अध्याय 51: कालनेमि का युद्ध और देवताओं से भूमि की विनती

एवमुक्ते तु कौन्तेयस्ततः कौरवनन्दनः ।
आबभाषे पुनर्भीष्णे धर्मराजो युधिष्ठिरः

evamukte tu kaunteyastataḥ kauravanandanaḥ |
ābabhāṣe punarbhīṣṇe dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

भूय एव मनुष्येन्द्र उपेन्द्रस्य यशस्विनः ।
जन्म वृष्णिषु विज्ञातुमिच्छामि वदतां वर

bhūya eva manuṣyendra upendrasya yaśasvinaḥ |
janma vṛṣṇiṣu vijñātumicchāmi vadatāṃ vara

यथैव भगवाञ्जातः क्षिताविह जनार्दनः ।
माधवेषु महाबुद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह

yathaiva bhagavāñjātaḥ kṣitāviha janārdanaḥ |
mādhaveṣu mahābuddhistanme brūhi pitāmaha

एवमुक्तस्ततो भीष्मः केशवस्य महात्मनः ।
माधवेषु तथा जन्म कथयामास वीर्यवान्

evamuktastato bhīṣmaḥ keśavasya mahātmanaḥ |
mādhaveṣu tathā janma kathayāmāsa vīryavān

हन्त ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथातथम् ।
यतो नारायणस्येह जन्म वृष्णिषु कौरव

hanta te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathātatham |
yato nārāyaṇasyeha janma vṛṣṇiṣu kaurava

पुरा लोके महाराज वर्तमाने कृते युगे ।
आसीत्रैलोक्यविख्यातः सङ्ग्रामस्तारकामयः

purā loke mahārāja vartamāne kṛte yuge |
āsītrailokyavikhyātaḥ saṅgrāmastārakāmayaḥ

विरोचनो मयस्तारो वराहः श्वेत एव च ।
विप्रचित्तिः प्रलम्बश्च वृत्रजम्भबलादयः

virocano mayastāro varāhaḥ śveta eva ca |
vipracittiḥ pralambaśca vṛtrajambhabalādayaḥ

नमुचिः कालनेमिश्च प्रह्लाद इति विश्रुतः ।
लम्बः किशोरः स्वर्भानुररिष्टो राक्षसेश्वरः

namuciḥ kālanemiśca prahlāda iti viśrutaḥ |
lambaḥ kiśoraḥ svarbhānurariṣṭo rākṣaseśvaraḥ

एते चान्ये च बहवो दैत्यसङ्घाः सहस्रशः ।
नानाशस्त्रधरा राजन्नानाभूषणवाहनाः

ete cānye ca bahavo daityasaṅghāḥ sahasraśaḥ |
nānāśastradharā rājannānābhūṣaṇavāhanāḥ

देवतानामभिमुखास्तस्थुर्दैतेयदानवाः ।
देवास्तु युध्यमानास्ते दानवानभ्ययू रणे

devatānāmabhimukhāstasthurdaiteyadānavāḥ |
devāstu yudhyamānāste dānavānabhyayū raṇe

आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः ।
इन्द्रो यमश्च वरुणश्चन्द्रश्चैव धनेश्वरः

ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ |
indro yamaśca varuṇaścandraścaiva dhaneśvaraḥ

अश्विनौ च महावीर्यौ ये चान्ये देवतागणाः ।
चक्रुर्युद्धं महाघोरं दानवैश्च यथाक्रमम्

aśvinau ca mahāvīryau ye cānye devatāgaṇāḥ |
cakruryuddhaṃ mahāghoraṃ dānavaiśca yathākramam

युध्यमानाः समेयुश्च देवा दैतेयदानवैः ।
तद्युद्धमभवद्घोरं देवदानवसङ्कुलम्

yudhyamānāḥ sameyuśca devā daiteyadānavaiḥ |
tadyuddhamabhavadghoraṃ devadānavasaṅkulam

ताभ्यां बलाभ्यां सञ्जज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा ।
तीक्ष्णशस्त्रैः किरन्तोऽथ अभ्ययुर्देवदानवाः

tābhyāṃ balābhyāṃ sañjajñe tumulo vigrahastadā |
tīkṣṇaśastraiḥ kiranto'tha abhyayurdevadānavāḥ

घ्रन्ति देवान्सगन्धर्वान्सयक्षोरगचारणान् ।
ते वध्यमाना दैतेयैर्देवसङ्घास्तदा रणे

ghranti devānsagandharvānsayakṣoragacāraṇān |
te vadhyamānā daiteyairdevasaṅghāstadā raṇe

त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायमं प्रभुम् ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हरिरीश्वरः

trātāraṃ manasā jagmurdevaṃ nārāyamaṃ prabhum |
etasminnantare tatra jagāma harirīśvaraḥ

दीपयञ्ज्योतिषा भूमिं शङ्खचक्रगदाधरः ।
तमागतं सुपर्णस्थं विष्णुं लोकनमस्कृतम्

dīpayañjyotiṣā bhūmiṃ śaṅkhacakragadādharaḥ |
tamāgataṃ suparṇasthaṃ viṣṇuṃ lokanamaskṛtam

दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे भयं त्यक्त्वा रमे सुराः ।
चक्रुर्युद्धं पुनः सर्वे देवा दैतेयदानवैः

dṛṣṭvā mudā yutāḥ sarve bhayaṃ tyaktvā rame surāḥ |
cakruryuddhaṃ punaḥ sarve devā daiteyadānavaiḥ

तद्युद्धमभवद्घोरमचिन्त्यं रोमहर्षणम् ।
जघ्रुर्दैत्यान्त्रणे घोराः सर्वे शक्रपुरोगमाः

tadyuddhamabhavadghoramacintyaṃ romaharṣaṇam |
jaghrurdaityāntraṇe ghorāḥ sarve śakrapurogamāḥ

ते बाध्यमाना बिबुधैर्दुद्रुवुदैत्यदानवाः

te bādhyamānā bibudhairdudruvudaityadānavāḥ

विद्रुतान्दानवान्दृष्ट्वा तदा भारत संयुगे ।
कालनेमिरिति ख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यता

vidrutāndānavāndṛṣṭvā tadā bhārata saṃyuge |
kālanemiriti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyatā

शत्रुप्रहरणे घोरः शतबाहुः शताननः ।
शतशीर्षः स्थितः श्रीमाञ्छतशृङ्गं इवाचलः

śatrupraharaṇe ghoraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ |
śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñchataśṛṅgaṃ ivācalaḥ

भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिताभरणाङ्गदः ।
धूम्रकेतुर्हरिश्मश्रुर्निर्दष्टोष्ठपुटाननः

bhāskarākāramukuṭaḥ śiñjitābharaṇāṅgadaḥ |
dhūmraketurhariśmaśrurnirdaṣṭoṣṭhapuṭānanaḥ

त्रैलोक्यान्तरविस्तारं धारयन्विपुलं वपुः ।
तर्जयन्वै रणे देवाञ्छादयन्वै दिशो दश

trailokyāntaravistāraṃ dhārayanvipulaṃ vapuḥ |
tarjayanvai raṇe devāñchādayanvai diśo daśa

अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धो व्यादितास्य इवान्तकः ।
तत्र शस्त्रप्रतानैश्च देवान्धर्षितवान्त्रणे

abhyadhāvatsusaṅkruddho vyāditāsya ivāntakaḥ |
tatra śastrapratānaiśca devāndharṣitavāntraṇe

अभ्याययुः सुरान्सर्वान्पुनस्ते दैत्यदानवाः ।
आपीडयन्त्रणे क्रुद्धास्ततो देवान्युधिष्ठिर

abhyāyayuḥ surānsarvānpunaste daityadānavāḥ |
āpīḍayantraṇe kruddhāstato devānyudhiṣṭhira

ते वध्यमाना विबुधाः समरे कालनेमिना ।
दैत्यैश्चैव महाराज दुद्रुवुस्ते दिशो दश

te vadhyamānā vibudhāḥ samare kālaneminā |
daityaiścaiva mahārāja dudruvuste diśo daśa

विबुधान्विद्रुतान्दृष्ट्वा कालनेमिर्महा ।ञसुरः ।
इन्द्रं यमं च वरुणं वायुं च धनदं रविम्

vibudhānvidrutāndṛṣṭvā kālanemirmahā |ñasuraḥ |
indraṃ yamaṃ ca varuṇaṃ vāyuṃ ca dhanadaṃ ravim

एतांश्चान्यान्बलाञ्जित्वा तेषां कार्याण्यवाप सः ।
तान्सर्वान्सहसा जित्वा कालनेमिर्महासुरः

etāṃścānyānbalāñjitvā teṣāṃ kāryāṇyavāpa saḥ |
tānsarvānsahasā jitvā kālanemirmahāsuraḥ

ददर्श गगने विष्णुं सुपर्णस्थं महाद्युतिम् ।
तं दृष्ट्वा क्रोधताम्राक्षस्तर्जयन्नभ्ययात्तदा

dadarśa gagane viṣṇuṃ suparṇasthaṃ mahādyutim |
taṃ dṛṣṭvā krodhatāmrākṣastarjayannabhyayāttadā

स बाहुशतमुद्यम्य सर्वास्त्रग्रहणं रणे ।
रोषाद्भारत दैत्येन्द्रो विष्णोरुरसि पातयत्

sa bāhuśatamudyamya sarvāstragrahaṇaṃ raṇe |
roṣādbhārata daityendro viṣṇorurasi pātayat

दैत्याश्च दानवाश्चैव सर्वे मयपुरोगमाः ।
स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य सर्वे विष्णुमुपाद्रवन्

daityāśca dānavāścaiva sarve mayapurogamāḥ |
svānyāyudhāni saṅgṛhya sarve viṣṇumupādravan

स ताड्यमानो ।ञतिबलैर्दैत्यैः सर्वायुघोद्यतैः ।
न चचाल हरिर्युद्धेऽकम्पमान इवाचलः

sa tāḍyamāno |ñatibalairdaityaiḥ sarvāyughodyataiḥ |
na cacāla hariryuddhe'kampamāna ivācalaḥ

पुनरुद्यम्य सङ्क्रुद्धः कालनेमिर्दृढां गदाम् ।
जघान गदया राजंस्तं विष्णुं गरुडं च वै

punarudyamya saṅkruddhaḥ kālanemirdṛḍhāṃ gadām |
jaghāna gadayā rājaṃstaṃ viṣṇuṃ garuḍaṃ ca vai

तं दृष्ट्वा गुरडं श्रान्तं चक्रमुद्यस्य वै हरिः ।
शतं शिरांसि बाहूंश्च सोच्छिनत्कालनेमिनः

taṃ dṛṣṭvā guraḍaṃ śrāntaṃ cakramudyasya vai hariḥ |
śataṃ śirāṃsi bāhūṃśca socchinatkālaneminaḥ

जघानान्यांस्च तान्सर्वान्समरे दैत्यदानवान् ।
विबुधानामृषीणां च स्वानि स्थानानि वै ददौ

jaghānānyāṃsca tānsarvānsamare daityadānavān |
vibudhānāmṛṣīṇāṃ ca svāni sthānāni vai dadau

दत्त्वा सुराणां सुग्रीतो योग्यकर्माणि भारत ।
जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं तदा हरिः

dattvā surāṇāṃ sugrīto yogyakarmāṇi bhārata |
jagāma brahmaṇā sārdhaṃ brahmalokaṃ tadā hariḥ

ब्रह्मलोकं प्रविश्याश्च प्राप्य नारायणः प्रभुः ।
पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रयम्

brahmalokaṃ praviśyāśca prāpya nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
paurāṇaṃ brahmasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśrayam

स प्रविश्य तदा देवः स्तूयमानो महर्षिभिः ।
सहस्रशीर्षा भूत्वा च शयनायोपचक्रमे

sa praviśya tadā devaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ |
sahasraśīrṣā bhūtvā ca śayanāyopacakrame

आदिदेवः पुराणात्मा निद्रावशमुपागतः ।
शेते सुखं सदा विष्णुर्मोहयञ्जगदव्ययः

ādidevaḥ purāṇātmā nidrāvaśamupāgataḥ |
śete sukhaṃ sadā viṣṇurmohayañjagadavyayaḥ

जग्मुस्तस्याथ वर्षाणि शयानस्य महात्मनः ।
षट्‌त्रिंशच्छतसाहस्रं मानुषेणेह सङ्ख्यया

jagmustasyātha varṣāṇi śayānasya mahātmanaḥ |
ṣaṭ‌triṃśacchatasāhasraṃ mānuṣeṇeha saṅkhyayā

जग्मुः कृतयुगत्रेताद्वापरान्ते बुबोध ह ।
ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः सुरैश्चापि सहर्षिभिः

jagmuḥ kṛtayugatretādvāparānte bubodha ha |
brahmādibhiḥ stūyamānaḥ suraiścāpi saharṣibhiḥ

उत्पत्य शयनाद्विष्णुर्ब्रह्मणा विबुधैः सह ।
देवानां च हितार्थाय ययौ देवसभां प्रति

utpatya śayanādviṣṇurbrahmaṇā vibudhaiḥ saha |
devānāṃ ca hitārthāya yayau devasabhāṃ prati

मेरोः शिरसि विन्यस्तां ज्वलन्तीं तां शुभां सभाम् ।
विविशुस्ते सुराः सर्वे ब्रह्मणा सह भारत

meroḥ śirasi vinyastāṃ jvalantīṃ tāṃ śubhāṃ sabhām |
viviśuste surāḥ sarve brahmaṇā saha bhārata

जग्मुस्तत्र निषेदुस्ते सा निःशब्दा ह्यभूत्तदा ।
तत्र भूमिरुवाचाथ खेदात्करुणभाषिणी

jagmustatra niṣeduste sā niḥśabdā hyabhūttadā |
tatra bhūmiruvācātha khedātkaruṇabhāṣiṇī

राज्ञां बलैर्बलवतां खिन्नास्मि भृशपीडिता ।
नित्यं भारपरिश्रान्ता दुःखं जीवाम्यहं सुराः

rājñāṃ balairbalavatāṃ khinnāsmi bhṛśapīḍitā |
nityaṃ bhārapariśrāntā duḥkhaṃ jīvāmyahaṃ surāḥ

पुरे पुरे च नृपतिः कोटिसङ्ख्यैर्बलैर्वृतः ।
राष्ट्रे राष्ट्रे च शतशो ग्रामाः कुलसहस्रिणः

pure pure ca nṛpatiḥ koṭisaṅkhyairbalairvṛtaḥ |
rāṣṭre rāṣṭre ca śataśo grāmāḥ kulasahasriṇaḥ

भूमिपानां सहस्रैश्च तेषां च बिलनां बलैः ।
ग्रामायुतैः पुरै राष्ट्रैरहं निर्विवरीकृता

bhūmipānāṃ sahasraiśca teṣāṃ ca bilanāṃ balaiḥ |
grāmāyutaiḥ purai rāṣṭrairahaṃ nirvivarīkṛtā

तस्माद्धारयितुं शक्त्या न क्षमासि जनानहम् ।
दैत्यैश्च बाध्यमानास्ताः प्राज नित्यं दुरात्मभिः

tasmāddhārayituṃ śaktyā na kṣamāsi janānaham |
daityaiśca bādhyamānāstāḥ prāja nityaṃ durātmabhiḥ

भूमेस्तु वचनं श्रुत्वा देवो नारायणस्तदा ।
व्यादिश्य तान्सुरान्सर्वान्क्षितौ वस्तुं मनो दधे

bhūmestu vacanaṃ śrutvā devo nārāyaṇastadā |
vyādiśya tānsurānsarvānkṣitau vastuṃ mano dadhe