अध्याय 56: नरक का धन और अदिति के कुण्डल लौटाना

निहत्य नरकं भौमं सत्यभामासहायवान् ।
सहितो लोकपालैश्च ददर्श नरकालयम्

nihatya narakaṃ bhaumaṃ satyabhāmāsahāyavān |
sahito lokapālaiśca dadarśa narakālayam

अथास्य गृहमासाद्य नारकस्य महात्मनः ।
ददर्श धनमक्षय्यं रत्नानि विविधानि च ।

athāsya gṛhamāsādya nārakasya mahātmanaḥ |
dadarśa dhanamakṣayyaṃ ratnāni vividhāni ca |

मणिमुक्ताप्रवालानि वैडूर्यविकृतानि च ।
विस्ताराल्पांश्चार्कमणीन्विपुलान्स्फाटिकानपि

maṇimuktāpravālāni vaiḍūryavikṛtāni ca |
vistārālpāṃścārkamaṇīnvipulānsphāṭikānapi

जाम्बूनदमयान्येव शातकुम्भमयानि च ।
प्रदीप्तज्वलनाभानि शीतरश्मिप्रभाणि च

jāmbūnadamayānyeva śātakumbhamayāni ca |
pradīptajvalanābhāni śītaraśmiprabhāṇi ca

हिरण्यवर्णं रुचिरं श्वेतमभ्यन्तरं गृहम् ।
तदक्षय्यं गृहे दृष्टं नरकस्य धनं बहु

hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ śvetamabhyantaraṃ gṛham |
tadakṣayyaṃ gṛhe dṛṣṭaṃ narakasya dhanaṃ bahu

न हि राज्ञः कुबेरस्य तावद्धनसमुच्छ्रयः ।
दृष्टपूर्वः पुरा साक्षान्महेन्द्रभवनेष्वपि

na hi rājñaḥ kuberasya tāvaddhanasamucchrayaḥ |
dṛṣṭapūrvaḥ purā sākṣānmahendrabhavaneṣvapi

हते भौमे निशुम्भे च वासवः सगणोऽब्रवीत् ।
दाशार्हपतिमासीनमाहृत्य मणिकुण्डले

hate bhaume niśumbhe ca vāsavaḥ sagaṇo'bravīt |
dāśārhapatimāsīnamāhṛtya maṇikuṇḍale

हेमसूत्रा महाकक्ष्यास्तोमरैर्वीर्यशालिनः ।
विमलानि पताकानि वासांसि विविधानि च

hemasūtrā mahākakṣyāstomarairvīryaśālinaḥ |
vimalāni patākāni vāsāṃsi vividhāni ca

भीमरूपाश्च मातङ्गाः प्रवालविकृताः कुथाः ।
ते च विंशतिसाहस्रा द्वास्तावत्यः करेणवः

bhīmarūpāśca mātaṅgāḥ pravālavikṛtāḥ kuthāḥ |
te ca viṃśatisāhasrā dvāstāvatyaḥ kareṇavaḥ

अष्टौ शतसहस्राणि देशजाश्चोत्तमा हयाः ।
गोभिश्चाविकृतैर्यावत्कामात्तव जनार्दन

aṣṭau śatasahasrāṇi deśajāścottamā hayāḥ |
gobhiścāvikṛtairyāvatkāmāttava janārdana

एतत्ते प्रापयिष्याणि वृष्ण्यावासमरिन्दम ।
वसु यत्रिषु लोकेषु धर्मेणावर्जितं त्वया

etatte prāpayiṣyāṇi vṛṣṇyāvāsamarindama |
vasu yatriṣu lokeṣu dharmeṇāvarjitaṃ tvayā

देवगन्धर्वरत्नानि दैतेयासुरजानि च ।
यानि सन्ति हिरण्यानि नरकस्य निवेशने

devagandharvaratnāni daiteyāsurajāni ca |
yāni santi hiraṇyāni narakasya niveśane

एतत्तु गरुडे सर्वं क्षिप्रमारोप्य वासवः ।
दार्शार्हपतिना सार्धमुपायान्मणिपर्वतम्

etattu garuḍe sarvaṃ kṣipramāropya vāsavaḥ |
dārśārhapatinā sārdhamupāyānmaṇiparvatam

चित्रग्रथितमेघाभः प्रबभौ मणिपर्वतः ।
हेमचित्रवितानैश्च प्रासादैरुपशोभितः

citragrathitameghābhaḥ prababhau maṇiparvataḥ |
hemacitravitānaiśca prāsādairupaśobhitaḥ

हर्म्याणि च विशालानि मणिसोपानवन्ति च ।
तत्रस्था वरवर्णिन्यो ददृशुर्मधुसूदनम्

harmyāṇi ca viśālāni maṇisopānavanti ca |
tatrasthā varavarṇinyo dadṛśurmadhusūdanam

गन्धर्वसुरमुख्यानां प्रिया दुहितरस्तदा ।
त्रिविष्टपसमे देशे तिष्ठन्तमपराजितम्

gandharvasuramukhyānāṃ priyā duhitarastadā |
triviṣṭapasame deśe tiṣṭhantamaparājitam

परिवव्रुर्महाबाहुमेकवेणीधराः स्त्रियः ।
पर्वाः काषायवासिन्यः सर्वाश्च नियतेन्द्रियाः

parivavrurmahābāhumekaveṇīdharāḥ striyaḥ |
parvāḥ kāṣāyavāsinyaḥ sarvāśca niyatendriyāḥ

व्रतसन्तापजः शोके नात्र कश्चिदपीडयत् ।
अरजांसि च वासांसि बिभ्रत्यः कौशिकान्यपि

vratasantāpajaḥ śoke nātra kaścidapīḍayat |
arajāṃsi ca vāsāṃsi bibhratyaḥ kauśikānyapi

समेत्य यदुसिंहस्य चक्रुरस्याञ्जलिं स्त्रियः ।
ऊचुश्चैनं हृषीकेशं सर्वास्ताः कमलेक्षणाः

sametya yadusiṃhasya cakrurasyāñjaliṃ striyaḥ |
ūcuścainaṃ hṛṣīkeśaṃ sarvāstāḥ kamalekṣaṇāḥ

नारदेन समाख्यातमस्माकं पुरुषोत्तम ।
आगमिष्यति गोविन्दः सुरकार्यार्थसिद्धये

nāradena samākhyātamasmākaṃ puruṣottama |
āgamiṣyati govindaḥ surakāryārthasiddhaye

सोऽसुरं नरकं हत्वा निशुम्भं मुरमेव च ।
भौमं च सपरीवारं हयग्रीवं च दानवम्

so'suraṃ narakaṃ hatvā niśumbhaṃ murameva ca |
bhaumaṃ ca saparīvāraṃ hayagrīvaṃ ca dānavam

तथा पञ्चजनं चैव प्राप्स्यते धनमक्षयम् ।
सोऽचिरेणैव कालेन युष्मन्मोक्ता भविष्यति

tathā pañcajanaṃ caiva prāpsyate dhanamakṣayam |
so'cireṇaiva kālena yuṣmanmoktā bhaviṣyati

एवमुक्त्वागमद्धीरो देवर्षिर्नारदस्तथा ।
त्वां चिन्तयानाः सततं तपो घोरमुपास्महे

evamuktvāgamaddhīro devarṣirnāradastathā |
tvāṃ cintayānāḥ satataṃ tapo ghoramupāsmahe

कालेऽतीते महाबाहुं कदा द्रक्ष्याम माधवम् ।
इत्येवं हृदि सङ्कल्पं कृत्वा पुरुषसत्तम ।
तपश्चराम सततं रक्ष्यमाणा हि दानवैः

kāle'tīte mahābāhuṃ kadā drakṣyāma mādhavam |
ityevaṃ hṛdi saṅkalpaṃ kṛtvā puruṣasattama |
tapaścarāma satataṃ rakṣyamāṇā hi dānavaiḥ

ततोऽस्मत्प्रियकामार्थं भगवान्मारुतोऽब्रवीत् ।
यथोक्तं नारदेनाथ न चिरात्तद्भविष्यति

tato'smatpriyakāmārthaṃ bhagavānmāruto'bravīt |
yathoktaṃ nāradenātha na cirāttadbhaviṣyati

तासां परमनारीणामृषभाक्षं पुरः स्थितम् ।
ददृशुर्देवगन्धर्वा गृष्टीनामिव गोपतिम्

tāsāṃ paramanārīṇāmṛṣabhākṣaṃ puraḥ sthitam |
dadṛśurdevagandharvā gṛṣṭīnāmiva gopatim

तस्य चन्द्रोपमं वक्त्रमुदीक्ष्य मुदितेन्द्रियाः ।
सम्प्रहृष्टा महाबाहुमिदं वचनमब्रुवन् ।

tasya candropamaṃ vaktramudīkṣya muditendriyāḥ |
samprahṛṣṭā mahābāhumidaṃ vacanamabruvan |

सत्यव्रत पुरा वायुरिदमस्मानिहाब्रवीत् ।
सर्वभूतहितज्ञश्च महर्षिरपि नारदः

satyavrata purā vāyuridamasmānihābravīt |
sarvabhūtahitajñaśca maharṣirapi nāradaḥ

विष्णुर्नारायणो देवः शङ्खचक्रगदासिभृत् ।
स भौमं नरकं हत्वा भर्ता वो भविता ध्रुवम्

viṣṇurnārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt |
sa bhaumaṃ narakaṃ hatvā bhartā vo bhavitā dhruvam

दिष्ट्या तस्यर्षिमुख्यस्य नारदस्य महात्मनः ।
वचनादेव सत्यं नो भर्ता भवितुमर्हसि

diṣṭyā tasyarṣimukhyasya nāradasya mahātmanaḥ |
vacanādeva satyaṃ no bhartā bhavitumarhasi

यत्प्रियं बत पश्याम श्रुतं प्रियमरिन्दम ।
दर्शनेन कृतार्थाः स्मो वयमस्य महात्मनः

yatpriyaṃ bata paśyāma śrutaṃ priyamarindama |
darśanena kṛtārthāḥ smo vayamasya mahātmanaḥ

उवाच हि यदुश्रेष्ठः सर्वास्ता जातमन्मथाः ।
यथा ब्रूत विशालाक्ष्यस्तत्सर्वं वो भविष्यति

uvāca hi yaduśreṣṭhaḥ sarvāstā jātamanmathāḥ |
yathā brūta viśālākṣyastatsarvaṃ vo bhaviṣyati

ततस्ता गरुडे सर्वाः सरत्नधनसञ्चयाः ।
क्षिप्रमारोपयाञ्चक्रे भगवान्देवकीसुतः

tatastā garuḍe sarvāḥ saratnadhanasañcayāḥ |
kṣipramāropayāñcakre bhagavāndevakīsutaḥ

सपक्षिगणमातङ्गं सव्यालमृगपन्नगम् ।
शाखामृगगणैर्जुष्टं सप्रस्तरशिलातलम्

sapakṣigaṇamātaṅgaṃ savyālamṛgapannagam |
śākhāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ saprastaraśilātalam

न्यङ्कुभिश्च वराहैश्च रुरुभिश्च निषेवितम् ।
सप्रपातमहासानुं विचित्रशिखिसङ्कुलम्

nyaṅkubhiśca varāhaiśca rurubhiśca niṣevitam |
saprapātamahāsānuṃ vicitraśikhisaṅkulam

स महेन्द्रानुजः शौरिश्चकार गुरुडोपरि ।
पश्यतां सर्वभूतानामुत्पाट्य मणिपर्वतम्

sa mahendrānujaḥ śauriścakāra guruḍopari |
paśyatāṃ sarvabhūtānāmutpāṭya maṇiparvatam

उपेन्द्रं बलदेवं च वासवं च महाबलम् ।
स्वपक्षबलविक्षेपैर्महाद्रिशिखरोपमः

upendraṃ baladevaṃ ca vāsavaṃ ca mahābalam |
svapakṣabalavikṣepairmahādriśikharopamaḥ

दिक्षु सर्वासु संरावं स चक्रे गरुडो वहन् ।
आरुजन्पर्वताग्राणि पादपांश्च समुत्क्षिपन्

dikṣu sarvāsu saṃrāvaṃ sa cakre garuḍo vahan |
ārujanparvatāgrāṇi pādapāṃśca samutkṣipan

सञ्जहार महाभ्राणि वैश्वानरपथं गतः ।
ग्रहनक्षत्रताराणां सप्तर्षीणां स्वतेजसा

sañjahāra mahābhrāṇi vaiśvānarapathaṃ gataḥ |
grahanakṣatratārāṇāṃ saptarṣīṇāṃ svatejasā

प्रभाजालमतिक्रम्य चाश्विनोश्च परन्तप ।
प्राप्य पुण्यतमं स्थानं देवलोकमरिन्दमः

prabhājālamatikramya cāśvinośca parantapa |
prāpya puṇyatamaṃ sthānaṃ devalokamarindamaḥ

शक्रसद्म समासाद्य चावरुह्य जनार्दनः ।
सोऽभिवाद्यादितेः पादावर्चितः सर्वदैवतैः ।
ब्रह्मदक्षपुरोगैश्च प्रजापतिभिरेव च

śakrasadma samāsādya cāvaruhya janārdanaḥ |
so'bhivādyāditeḥ pādāvarcitaḥ sarvadaivataiḥ |
brahmadakṣapurogaiśca prajāpatibhireva ca

अदितेः कुण्डले दिव्ये ददावथ तदा विभुः ।
रत्नान च परार्घ्याणि रामेण सह केशवः

aditeḥ kuṇḍale divye dadāvatha tadā vibhuḥ |
ratnāna ca parārghyāṇi rāmeṇa saha keśavaḥ

प्रतिगृह्य च तत्सर्वमदितिर्वासवानुजम् ।
पूजयामास दाशार्हं रामं च विगतज्वरा

pratigṛhya ca tatsarvamaditirvāsavānujam |
pūjayāmāsa dāśārhaṃ rāmaṃ ca vigatajvarā

शची महेन्द्रमहिषी कृष्णस्य महिषीं तदा ।
सत्यभामां तु सङ्गृह्य अदित्यै सा न्यवेदयत्

śacī mahendramahiṣī kṛṣṇasya mahiṣīṃ tadā |
satyabhāmāṃ tu saṅgṛhya adityai sā nyavedayat

सा तस्याः सत्यभामायाः कृष्णाप्रियचिकीर्षया ।
वरं प्रादाद्देवमाता सत्यायै विगतज्वरा

sā tasyāḥ satyabhāmāyāḥ kṛṣṇāpriyacikīrṣayā |
varaṃ prādāddevamātā satyāyai vigatajvarā

जरां न यास्यसि शुभे यावत्कृष्णोऽस्ति भूतले ।
सर्वगन्धगुणोपेता भविष्यसि वरानने

jarāṃ na yāsyasi śubhe yāvatkṛṣṇo'sti bhūtale |
sarvagandhaguṇopetā bhaviṣyasi varānane

विसृज्य सत्यभामा वै पौलोमीं च सुमध्यमा ।
शच्यापि समनुज्ञाता ययौ कृष्णनिवेशनम्

visṛjya satyabhāmā vai paulomīṃ ca sumadhyamā |
śacyāpi samanujñātā yayau kṛṣṇaniveśanam

सम्पूज्यमानस्त्रिदशैर्महर्षिगणसेवितः ।
द्वारकां प्रययौ कृष्णो देवलोकादरिन्दमः

sampūjyamānastridaśairmaharṣigaṇasevitaḥ |
dvārakāṃ prayayau kṛṣṇo devalokādarindamaḥ

शीघ्रादेत्य महाबाहुर्दीर्घमध्वानमच्युतः ।
वर्घमानपुरद्वारमाससाद सुरोत्तमः

śīghrādetya mahābāhurdīrghamadhvānamacyutaḥ |
varghamānapuradvāramāsasāda surottamaḥ