अध्याय 60: अनिरुद्ध की मुक्ति और बाण की सहस्र भुजाएँ कटीं

द्वारकायां ततः कृष्णः स्वदारेषु दिवानिशम् ।
सुखं लब्ध्वा महाराज प्रमुमोद महायशाः

dvārakāyāṃ tataḥ kṛṣṇaḥ svadāreṣu divāniśam |
sukhaṃ labdhvā mahārāja pramumoda mahāyaśāḥ

पौत्रस्य कारणाच्चक्रे विबुधानां प्रियं तदा ।
सावसवैः सुरैः सर्वैर्दुष्करं भरतर्षभ

pautrasya kāraṇāccakre vibudhānāṃ priyaṃ tadā |
sāvasavaiḥ suraiḥ sarvairduṣkaraṃ bharatarṣabha

बाणो नामाऽभवद्राजा बलेर्ज्येष्ठसुतो बली ।
वीर्यवान्भरतश्रेष्ठ स च बाहुसहस्रवान्

bāṇo nāmā'bhavadrājā balerjyeṣṭhasuto balī |
vīryavānbharataśreṣṭha sa ca bāhusahasravān

ततस्तेपे तपस्तीव्रं सत्वेन मनसा नृप ।
रुद्रमाराधयामास स च बाणः समा बहु

tatastepe tapastīvraṃ satvena manasā nṛpa |
rudramārādhayāmāsa sa ca bāṇaḥ samā bahu

तस्मै बहुवरा दत्ताः शङ्करेण महात्मना ।
तांश्च लब्ध्वा वरान्बाणो दुर्लभानसुरैर्भुवि

tasmai bahuvarā dattāḥ śaṅkareṇa mahātmanā |
tāṃśca labdhvā varānbāṇo durlabhānasurairbhuvi

स शोणितपुरे राज्यं चकाराप्रतिमो बली ।
त्रासिताश्च सुराः सर्वे तेन बाणेन पाण्डव

sa śoṇitapure rājyaṃ cakārāpratimo balī |
trāsitāśca surāḥ sarve tena bāṇena pāṇḍava

विजित्य विबुधान्सेन्द्रान्बाणः संवत्सरान्बहून् ।
अशासत महद्राज्यं कुबेर इव भारत

vijitya vibudhānsendrānbāṇaḥ saṃvatsarānbahūn |
aśāsata mahadrājyaṃ kubera iva bhārata

ततो राजन्नुषा नाम बाणस्य दुहिता यथा ।
येनोपायेन कौन्तेय अनिरुद्धो महाद्युतिः

tato rājannuṣā nāma bāṇasya duhitā yathā |
yenopāyena kaunteya aniruddho mahādyutiḥ

प्राद्युम्निस्तामुषां प्राप्य प्रच्छन्नः प्रमुमोद ह ।
अथ बाणो महातेजास्तदा तत्र युधिष्ठिर

prādyumnistāmuṣāṃ prāpya pracchannaḥ pramumoda ha |
atha bāṇo mahātejāstadā tatra yudhiṣṭhira

तं गृह्यनिलयं ज्ञात्वा प्राद्युम्निं सुतया तदा ।
गृहीत्वा कारयामास वस्तुं कारागृहे बलात्

taṃ gṛhyanilayaṃ jñātvā prādyumniṃ sutayā tadā |
gṛhītvā kārayāmāsa vastuṃ kārāgṛhe balāt

स कुमारः सुखार्होऽथ तदा दुःखसमन्वितः ।
बामेन घातितो राजन्ननिरुद्धो मुमोह च

sa kumāraḥ sukhārho'tha tadā duḥkhasamanvitaḥ |
bāmena ghātito rājannaniruddho mumoha ca

एतस्मिन्नेव काले तु नारदो मुनिपुङ्गवः ।
द्वारकां प्राप्य कौन्तेय कृष्णं दृष्ट्वा वचोऽब्रवीत्

etasminneva kāle tu nārado munipuṅgavaḥ |
dvārakāṃ prāpya kaunteya kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā vaco'bravīt

कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनां कीर्तिवर्धन ।
पौत्रस्ते बाध्यमानोऽत्र बाणेनामिततेजसा

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ kīrtivardhana |
pautraste bādhyamāno'tra bāṇenāmitatejasā

कृच्छ्रं प्राप्तोऽनिरुद्धो वै शेते कारागृहे सदा ।
एतदुक्त्वा सुरर्षिर्वै बाणस्याथ पुरं ययौ

kṛcchraṃ prāpto'niruddho vai śete kārāgṛhe sadā |
etaduktvā surarṣirvai bāṇasyātha puraṃ yayau

नारदस्य वचः श्रुत्वा ततो राजञ्जनार्दनः ।
जाहूय बलदेवं हि प्रद्युम्नं च महाद्युतिम्

nāradasya vacaḥ śrutvā tato rājañjanārdanaḥ |
jāhūya baladevaṃ hi pradyumnaṃ ca mahādyutim

आरुरोह गरुत्मन्तं ताभ्यां सह जनार्दनः ।
ततः सुपर्णमारुह्य जयाय भरतर्षभ

āruroha garutmantaṃ tābhyāṃ saha janārdanaḥ |
tataḥ suparṇamāruhya jayāya bharatarṣabha

जग्मुः क्रुधा महावीर्या बाणस्य नगरं प्रति ।
अथासाद्य महाराज तत्पुरं ददृशुश्च ते

jagmuḥ krudhā mahāvīryā bāṇasya nagaraṃ prati |
athāsādya mahārāja tatpuraṃ dadṛśuśca te

ताम्रप्राकारसङ्गुप्तां हेमप्रासादसङ्कुलाम् ।
दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे विस्मयं परमं ययुः

tāmraprākārasaṅguptāṃ hemaprāsādasaṅkulām |
dṛṣṭvā mudā yutāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

तथा बाणपुरस्यासन्द्वारस्था देवताः सदा ।
महेश्वरो गुहश्चैव भद्रकाली विनायकः

tathā bāṇapurasyāsandvārasthā devatāḥ sadā |
maheśvaro guhaścaiva bhadrakālī vināyakaḥ

अथ कृष्णो बलाज्जित्वा द्वारपालान्युधिष्ठिर ।
सुसङ्क्रुद्धो महातेजाः शङ्खचक्रगदासिभृत्

atha kṛṣṇo balājjitvā dvārapālānyudhiṣṭhira |
susaṅkruddho mahātejāḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt

आससादोत्तरद्वारं शङ्करेणाभिरक्षितम् ।
तत्र तस्थौ महातेजाः शूलपाणिर्महेश्वरः

āsasādottaradvāraṃ śaṅkareṇābhirakṣitam |
tatra tasthau mahātejāḥ śūlapāṇirmaheśvaraḥ

पिनाकं सशरं गृह्य बाणस्य हितकाम्यया ।
ज्ञात्वा तमागतं कृष्णं व्यादितास्यमिवान्तकम्

pinākaṃ saśaraṃ gṛhya bāṇasya hitakāmyayā |
jñātvā tamāgataṃ kṛṣṇaṃ vyāditāsyamivāntakam

ततस्तौ चक्रतुर्युद्धं वासुदेवमहेश्वरौ ।
तद्युद्धमभवद्घोरमचिन्त्यं रोमहर्षणम्

tatastau cakraturyuddhaṃ vāsudevamaheśvarau |
tadyuddhamabhavadghoramacintyaṃ romaharṣaṇam

अन्योन्यं तौ ततक्षाते अन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ ।
दिव्यान्यस्त्राणि तौ देवौ क्रुद्धौ मुमुचतुस्तदा

anyonyaṃ tau tatakṣāte anyonyajayakāṅkṣiṇau |
divyānyastrāṇi tau devau kruddhau mumucatustadā

ततः कृष्णो रणं कृत्वा मुहूर्तं शूलपाणिना ।
विजित्य तं महादेवं ततो युद्धे शूलपाणिना ।
अन्यांश्च जित्वा द्वारस्थान्प्रविवेश पुरोत्तमम्

tataḥ kṛṣṇo raṇaṃ kṛtvā muhūrtaṃ śūlapāṇinā |
vijitya taṃ mahādevaṃ tato yuddhe śūlapāṇinā |
anyāṃśca jitvā dvārasthānpraviveśa purottamam

प्रविश्य बाणमासाद्य स तत्राथ जनार्दनः ।
चक्रे युद्धं महाक्रुद्धस्तेन बाणेन भरतर्षभ ।

praviśya bāṇamāsādya sa tatrātha janārdanaḥ |
cakre yuddhaṃ mahākruddhastena bāṇena bharatarṣabha |

बाणोऽपि सर्वशस्त्राणि शितानि भरतर्षभ ।
सुसङ्क्रुद्धस्तदा युद्धे पातयामास केशवे

bāṇo'pi sarvaśastrāṇi śitāni bharatarṣabha |
susaṅkruddhastadā yuddhe pātayāmāsa keśave

पुनरुद्यम्य शस्त्राणि सहस्रं सर्वबाहुभिः ।
मुमोच बाणः सङ्क्रुद्धः कृष्णं प्रति रणाजिरे

punarudyamya śastrāṇi sahasraṃ sarvabāhubhiḥ |
mumoca bāṇaḥ saṅkruddhaḥ kṛṣṇaṃ prati raṇājire

ततः कृष्णस्तदा कृत्त्वा तानि सर्वाणि भारत ।
कृत्त्वा मुहूर्तं बाणेन युद्धं राजन्नगोक्षजः

tataḥ kṛṣṇastadā kṛttvā tāni sarvāṇi bhārata |
kṛttvā muhūrtaṃ bāṇena yuddhaṃ rājannagokṣajaḥ

चक्रमुद्यम्य रोषाद्वै दिव्यं शस्त्रोत्तमं ततः ।
सहस्रबाहूंश्चिच्छेद बाणस्यामिततेजसः

cakramudyamya roṣādvai divyaṃ śastrottamaṃ tataḥ |
sahasrabāhūṃściccheda bāṇasyāmitatejasaḥ

ततो बाणो महाराज कृष्णेन भृशपीडितः ।
भिन्नबाहुः पपाताशु विशाख इव पादपः

tato bāṇo mahārāja kṛṣṇena bhṛśapīḍitaḥ |
bhinnabāhuḥ papātāśu viśākha iva pādapaḥ

स पातयित्वा बाणैस्तं बाणं कृष्णस्त्वरान्वितः ।
प्राद्युम्निं मोचयामास क्षिप्रं राजगृहात्तदा

sa pātayitvā bāṇaistaṃ bāṇaṃ kṛṣṇastvarānvitaḥ |
prādyumniṃ mocayāmāsa kṣipraṃ rājagṛhāttadā

मोक्षयित्वाऽथ गोविन्दः प्राद्युम्निं सह भार्यया ।
बाणस्य सर्वरत्नानि असङ्ख्यानि जहार सः

mokṣayitvā'tha govindaḥ prādyumniṃ saha bhāryayā |
bāṇasya sarvaratnāni asaṅkhyāni jahāra saḥ

गोधनानि च सर्वस्वं स बाणस्यालये बलात् ।
जहार च हृषीकेशो यदूनां कुलवर्धनः

godhanāni ca sarvasvaṃ sa bāṇasyālaye balāt |
jahāra ca hṛṣīkeśo yadūnāṃ kulavardhanaḥ

ततः स सर्वरत्नानि चाहृत्य मधुसूदनः ।
क्षिप्रमारोपयाञ्चक्रे सर्वस्वं गरुडोपरि

tataḥ sa sarvaratnāni cāhṛtya madhusūdanaḥ |
kṣipramāropayāñcakre sarvasvaṃ garuḍopari

त्वरयाऽथ स कौन्तेय बलदेवं महाबलम् ।
प्रादुम्निं च महावीर्यमनिरुद्धं महाद्युतिम्

tvarayā'tha sa kaunteya baladevaṃ mahābalam |
prādumniṃ ca mahāvīryamaniruddhaṃ mahādyutim

उषां च सुन्दरीं राजन्भृत्यदारगणैः सह ।
सर्वानेतान्समारोप्य गरुडोपरि वीर्यवान्

uṣāṃ ca sundarīṃ rājanbhṛtyadāragaṇaiḥ saha |
sarvānetānsamāropya garuḍopari vīryavān

मुदा युक्तो महातेजाः पीताम्बरधरो बली ।
दिव्याभरमचित्राङ्गः शङ्कचक्रगदासिभृत् ।
आरुरोह गरुत्मन्तमुदयं भास्करो यथा

mudā yukto mahātejāḥ pītāmbaradharo balī |
divyābharamacitrāṅgaḥ śaṅkacakragadāsibhṛt |
āruroha garutmantamudayaṃ bhāskaro yathā