अध्याय 52: श्रीकृष्ण का जन्म और गोकुल का बचपन

यच्चके भगवान्विष्णुर्वसुदेवसुतस्तदा ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु स्रवमशेषतः

yaccake bhagavānviṣṇurvasudevasutastadā |
tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu sravamaśeṣataḥ

वासुदेवस्य महात्म्यं चरितं च महात्मनः ।
हितार्थं सुरसर्त्यानां लोकानां च हिताय च

vāsudevasya mahātmyaṃ caritaṃ ca mahātmanaḥ |
hitārthaṃ surasartyānāṃ lokānāṃ ca hitāya ca

यदा दिवि विभुस्तात न रेमे भगवानसौ ।
ततो व्यादिशय भूतानि विभुर्भूमिसुखावहः

yadā divi vibhustāta na reme bhagavānasau |
tato vyādiśaya bhūtāni vibhurbhūmisukhāvahaḥ

निग्रहार्थाय दैत्यानां चोदयामास वै तदा ।
मुरुतश्च वसूंश्चैव सूर्याचन्द्रमसावुभौ

nigrahārthāya daityānāṃ codayāmāsa vai tadā |
murutaśca vasūṃścaiva sūryācandramasāvubhau

गन्धर्वाप्सरसश्चैव रुद्रादित्यांस्तथाऽश्विनौ ।
जायध्वं मानुषे लोके सर्वलोकमहेश्वराः

gandharvāpsarasaścaiva rudrādityāṃstathā'śvinau |
jāyadhvaṃ mānuṣe loke sarvalokamaheśvarāḥ

जङ्गमानि विशालाक्षो ह्यात्मार्थमसृजत्प्रभुः ।
जायन्तामिति गोविन्दस्तिर्यग्योनिगतैः सह

jaṅgamāni viśālākṣo hyātmārthamasṛjatprabhuḥ |
jāyantāmiti govindastiryagyonigataiḥ saha

तानि सर्वाणि सर्वज्ञो व्यजायत यदोः कुले ।
आत्मानमात्मना तात कृत्वा बहुविधं हरिः ।
रत्यर्थमिह गास्तत्र ररक्ष पुरुषोत्तमः ।

tāni sarvāṇi sarvajño vyajāyata yadoḥ kule |
ātmānamātmanā tāta kṛtvā bahuvidhaṃ hariḥ |
ratyarthamiha gāstatra rarakṣa puruṣottamaḥ |

अजातशत्रो जातस्तु यथेष्ट भुवि भूमिप ।
कीर्त्यमानं मया तात निबोध भरतर्षभ

ajātaśatro jātastu yatheṣṭa bhuvi bhūmipa |
kīrtyamānaṃ mayā tāta nibodha bharatarṣabha

सागराः समकम्पन्त मुदा चेलुश्च पर्वताः ।
जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने

sāgarāḥ samakampanta mudā celuśca parvatāḥ |
jajvaluścāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane

शिवाः सम्प्रववुर्वाताः प्रशान्तमभवद्रजः ।
ज्योतींषि सम्प्रकाशन्त जायमाने जनार्दने

śivāḥ sampravavurvātāḥ praśāntamabhavadrajaḥ |
jyotīṃṣi samprakāśanta jāyamāne janārdane

देवदुन्दुभयश्चापि सस्वनुर्भृशमम्बरे ।
अभ्यवर्षंस्तदाऽऽगम्य देवताः पुष्पवृष्टिभिः

devadundubhayaścāpi sasvanurbhṛśamambare |
abhyavarṣaṃstadā''gamya devatāḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ

गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिः स्तुवन्वै मधुसदनम् ।
उपतस्थुस्तदा प्रीताः प्रादुर्भावे महर्षयः

gīrbhirmaṅgalayuktābhiḥ stuvanvai madhusadanam |
upatasthustadā prītāḥ prādurbhāve maharṣayaḥ

ततस्तानभिसम्प्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषीन् ।
उपानृत्यन्नुपजगुर्गन्धर्वाप्सरसां गणाः

tatastānabhisamprekṣya nāradapramukhānṛṣīn |
upānṛtyannupajagurgandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

उपतस्थे च गोविन्दं सहस्राक्षः शचीपतिः ।
अभ्यभाषत तेजस्वी महर्षीन्पूजयंस्तदा

upatasthe ca govindaṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ |
abhyabhāṣata tejasvī maharṣīnpūjayaṃstadā

कृत्वा च देवकार्याणि कृत्वा देवहितानि च ।
खं लोकं लोककृद्देवः पुनर्गच्छति तेजसा

kṛtvā ca devakāryāṇi kṛtvā devahitāni ca |
khaṃ lokaṃ lokakṛddevaḥ punargacchati tejasā

इत्युक्त्वा ऋषिभिः सार्घं जगाम त्रिदिवं पुनः ।
अभ्यनुज्ञाय तान्सर्वाञ्छादयन्प्रकृतिं पराम्

ityuktvā ṛṣibhiḥ sārghaṃ jagāma tridivaṃ punaḥ |
abhyanujñāya tānsarvāñchādayanprakṛtiṃ parām

नन्दगोपकुले कृष्ण उवास बहुलाः समाः ।
ततः कदाचित्सुप्तं तं शकटस्य त्वधः शिशुम्

nandagopakule kṛṣṇa uvāsa bahulāḥ samāḥ |
tataḥ kadācitsuptaṃ taṃ śakaṭasya tvadhaḥ śiśum

यशोदा सम्परित्यज्य जगाम यमुनां नदीम् ।
शिशुलीलां ततः कुर्वन्स्वहस्तचरणौ क्षिपन्

yaśodā samparityajya jagāma yamunāṃ nadīm |
śiśulīlāṃ tataḥ kurvansvahastacaraṇau kṣipan

रुरोद मधुरं कृष्णः पादावूर्ध्वं प्रसारयन् ।
पादाङ्गुष्ठेन शकटं दारयन्नथ केशवः

ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ pādāvūrdhvaṃ prasārayan |
pādāṅguṣṭhena śakaṭaṃ dārayannatha keśavaḥ

तत्र एकेन पादेन पातयित्वा तथा शिशुः ।
न्युब्जं पयोधराकाङ्क्षी ससार च रुरोद च

tatra ekena pādena pātayitvā tathā śiśuḥ |
nyubjaṃ payodharākāṅkṣī sasāra ca ruroda ca

पाटितं शकटं दृष्ट्वा भिन्नभाण्डपुटीकटम् ।
जनास्ते शिशुना तेन विस्मयं परमं ययुः

pāṭitaṃ śakaṭaṃ dṛṣṭvā bhinnabhāṇḍapuṭīkaṭam |
janāste śiśunā tena vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

प्रत्यक्षं शूरसेनानां दृश्यते महदद्भुतम् ।
शयानेन हतः कंसपक्षवांस्तिग्मतेजसा

pratyakṣaṃ śūrasenānāṃ dṛśyate mahadadbhutam |
śayānena hataḥ kaṃsapakṣavāṃstigmatejasā

पूतना चापि निहता महाकाया महास्तनी ।
ततः काले महाराज संसक्तौ रामकेशवौ

pūtanā cāpi nihatā mahākāyā mahāstanī |
tataḥ kāle mahārāja saṃsaktau rāmakeśavau

कृष्णः सङ्कर्षणश्चोभौ रिङ्खिणौ च बभूवतुः ।
अन्योन्यकिरणाक्रान्तौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे

kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇaścobhau riṅkhiṇau ca babhūvatuḥ |
anyonyakiraṇākrāntau candrasūryāvivāmbare

विसर्पन्तौ च सर्वत्र महासर्पभुजौ तदा ।
रेजतुः पांसुदिग्धाङ्गौ रामकृष्णौ तदा नृप

visarpantau ca sarvatra mahāsarpabhujau tadā |
rejatuḥ pāṃsudigdhāṅgau rāmakṛṣṇau tadā nṛpa

क्वचिच्च जानुभिः स्पृष्टौ क्रीडमानौ क्वचिद्वने ।
पिबन्तौ दधिकुल्यांश्च मथ्यमाने च भारत

kvacicca jānubhiḥ spṛṣṭau krīḍamānau kvacidvane |
pibantau dadhikulyāṃśca mathyamāne ca bhārata

ततः स बालो गोविन्दो नवनीतं तदा क्षयम् ।
ग्रासमानस्तु तत्रायं गोपीभिर्ददृशे तथा

tataḥ sa bālo govindo navanītaṃ tadā kṣayam |
grāsamānastu tatrāyaṃ gopībhirdadṛśe tathā

दाम्नाऽथोलूखले कृष्णो गोपीभिश्च निबन्धितः ।
तत्तथा शिशुना तेन कर्षता चार्जुनावृभौ

dāmnā'tholūkhale kṛṣṇo gopībhiśca nibandhitaḥ |
tattathā śiśunā tena karṣatā cārjunāvṛbhau

समूलविटपौ भग्नौ तदद्भुतमिवाभवत् ।
ततस्तौ बाल्यमुत्तीर्णौ कृष्णसङ्कर्षणावुभौ

samūlaviṭapau bhagnau tadadbhutamivābhavat |
tatastau bālyamuttīrṇau kṛṣṇasaṅkarṣaṇāvubhau

तस्मिन्नेव व्रजस्थाने सप्तवर्षै बभूवतुः ।
नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ

tasminneva vrajasthāne saptavarṣai babhūvatuḥ |
nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau

बभुवतुर्वत्सपालौ काकपक्षधरावुभौ ।
पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयन्तौ वराननौ

babhuvaturvatsapālau kākapakṣadharāvubhau |
parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau

शुशुभाते वनगतौ त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ।
मयूराङ्गजकर्णौ तौ पल्लवापीडधारिणौ

śuśubhāte vanagatau triśīrṣāviva pannagau |
mayūrāṅgajakarṇau tau pallavāpīḍadhāriṇau

वनमालापरिक्षिप्तौ सालपोताविवोद्गतौ ।
अरविन्दकृतापीडौ रज्जुयज्ञोपवीतिनौ

vanamālāparikṣiptau sālapotāvivodgatau |
aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau

सशिक्यतुम्बुरुकरौ गोपवेणुप्रवादकौ ।
क्वचिद्वसन्तावन्योन्यं क्रडमानौ क्वचिद्वने

saśikyatumburukarau gopaveṇupravādakau |
kvacidvasantāvanyonyaṃ kraḍamānau kvacidvane

पर्णशय्यासु तौ सुप्तौ क्वचिन्निद्रान्तरैषिणौ ।
तौ वत्सान्पालयन्तौ हि शोभयन्तौ महद्वनम्

parṇaśayyāsu tau suptau kvacinnidrāntaraiṣiṇau |
tau vatsānpālayantau hi śobhayantau mahadvanam

चञ्चूर्यन्तौ रमन्तौ च राजन्नेवं तदा शुभम् ।
ततो बृन्दावनं गत्वा वसुदेवसुतावुभौ ।
गोकुलं तत्र कौन्येय चारयन्तौ विजह्रतुः

cañcūryantau ramantau ca rājannevaṃ tadā śubham |
tato bṛndāvanaṃ gatvā vasudevasutāvubhau |
gokulaṃ tatra kaunyeya cārayantau vijahratuḥ