अध्याय 57: श्रीकृष्ण की दृष्टि में द्वारका

तां पुरी द्वारकीं दृष्ट्वा विभुर्नारायणो हरिः ।
हृष्टः सर्वार्थसम्पन्नः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

tāṃ purī dvārakīṃ dṛṣṭvā vibhurnārāyaṇo hariḥ |
hṛṣṭaḥ sarvārthasampannaḥ praveṣṭumupacakrame

सोऽपश्यद्वृक्षषण्डांश्च रम्यान्नानाजनान्वहून् ।
समन्ततो द्वारवत्यां नानापुष्पफलान्वितान्

so'paśyadvṛkṣaṣaṇḍāṃśca ramyānnānājanānvahūn |
samantato dvāravatyāṃ nānāpuṣpaphalānvitān

अर्कचन्द्रप्रतीकाशैर्मेरुकूटनिभैर्गृहैः ।
द्वारकामावृतां रम्यां सुकृतां विश्वकर्मणा

arkacandrapratīkāśairmerukūṭanibhairgṛhaiḥ |
dvārakāmāvṛtāṃ ramyāṃ sukṛtāṃ viśvakarmaṇā

पद्मषण्डाकुलाभिश्च हंससेवितवारिभिः ।
गङ्गासिन्धुप्रकाशाभिः परिघाभिरलङ्कृताम्

padmaṣaṇḍākulābhiśca haṃsasevitavāribhiḥ |
gaṅgāsindhuprakāśābhiḥ parighābhiralaṅkṛtām

प्राकारेणार्कवर्णेन पाण्डरेण विराजिताम् ।
वियन्मूर्ध्नि निविष्टेन द्यामिवाभ्रपरिच्छदाम्

prākāreṇārkavarṇena pāṇḍareṇa virājitām |
viyanmūrdhni niviṣṭena dyāmivābhraparicchadām

नन्दनप्रतिमैश्वापि मिश्रकप्रतिमैर्वनैः ।
तत्र सा विहिता साक्षान्नगरी विश्वकर्मणा

nandanapratimaiśvāpi miśrakapratimairvanaiḥ |
tatra sā vihitā sākṣānnagarī viśvakarmaṇā

काञ्चनैर्मणिसोपानैरुपेता जनहर्षिणी ।
गीतघोषमहाघोषैः प्रसादप्रवरैः शुभा

kāñcanairmaṇisopānairupetā janaharṣiṇī |
gītaghoṣamahāghoṣaiḥ prasādapravaraiḥ śubhā

तस्मिन्पुरवारश्रेष्ठे दाशार्हाणां यशस्विनाम् ।
नेश्मानि जहृषे दृष्ट्वा भगवान्पाकशासनः

tasminpuravāraśreṣṭhe dāśārhāṇāṃ yaśasvinām |
neśmāni jahṛṣe dṛṣṭvā bhagavānpākaśāsanaḥ

समुच्छ्रितपताकानि पारिप्लवनिभानि च ।
काञ्चनाभानि भाखन्ति मेरुकूटनिभानि च

samucchritapatākāni pāriplavanibhāni ca |
kāñcanābhāni bhākhanti merukūṭanibhāni ca

सुधापाण्डरशृङ्गैश्च शातकुम्भपरिच्छदैः ।
रत्नसानुमहाशृङ्गैः सर्वरत्नसमन्वितैः?

sudhāpāṇḍaraśṛṅgaiśca śātakumbhaparicchadaiḥ |
ratnasānumahāśṛṅgaiḥ sarvaratnasamanvitaiḥ?

सहर्म्यैः सार्धचन्द्रैश्च सनिर्यूहैः सपञ्ज्अरैः ।
सयन्त्रगृहसंबाधैः सधातुभिरिवाद्रिभिः

saharmyaiḥ sārdhacandraiśca saniryūhaiḥ sapañjaraiḥ |
sayantragṛhasaṃbādhaiḥ sadhātubhirivādribhiḥ

मणिकाञ्चनभ्ॐऐश्च सुधामृष्टतलैस्तथा ।
जाम्बूनदमयद्वारैर्वैडूर्यविकृतार्गलैः

maṇikāñcanabhoṃaiśca sudhāmṛṣṭatalaistathā |
jāmbūnadamayadvārairvaiḍūryavikṛtārgalaiḥ

सर्वर्तुसुखसंस्यर्शैर्महाधनपरिच्छदैः ।
रम्यसानुगृहैः शृङ्गैर्विचित्रैरिव पर्वतैः

sarvartusukhasaṃsyarśairmahādhanaparicchadaiḥ |
ramyasānugṛhaiḥ śṛṅgairvicitrairiva parvataiḥ

पञ्चवर्णसवर्णैश्च पुष्पवृष्टिसमप्रभैः ।
तुल्यैः पर्जन्यनिर्घोषैर्ह्रादैर्भोगवती यथा

pañcavarṇasavarṇaiśca puṣpavṛṣṭisamaprabhaiḥ |
tulyaiḥ parjanyanirghoṣairhrādairbhogavatī yathā

कृष्णध्वजोपवाह्यैश्च दाशार्हायुधरोहितैः ।
वृष्णिवीरमयूरैश्च स्त्रीसहस्रप्रजाकुलैः

kṛṣṇadhvajopavāhyaiśca dāśārhāyudharohitaiḥ |
vṛṣṇivīramayūraiśca strīsahasraprajākulaiḥ

वासुदेवैन्द्रपर्जन्यैर्गृहमेघैरलङ्कृता ।
ददृशे द्वारकाऽतीव मेघैर्द्यैरिव संवृता

vāsudevaindraparjanyairgṛhameghairalaṅkṛtā |
dadṛśe dvārakā'tīva meghairdyairiva saṃvṛtā

साक्षाद्भगवतो वेश्म विहितं विश्वकर्मणा ।
ददृशुर्वासुदेवस्य चतुर्योजनमायतम्

sākṣādbhagavato veśma vihitaṃ viśvakarmaṇā |
dadṛśurvāsudevasya caturyojanamāyatam

तावदेव सुविस्तीर्णं सुसम्पूर्णं महाधनैः ।
प्रासादवरसम्पन्नं युक्तं जगति पर्वतैः

tāvadeva suvistīrṇaṃ susampūrṇaṃ mahādhanaiḥ |
prāsādavarasampannaṃ yuktaṃ jagati parvataiḥ

यं चकार महाभागस्त्वष्टा वासवचोदितः ।
प्रासादं हेमनाभस्य सर्वतो योजनायतम्

yaṃ cakāra mahābhāgastvaṣṭā vāsavacoditaḥ |
prāsādaṃ hemanābhasya sarvato yojanāyatam

मेरोरिव गिरेः शृङ्गमुच्छ्रितं काञ्चनालयम् ।
रुक्मिण्याः प्रवरो वासो निर्मितः सुमहात्मना

meroriva gireḥ śṛṅgamucchritaṃ kāñcanālayam |
rukmiṇyāḥ pravaro vāso nirmitaḥ sumahātmanā

सत्यभामा पुनर्वेश्म सदा वसति पाण्डरम् ।
विचित्रमणिसोपानं यं विदुः शीतवानिति

satyabhāmā punarveśma sadā vasati pāṇḍaram |
vicitramaṇisopānaṃ yaṃ viduḥ śītavāniti

विमलादित्यवर्णाभिः पताकाभिरलङ्कृतम् ।
व्यक्तबद्धं यथोद्देशे चतुर्दशमहाध्वजम्

vimalādityavarṇābhiḥ patākābhiralaṅkṛtam |
vyaktabaddhaṃ yathoddeśe caturdaśamahādhvajam

सर्वप्रासादमुख्योऽत्र जाम्बवत्या विभूषितः ।
प्रभाया जृम्भणैश्चित्रैस्त्रैलोक्यमिव भासयन्

sarvaprāsādamukhyo'tra jāmbavatyā vibhūṣitaḥ |
prabhāyā jṛmbhaṇaiścitraistrailokyamiva bhāsayan

यस्तु पाण्डरवर्णाभस्तयोरन्तरमाश्रितः ।
विश्वकर्माकरोदेनं कैलासशिखरोपमम्

yastu pāṇḍaravarṇābhastayorantaramāśritaḥ |
viśvakarmākarodenaṃ kailāsaśikharopamam

जाम्बूनदप्रदीप्ताग्रः प्रदीप्तज्वलनोपमः ।
सागरप्रतिमोऽतिष्ठन्मेरुरित्यभिविश्रुतः

jāmbūnadapradīptāgraḥ pradīptajvalanopamaḥ |
sāgarapratimo'tiṣṭhanmerurityabhiviśrutaḥ

तस्मिन्गान्धारराजस्य दुहिता कुलशालिनी ।
सुकेशी नाम विख्याता केशवेन निवेशिता

tasmingāndhārarājasya duhitā kulaśālinī |
sukeśī nāma vikhyātā keśavena niveśitā

पद्मकूट इति ख्यातः पद्मवर्णो महाप्रभः ।
सुप्रभाया महाबाहो वासः स परमोच्छ्रितः

padmakūṭa iti khyātaḥ padmavarṇo mahāprabhaḥ |
suprabhāyā mahābāho vāsaḥ sa paramocchritaḥ

यस्तु सूर्यप्रभो नाम प्रासादवर उच्यते ।
लक्षणायाः कुरुश्रेष्ठ स दत्तः शार्ङ्गधन्वना

yastu sūryaprabho nāma prāsādavara ucyate |
lakṣaṇāyāḥ kuruśreṣṭha sa dattaḥ śārṅgadhanvanā

वैडूर्यवरवर्णाभः प्रासादो हरितप्रभः ।
श्वेतजाला हि यत्रैव यत्रैव च निवेशिता

vaiḍūryavaravarṇābhaḥ prāsādo haritaprabhaḥ |
śvetajālā hi yatraiva yatraiva ca niveśitā

यं विदुः सर्वभूतानि हरिरित्येव भारत ।
सुमित्रविजयावासो देवर्षिगणपूजितः

yaṃ viduḥ sarvabhūtāni harirityeva bhārata |
sumitravijayāvāso devarṣigaṇapūjitaḥ

महिष्या वासुदेवस्य भूषणं सर्ववेश्मनाम् ।
यस्तु प्रासादमुख्योऽत्र विहितः सर्वशिल्पिभिः

mahiṣyā vāsudevasya bhūṣaṇaṃ sarvaveśmanām |
yastu prāsādamukhyo'tra vihitaḥ sarvaśilpibhiḥ

महिष्या वासुदेवस्य केतुमानिति विश्रुतः ।
प्रसादो विरजो नाम विरजस्को महात्मनः

mahiṣyā vāsudevasya ketumāniti viśrutaḥ |
prasādo virajo nāma virajasko mahātmanaḥ

उपस्थानगृहं तात केशवस्य महात्मनः ।
यस्तु प्रासादमुख्योऽत्र यं त्वष्टा व्यदधात्स्वयम्

upasthānagṛhaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ |
yastu prāsādamukhyo'tra yaṃ tvaṣṭā vyadadhātsvayam

योजनायतविष्कम्भं सर्वरत्नमयं विभोः ।
तेषां तु विहिताः सर्वे रुक्मदण्डाः पताकिनः

yojanāyataviṣkambhaṃ sarvaratnamayaṃ vibhoḥ |
teṣāṃ tu vihitāḥ sarve rukmadaṇḍāḥ patākinaḥ

सदने वासुदेवस्य मार्गसञ्जनना ध्वजाः ।
घण्टाजालानि तत्रैव सर्वेषां निवेशने

sadane vāsudevasya mārgasañjananā dhvajāḥ |
ghaṇṭājālāni tatraiva sarveṣāṃ niveśane

आहृत्य यदुसिंहेन वैजयन्तच्छलो महात् ।
हंसकूटस्य यच्छ्रङ्गमिन्द्रद्युम्नसरो महत्

āhṛtya yadusiṃhena vaijayantacchalo mahāt |
haṃsakūṭasya yacchraṅgamindradyumnasaro mahat

षष्टितालसमुत्सेधमर्धयोजनविस्तृतम् ।
सकिन्नरमहानादं तदप्यमिततेजसः

ṣaṣṭitālasamutsedhamardhayojanavistṛtam |
sakinnaramahānādaṃ tadapyamitatejasaḥ

पश्यतां सर्वभूतानां त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
आदित्यपथगं यत्तन्मेरोः शिखरमुत्तमम्

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
ādityapathagaṃ yattanmeroḥ śikharamuttamam

जाम्बूनदमयं दिव्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
तदप्युत्पाट्य कुच्छ्रेण स्वं निवेशनमाहृतम्

jāmbūnadamayaṃ divyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
tadapyutpāṭya kucchreṇa svaṃ niveśanamāhṛtam

भ्राजमानं पुरा तत्र सर्वौषधिविदीपितम् ।
यमिन्द्रभवनाच्छौरिराजहार परन्तपः

bhrājamānaṃ purā tatra sarvauṣadhividīpitam |
yamindrabhavanācchaurirājahāra parantapaḥ

पारिजातः स तत्रैव केशवेन निवेशितः ।
लेपहस्तशतैर्जुष्टो विमानैश्च हिरण्मयैः

pārijātaḥ sa tatraiva keśavena niveśitaḥ |
lepahastaśatairjuṣṭo vimānaiśca hiraṇmayaiḥ

विहिता वासुदेवेन तत्रैव च महाद्रुमाः ।
पद्माकुलजलोपेता रक्तसौगन्धिकोत्पलाः

vihitā vāsudevena tatraiva ca mahādrumāḥ |
padmākulajalopetā raktasaugandhikotpalāḥ

मणिमौक्तिकवालूकाः पुष्करिण्यः सरांसि च ।
तासां परमकूलि शोभयन्ति महाद्रुमाः

maṇimauktikavālūkāḥ puṣkariṇyaḥ sarāṃsi ca |
tāsāṃ paramakūli śobhayanti mahādrumāḥ

सालतालाश्वकर्णाश्च शतशाखाश्च रोहिणः ।
भल्लातककपित्थाश्च इन्द्रवृक्षाश्च चम्पकाः

sālatālāśvakarṇāśca śataśākhāśca rohiṇaḥ |
bhallātakakapitthāśca indravṛkṣāśca campakāḥ

खादिरा मृतकाश्चैव समन्तात्परिरोपिताः ।
ये च हैमवता वृक्षा ये च नन्दनजास्तथा

khādirā mṛtakāścaiva samantātpariropitāḥ |
ye ca haimavatā vṛkṣā ye ca nandanajāstathā

आहृत्य यदुसिंहेन तेऽपि तत्र निवेशिताः ।
रत्नपीतारुणप्रख्याः सितपुष्पाश्च पादपाः

āhṛtya yadusiṃhena te'pi tatra niveśitāḥ |
ratnapītāruṇaprakhyāḥ sitapuṣpāśca pādapāḥ

सर्वर्तुफलपूर्णोस्ते ते च काननसिन्धुषु ।
सहस्रपत्रपद्माश्च मन्दराश्च सहस्रशः

sarvartuphalapūrṇoste te ca kānanasindhuṣu |
sahasrapatrapadmāśca mandarāśca sahasraśaḥ

अशोकाः कर्णिकाराश्च तिलका नाग मल्लिकाः ।
कुरका नागपुष्पाश्च चम्पकास्तृणपुल्लिकाः

aśokāḥ karṇikārāśca tilakā nāga mallikāḥ |
kurakā nāgapuṣpāśca campakāstṛṇapullikāḥ

सप्तवर्णाः कबन्धाश्च नीपाः कुरवकास्तथा ।
केतकाः केसराश्चैव हिनतालतलताटकाः

saptavarṇāḥ kabandhāśca nīpāḥ kuravakāstathā |
ketakāḥ kesarāścaiva hinatālatalatāṭakāḥ

तालाः प्रलम्बा वकुलाः पिण्डिका बीजपूरकाः ।
द्रुतामलकखर्जूरा महिता जम्बुकास्तथा

tālāḥ pralambā vakulāḥ piṇḍikā bījapūrakāḥ |
drutāmalakakharjūrā mahitā jambukāstathā

आम्राः पनसवृक्षाश्च चम्पकास्तिलतिन्दुकाः ।
लिकुचामृताश्चैव क्षीरिका कर्णिका तथा

āmrāḥ panasavṛkṣāśca campakāstilatindukāḥ |
likucāmṛtāścaiva kṣīrikā karṇikā tathā

नालिकेरेङ्गुदाश्चैव उत्क्रोशकवनानि च ।
कदली जातमल्ली च पाटली कुमुदोत्पलाः

nālikereṅgudāścaiva utkrośakavanāni ca |
kadalī jātamallī ca pāṭalī kumudotpalāḥ

नीलोत्पलकपूर्णाश्च वाप्यः कूपाः सहस्रशः ।
फुल्लाशाककपित्थाश्च तैस्तीर्त्वा बन्धुजीवकाः

nīlotpalakapūrṇāśca vāpyaḥ kūpāḥ sahasraśaḥ |
phullāśākakapitthāśca taistīrtvā bandhujīvakāḥ

प्रियालाशोकवादिर्याः प्राचीनाश्चापि सर्वशः ।
प्रियङ्गुबदरीभिश्च यवैः स्यन्दनचन्दनैः

priyālāśokavādiryāḥ prācīnāścāpi sarvaśaḥ |
priyaṅgubadarībhiśca yavaiḥ syandanacandanaiḥ

शचीपीलुपलाश्चैश्च पलाशवधपिप्लैः ।
उदुम्बरैश्च बिल्वैश्च पालाशैः पारिभद्रकैः

śacīpīlupalāścaiśca palāśavadhapiplaiḥ |
udumbaraiśca bilvaiśca pālāśaiḥ pāribhadrakaiḥ

इन्द्रवृक्षार्जुनैश्चैव अश्वत्थैश्चिरबिल्वकैः ।
भौमगञ्जनवृक्षैश्च भल्लाभैरश्वसाह्वयैः

indravṛkṣārjunaiścaiva aśvatthaiścirabilvakaiḥ |
bhaumagañjanavṛkṣaiśca bhallābhairaśvasāhvayaiḥ

सज्जैस्ताम्बूलवल्लीभिर्लवङ्गैः क्रमुकैस्तथा ।
वंशैश्च विविधैस्तत्र समन्तात्परिरोपितैः

sajjaistāmbūlavallībhirlavaṅgaiḥ kramukaistathā |
vaṃśaiśca vividhaistatra samantātpariropitaiḥ

ये च नन्दनजा वृक्षा ये च चैत्ररथे वने ।
सर्वे ते यदुनाथेन समन्तात्परिरोपिताः

ye ca nandanajā vṛkṣā ye ca caitrarathe vane |
sarve te yadunāthena samantātpariropitāḥ

समाहिता महानद्यः पीतलोहितवालुकाः ।
तस्मिन्गृहवरे रम्ये मणिशक्रसवालुकाः

samāhitā mahānadyaḥ pītalohitavālukāḥ |
tasmingṛhavare ramye maṇiśakrasavālukāḥ

मत्तबर्हिणनादाश्च कोकिलाश्च मदावहाः ।
बभूवुः परमोपेताः सर्वे जगति पर्वताः

mattabarhiṇanādāśca kokilāśca madāvahāḥ |
babhūvuḥ paramopetāḥ sarve jagati parvatāḥ

तत्रैव गजयूथानि तत्र गोमहिषास्तथा ।
निवासाश्च कृतास्तत्र वराहा मृगपक्षिणाम्

tatraiva gajayūthāni tatra gomahiṣāstathā |
nivāsāśca kṛtāstatra varāhā mṛgapakṣiṇām

विश्वकर्मकृतः शैलः प्राकारस्तत्र वेश्मनि ।
व्यक्तकिष्कुशतोद्यामः सुधारससमप्रभः

viśvakarmakṛtaḥ śailaḥ prākārastatra veśmani |
vyaktakiṣkuśatodyāmaḥ sudhārasasamaprabhaḥ

तेन ते च महाशैलाः सरितश्च सरांसि च ।
परिक्षिप्तानि वै तस्य वनान्युपवनानि च

tena te ca mahāśailāḥ saritaśca sarāṃsi ca |
parikṣiptāni vai tasya vanānyupavanāni ca