कंसं च मधुसूदनः ।
अवाप्तं तपसा वीर्यं बलमोजश्च भारत ।
कैटभं चातिलोमानि निजघान जनार्दनः

eṣo'pīḍanmahābāhuḥ kaṃsaṃ ca madhusūdanaḥ |
avāptaṃ tapasā vīryaṃ balamojaśca bhārata |
kaiṭabhaṃ cātilomāni nijaghāna janārdanaḥ

जम्बुमैरावतं चैव विरूपं च महायशाः ।
घान भरतश्रेष्ठ शम्बरं चारिमर्दनम्

jambumairāvataṃ caiva virūpaṃ ca mahāyaśāḥ |
ghāna bharataśreṣṭha śambaraṃ cārimardanam

एष भोगवतीं गत्वा वासुकिं भरतर्षभ ।
निर्जित्य पुण्डरीकाक्षो रौक्मिणेयममोचयत्

eṣa bhogavatīṃ gatvā vāsukiṃ bharatarṣabha |
nirjitya puṇḍarīkākṣo raukmiṇeyamamocayat

एवं बहूनि कर्माणि शिशुरेव जनार्दनः ।
कृतवान्पुण्डरीकाक्षः सङ्कर्षणसहायवान्

evaṃ bahūni karmāṇi śiśureva janārdanaḥ |
kṛtavānpuṇḍarīkākṣaḥ saṅkarṣaṇasahāyavān

एवमेषोऽसुराणां चसुराणामपि सर्वशः ।
भयामयकरः कृष्णः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः

evameṣo'surāṇāṃ casurāṇāmapi sarvaśaḥ |
bhayāmayakaraḥ kṛṣṇaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ

एवमेव महाबाहुः शास्ता सर्वदुरात्मनाम् ।
कृत्वा देवार्थममितं स्वस्थानं प्राप्स्यते पुनः

evameva mahābāhuḥ śāstā sarvadurātmanām |
kṛtvā devārthamamitaṃ svasthānaṃ prāpsyate punaḥ

एष भोगवतीं पुण्यां रविकान्तिं महायशाः ।
द्वारकामात्मसात्कृत्वा सागरं प्लावयिष्यति

eṣa bhogavatīṃ puṇyāṃ ravikāntiṃ mahāyaśāḥ |
dvārakāmātmasātkṛtvā sāgaraṃ plāvayiṣyati

सुरासुरमनुष्येषु नाभून्न भविता क्वचित् ।
यस्तामध्यवसद्राजा नान्यत्र मधुसूदनात्

surāsuramanuṣyeṣu nābhūnna bhavitā kvacit |
yastāmadhyavasadrājā nānyatra madhusūdanāt

भ्राजमानास्तु वै सर्वे वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
तेजिष्ठं प्रतिपत्स्यन्ते नाकपृष्टं गतासवः

bhrājamānāstu vai sarve vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
tejiṣṭhaṃ pratipatsyante nākapṛṣṭaṃ gatāsavaḥ

एवमेव दशार्हाणां विधाय विधिना विधिम् ।
विष्णुर्नारायणः साक्षात्स्वस्थानं प्राप्स्यते ध्रुवम्

evameva daśārhāṇāṃ vidhāya vidhinā vidhim |
viṣṇurnārāyaṇaḥ sākṣātsvasthānaṃ prāpsyate dhruvam

अप्रमेयोऽनियोज्यश्च यत्र कामगमो वशी ।
मोदते भगवान्प्रीतो वालः क्रीडानकैरिव

aprameyo'niyojyaśca yatra kāmagamo vaśī |
modate bhagavānprīto vālaḥ krīḍānakairiva

नैष गर्भत्वमापेदे न योन्यामावसत्प्रभुः ।
आत्मनस्तेजसा कृष्णः सर्वेषां कुरुते गतिम्

naiṣa garbhatvamāpede na yonyāmāvasatprabhuḥ |
ātmanastejasā kṛṣṇaḥ sarveṣāṃ kurute gatim

यथा बुद्बुद उत्थाय तत्रैव प्रविलीयते ।
चराचराणि भूतानि तथा नारायणे सदा

yathā budbuda utthāya tatraiva pravilīyate |
carācarāṇi bhūtāni tathā nārāyaṇe sadā

न प्रमातुं महाबाहुः शक्यो भारत केशवः ।
परं हि परतस्तस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते

na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo bhārata keśavaḥ |
paraṃ hi paratastasmādviśvarūpānna vidyate