अध्याय 50: श्रीराम, श्रीकृष्ण और आने वाले कल्कि

शृणु राजंस्ततो विष्णोः प्रादुर्भावं महात्मनः ।
अष्टाविंशे युगे चापि मार्कण्डेयपुरः सरः

śṛṇu rājaṃstato viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ |
aṣṭāviṃśe yuge cāpi mārkaṇḍeyapuraḥ saraḥ

तिथौ नावमिके जज्ञे तथा दशरथादपि ।
कृत्वाऽऽत्मानं महाबाहुश्चतुर्धा विष्णुरव्ययः

tithau nāvamike jajñe tathā daśarathādapi |
kṛtvā''tmānaṃ mahābāhuścaturdhā viṣṇuravyayaḥ

लोके राम इति ख्यातस्तेजसा भास्करोपमः ।
प्रसादनार्थं लोकस्य विष्णुस्तत्र सनातनः

loke rāma iti khyātastejasā bhāskaropamaḥ |
prasādanārthaṃ lokasya viṣṇustatra sanātanaḥ

धर्मार्थमेव कौन्तेय जज्ञे तत्र महायशाः ।
तमप्याहुर्मनुष्येन्द्रं सर्वभूतपतेस्तनुम्

dharmārthameva kaunteya jajñe tatra mahāyaśāḥ |
tamapyāhurmanuṣyendraṃ sarvabhūtapatestanum

यज्ञविघ्नकरस्तत्र विश्वामित्रस्य भारत ।
सुबाहुर्निहतस्तेन मारीचस्ताडितो भृशम्

yajñavighnakarastatra viśvāmitrasya bhārata |
subāhurnihatastena mārīcastāḍito bhṛśam

तस्मै दत्तानि चास्राणि विश्वमित्रेण धीमता ।
वधार्थं सर्वशत्रूणां दुर्वाराणि सुरैरपि

tasmai dattāni cāsrāṇi viśvamitreṇa dhīmatā |
vadhārthaṃ sarvaśatrūṇāṃ durvārāṇi surairapi

वर्तमाने महायज्ञे जनकस्य महात्मनः ।
भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया भृशम्

vartamāne mahāyajñe janakasya mahātmanaḥ |
bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā bhṛśam

ततस्तु सीतां जग्राह भार्यार्थे जानकीं विभुः ।
नगरीं पुनरासाद्य मुमुदे तत्र सीतया

tatastu sītāṃ jagrāha bhāryārthe jānakīṃ vibhuḥ |
nagarīṃ punarāsādya mumude tatra sītayā

कस्यचित्त्वथ कालस्य पित्रा तत्राभिचोदितः ।
कैकेय्याः प्रियमन्विच्छन्वनमभ्यवपद्यत

kasyacittvatha kālasya pitrā tatrābhicoditaḥ |
kaikeyyāḥ priyamanvicchanvanamabhyavapadyata

यः समाः सर्वधर्मज्ञश्चतुर्दश वने वसन ।
लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः

yaḥ samāḥ sarvadharmajñaścaturdaśa vane vasana |
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ

चतुर्दश वने तीर्त्वा तदा वर्षाणि भारत ।
रूपिणी यस्य पार्श्वस्था सीतेत्यभिहिता जनैः

caturdaśa vane tīrtvā tadā varṣāṇi bhārata |
rūpiṇī yasya pārśvasthā sītetyabhihitā janaiḥ

पूर्वोचितत्वात्सा लक्ष्मीर्भर्तारमनुशोचति ।
जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः

pūrvocitatvātsā lakṣmīrbhartāramanuśocati |
janasthāne vasankāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ

मारीचं दूषणं हुत्वा खरं त्रिशिरसं तथा ।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां घोरकर्मणाम्

mārīcaṃ dūṣaṇaṃ hutvā kharaṃ triśirasaṃ tathā |
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ ghorakarmaṇām

जघान रामो धर्मात्मा प्रजानां हितकाम्यय ।
विराधं च कबन्धं च राक्षसौ घोरकर्मिणौ

jaghāna rāmo dharmātmā prajānāṃ hitakāmyaya |
virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau ghorakarmiṇau

जघान च तदा रामो गन्धर्वौ शाषविक्षतौ ।
स रावणस्य भगिनीनासाच्छेदमकारयत्

jaghāna ca tadā rāmo gandharvau śāṣavikṣatau |
sa rāvaṇasya bhaginīnāsācchedamakārayat

भार्यावियोगं तं प्राप्य मृगयन्व्यचरद्वनम् ।
स तस्मादृश्यमूकं तु गत्वा पम्पामतीत्य च

bhāryāviyogaṃ taṃ prāpya mṛgayanvyacaradvanam |
sa tasmādṛśyamūkaṃ tu gatvā pampāmatītya ca

सुग्रीवं मारुतिं दृष्ट्वा चक्रे मैत्रीं तयोः स वै ।
अथ गत्वा स किष्किन्धां सुग्रीवेण तदा सह

sugrīvaṃ mārutiṃ dṛṣṭvā cakre maitrīṃ tayoḥ sa vai |
atha gatvā sa kiṣkindhāṃ sugrīveṇa tadā saha

निहत्य वालिनं युद्धे वानरेद्रं महाबलम् ।
अभ्यपिञ्चत्तदा रामः सुग्रीवं वानरेश्वरम्

nihatya vālinaṃ yuddhe vānaredraṃ mahābalam |
abhyapiñcattadā rāmaḥ sugrīvaṃ vānareśvaram

ततः स वीर्यवान्राजंस्त्वरया वै समुत्सुकः ।
विचित्य वायुपुत्रेण लङ्कादेशं निवेदितः

tataḥ sa vīryavānrājaṃstvarayā vai samutsukaḥ |
vicitya vāyuputreṇa laṅkādeśaṃ niveditaḥ

मेतुं वद्ध्वा समुद्रस्य वानरैः स समुत्सुकः ।
सीतायाः पदमन्विच्छन्रामो लङ्कां विवेश वै

metuṃ vaddhvā samudrasya vānaraiḥ sa samutsukaḥ |
sītāyāḥ padamanvicchanrāmo laṅkāṃ viveśa vai

देवोरगगणानां हि यक्षराक्षसपक्षिणाम् ।
तत्रावद्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम्

devoragagaṇānāṃ hi yakṣarākṣasapakṣiṇām |
tatrāvadyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam

युक्तं राक्षसकोटीभिर्भिन्नाञ्जनचयोपमम् ।
दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर्वरदानेन दर्पितम्

yuktaṃ rākṣasakoṭībhirbhinnāñjanacayopamam |
durnirīkṣyaṃ suragaṇairvaradānena darpitam

जघान सचिवैः सार्धं सान्वयं रावणं रणे

jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sānvayaṃ rāvaṇaṃ raṇe

त्रैलोक्यकण्टकं वीरं महाकायं महाबलम् ।
रावमं सगणं हत्वा रामो भूतपतिः पुरा

trailokyakaṇṭakaṃ vīraṃ mahākāyaṃ mahābalam |
rāvamaṃ sagaṇaṃ hatvā rāmo bhūtapatiḥ purā

लङ्कायां तं महात्मानं राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।
अभिषिच्य ततो राम अमरत्वं ददौ तदा

laṅkāyāṃ taṃ mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |
abhiṣicya tato rāma amaratvaṃ dadau tadā

आरुह्य पुष्पकं रामः सीतामादाय पाण्डव ।
सबलं स्वपुरं गत्वा धर्मराज्यमपालयत्

āruhya puṣpakaṃ rāmaḥ sītāmādāya pāṇḍava |
sabalaṃ svapuraṃ gatvā dharmarājyamapālayat

दानवो लवणो नाम मधोः पुत्रो महाबलः ।
शत्रुघ्नेन हतो राजंस्तदा रामस्य शासनात्

dānavo lavaṇo nāma madhoḥ putro mahābalaḥ |
śatrughnena hato rājaṃstadā rāmasya śāsanāt

एवं बहूनि कर्माणि कृत्वा लोकहिताय सः ।
राजं चकार विधिवद्रामो धर्मभृतां वरः

evaṃ bahūni karmāṇi kṛtvā lokahitāya saḥ |
rājaṃ cakāra vidhivadrāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

शताश्वमेधानाजह्रे ज्योतिरुक्थ्यान्निरर्गलान् ।
नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नात्ययः प्राणिनां तदा ।

śatāśvamedhānājahre jyotirukthyānnirargalān |
nāśrūyantāśubhā vāco nātyayaḥ prāṇināṃ tadā |

न दस्युजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशसति ।
ऋषीणां देवतानां च मनुष्याणां तथैव च

na dasyujaṃ bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśasati |
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyāṇāṃ tathaiva ca

पृथिव्यां धार्मिकाः सर्वे रामे राज्यं प्रशासति ।
नाधर्मिष्ठो नरः कश्चिद्बभूव प्राणिनां क्वचित्

pṛthivyāṃ dhārmikāḥ sarve rāme rājyaṃ praśāsati |
nādharmiṣṭho naraḥ kaścidbabhūva prāṇināṃ kvacit

प्राणापानौ समौ ह्यास्तां रामे राज्यं प्रशासति ।
गाधामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः

prāṇāpānau samau hyāstāṃ rāme rājyaṃ praśāsati |
gādhāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ

श्यामो युवा लोहिताक्षो मातङ्गानामिवर्षभः ।
आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाबलः

śyāmo yuvā lohitākṣo mātaṅgānāmivarṣabhaḥ |
ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābalaḥ

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
राज्यं भोगं च सम्प्राप्य शशास पृथिवीमिमाम्

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
rājyaṃ bhogaṃ ca samprāpya śaśāsa pṛthivīmimām

रामो रामो राम इति प्राजानामभवन्कथाः ।
रामभूतं जगदिदं रामे राज्यं प्रशासति

rāmo rāmo rāma iti prājānāmabhavankathāḥ |
rāmabhūtaṃ jagadidaṃ rāme rājyaṃ praśāsati

ऋग्यजुः सामहीनाश्च न तदाऽसन्द्विजायः ।
उषित्वा दण्डके कार्यं त्रिदशानां चकार सः

ṛgyajuḥ sāmahīnāśca na tadā'sandvijāyaḥ |
uṣitvā daṇḍake kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ

पूर्वापकारिणं तं तु पौलस्त्यं मनुजर्षभम् ।
देवगन्धर्वनागानामरिं स निजघानह

pūrvāpakāriṇaṃ taṃ tu paulastyaṃ manujarṣabham |
devagandharvanāgānāmariṃ sa nijaghānaha

सत्ववान्गुणसम्पन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा ।
एवमेव महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलवर्धनः

satvavānguṇasampanno dīpyamānaḥ svatejasā |
evameva mahābāhurikṣvākukulavardhanaḥ

रावणं सगणं हत्वा दिवमाक्रमताभिभूः ।
ति दाशरथेः ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः

rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divamākramatābhibhūḥ |
ti dāśaratheḥ khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

ततः कृष्णो महाबाहुर्भीतानामभयङ्करः ।
अष्टाविंशे युगे राजञ्जज्ञे श्रीवत्सलक्षणः

tataḥ kṛṣṇo mahābāhurbhītānāmabhayaṅkaraḥ |
aṣṭāviṃśe yuge rājañjajñe śrīvatsalakṣaṇaḥ

पेशलश्च वदान्यश्चलोके बहुमतो नृषु ।
स्मृतिमान्देशकालज्ञः शङ्खचक्रगदासिभृत्

peśalaśca vadānyaścaloke bahumato nṛṣu |
smṛtimāndeśakālajñaḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt

वासुदेव इति ख्यातो लोकानां हितकृत्सदा ।
वृष्णीनां च कुले जातो भूमेः प्रियचिकीर्षया

vāsudeva iti khyāto lokānāṃ hitakṛtsadā |
vṛṣṇīnāṃ ca kule jāto bhūmeḥ priyacikīrṣayā

शत्रूणां भयकृद्दाता मधुहेति स विश्रुतः ।
शकटार्जुनरामाणां कीलस्थानान्यसूदयत्

śatrūṇāṃ bhayakṛddātā madhuheti sa viśrutaḥ |
śakaṭārjunarāmāṇāṃ kīlasthānānyasūdayat

कंसादीन्निजघानाजौ दैत्यान्मानुषविग्रहान् ।
अयं लोकहितार्थाय प्रादुर्भावो महात्मनः

kaṃsādīnnijaghānājau daityānmānuṣavigrahān |
ayaṃ lokahitārthāya prādurbhāvo mahātmanaḥ

कल्की विष्णुयशा नाम भूयश्चोत्पत्स्यते हरिः ।
लेर्युगान्ते सम्प्राप्ते धर्मे शिथिलतां गते

kalkī viṣṇuyaśā nāma bhūyaścotpatsyate hariḥ |
leryugānte samprāpte dharme śithilatāṃ gate

पाषण्डिनां गणानां हि वधार्थं भरतर्षभ ।
धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं विप्राणां हितकाम्यया

pāṣaṇḍināṃ gaṇānāṃ hi vadhārthaṃ bharatarṣabha |
dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ viprāṇāṃ hitakāmyayā

एते चान्ये च बहवो विष्णोर्देवगणैर्युताः ।
प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः

ete cānye ca bahavo viṣṇordevagaṇairyutāḥ |
prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ