अध्याय 49: परशुराम, विष्णु का भार्गव प्रादुर्भाव

तथा भृगुकुले जन्म यदर्थं च महात्मनः ।
जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावश्च वैष्णवः

tathā bhṛgukule janma yadarthaṃ ca mahātmanaḥ |
jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvaśca vaiṣṇavaḥ

जमदग्निसुतो राजन्त्रामो नाम स वीर्यवान् ।
हेहयान्तकरो राजन्स रामो बलिनां वरः

jamadagnisuto rājantrāmo nāma sa vīryavān |
hehayāntakaro rājansa rāmo balināṃ varaḥ

कार्तावीर्यो महावीर्यो बलेनाप्रतिमस्तदा ।
रामेण जामदग्न्येन हतो विषममाचरन्

kārtāvīryo mahāvīryo balenāpratimastadā |
rāmeṇa jāmadagnyena hato viṣamamācaran

तं कार्तवीर्यं राजानं हेहयानामरिन्दमम् ।
रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वाऽवधीद्रणे

taṃ kārtavīryaṃ rājānaṃ hehayānāmarindamam |
rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvā'vadhīdraṇe

जम्भस्य यज्ञं हत्वा स ऋत्विजश्चैव संस्तरे ।
जम्भस्य मूर्ध्नि भेत्ता च हन्ता च शतदुन्दुभेः

jambhasya yajñaṃ hatvā sa ṛtvijaścaiva saṃstare |
jambhasya mūrdhni bhettā ca hantā ca śatadundubheḥ

स एष कृष्णो गोविन्दो जातो भृगुषु वीर्यवान् ।
सहस्रबाहुमुद्धर्तुं सहस्रजितमाहवे

sa eṣa kṛṣṇo govindo jāto bhṛguṣu vīryavān |
sahasrabāhumuddhartuṃ sahasrajitamāhave

क्षत्रियाणां चतुष्पष्टिमयुतानि महायशाः ।
सरस्वत्यां समेतानि एष वै धनुषाऽजयत्

kṣatriyāṇāṃ catuṣpaṣṭimayutāni mahāyaśāḥ |
sarasvatyāṃ sametāni eṣa vai dhanuṣā'jayat

ब्रह्मद्विषां धे तस्मिन्महस्राणि चतुर्दश ।
पुनर्जघान शूराणामतिक्रूरो रथर्षभः

brahmadviṣāṃ dhe tasminmahasrāṇi caturdaśa |
punarjaghāna śūrāṇāmatikrūro ratharṣabhaḥ

ततो राज्ञां सहस्रं स भङ्क्ता पूर्वमरिन्दमः ।
सहस्रं मुसलेनाहन्सहस्रमुदकृन्तत

tato rājñāṃ sahasraṃ sa bhaṅktā pūrvamarindamaḥ |
sahasraṃ musalenāhansahasramudakṛntata

चतुर्दशसहस्राणि कृणदूममपाययत् ।
शिष्टान्ब्रह्मद्विषो जित्वा ततोऽस्नायत भार्गवः

caturdaśasahasrāṇi kṛṇadūmamapāyayat |
śiṣṭānbrahmadviṣo jitvā tato'snāyata bhārgavaḥ

रामरामेत्यमिक्रुष्टो ब्राह्मणैः क्षत्रियार्दितैः ।
निघ्नञ्शतसहस्राणि रामः परशुनाभिभूः

rāmarāmetyamikruṣṭo brāhmaṇaiḥ kṣatriyārditaiḥ |
nighnañśatasahasrāṇi rāmaḥ paraśunābhibhūḥ

न ह्यमृष्यत तां वाचमार्तैर्भृशमुदीरिताम् ।
भृगो रामाभिधावेति यदाऽक्रन्दन्द्विजातयः

na hyamṛṣyata tāṃ vācamārtairbhṛśamudīritām |
bhṛgo rāmābhidhāveti yadā'krandandvijātayaḥ

काश्मीरान्दरदान्कुन्तीन्क्षुद्रकान्मालवाञ्छवान् ।
चेदिकाशिकरूशांश्च ऋषिकान्क्रथकैशिकान्

kāśmīrāndaradānkuntīnkṣudrakānmālavāñchavān |
cedikāśikarūśāṃśca ṛṣikānkrathakaiśikān

अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च मागधान्काशिकोसलान् ।
रात्रायणान्वीतिहोत्रान्किरातान्कार्तिकावतान्

aṅgānvaṅgānkaliṅgāṃśca māgadhānkāśikosalān |
rātrāyaṇānvītihotrānkirātānkārtikāvatān

एतानन्यांश्च राजन्यान्देशेदेशे सहस्रशः ।
निकृत्य निशितैर्बाणैः सम्प्रदाय विवस्वते

etānanyāṃśca rājanyāndeśedeśe sahasraśaḥ |
nikṛtya niśitairbāṇaiḥ sampradāya vivasvate

कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर्मेरुमन्दरभूषणा ।
त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता

kīrṇā kṣatriyakoṭībhirmerumandarabhūṣaṇā |
triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā

कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः स महायशाः ।
इन्द्रगोपकवर्णस्य जीवञ्जीवनिभस्य च

kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sa mahāyaśāḥ |
indragopakavarṇasya jīvañjīvanibhasya ca

पूरयित्वा च सरितः क्षतजस्य सरांसि च ।
चकार तर्पणं वीरः पितॄणां तासु तेषु च

pūrayitvā ca saritaḥ kṣatajasya sarāṃsi ca |
cakāra tarpaṇaṃ vīraḥ pitṝṇāṃ tāsu teṣu ca

सर्वानष्टादश द्वीपान्वशमानीय भार्गवः ।
सोऽश्वमेधसहस्राणि नरमेधशतानि च

sarvānaṣṭādaśa dvīpānvaśamānīya bhārgavaḥ |
so'śvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca

इष्ट्वा सागरपर्यन्तां काश्यपाय महीं ददौ ।
तस्याग्रेणानुपर्येति भूमिं कृत्वा विपांसुलाम्

iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau |
tasyāgreṇānuparyeti bhūmiṃ kṛtvā vipāṃsulām

ततः कालकृतां सत्यां भार्गवाय महात्मने ।
गाधामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः

tataḥ kālakṛtāṃ satyāṃ bhārgavāya mahātmane |
gādhāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ

वेदिमष्टादशोत्सेधां हिरण्यस्यातिपौरुषीम् ।
रामेण जामदग्न्येन प्रतिजग्राह काश्यपः

vedimaṣṭādaśotsedhāṃ hiraṇyasyātipauruṣīm |
rāmeṇa jāmadagnyena pratijagrāha kāśyapaḥ

एवमिष्ट्वा महाबाहुः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
अन्यद्वर्षशतं रामः सौभे साल्वमयोधयत्

evamiṣṭvā mahābāhuḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
anyadvarṣaśataṃ rāmaḥ saubhe sālvamayodhayat

ततः स भृगुशार्दूलस्तं सौभं योधयन्प्रभुः ।
सुबन्धुरं रथं राजन्नास्थाय भरतर्षभ

tataḥ sa bhṛguśārdūlastaṃ saubhaṃ yodhayanprabhuḥ |
subandhuraṃ rathaṃ rājannāsthāya bharatarṣabha

नग्निकानां कुमारीणां गायन्तीनामुपाशृणोत् ।
रामराम महाबाहो भृगूणां कीर्तिवर्धन

nagnikānāṃ kumārīṇāṃ gāyantīnāmupāśṛṇot |
rāmarāma mahābāho bhṛgūṇāṃ kīrtivardhana

त्यज शस्त्राणि सर्वाणि न त्वं सौभं वधिष्यसि ।
शङ्खचक्रगदापाणिर्देवानामभयङ्गरः

tyaja śastrāṇi sarvāṇi na tvaṃ saubhaṃ vadhiṣyasi |
śaṅkhacakragadāpāṇirdevānāmabhayaṅgaraḥ

युधि प्रद्युम्नसाम्बाभ्यां कृष्णः सौभं वधिष्यति ।
तच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रस्तत एव वनं ययौ

yudhi pradyumnasāmbābhyāṃ kṛṣṇaḥ saubhaṃ vadhiṣyati |
tacchrutvā puruṣavyāghrastata eva vanaṃ yayau

न्यस्य सर्वाणि शस्त्राणि कालकाङ्क्षी महायशाः ।
रथं सर्वायुधं चैव शरान्परशुमेव च

nyasya sarvāṇi śastrāṇi kālakāṅkṣī mahāyaśāḥ |
rathaṃ sarvāyudhaṃ caiva śarānparaśumeva ca

धनूंष्यप्सु प्रतिष्ठाप्य रामस्तेपे परं तपः ।
ह्रियं प्रज्ञां श्रियं कीर्तिं लक्ष्मीं चामित्रकर्शनः

dhanūṃṣyapsu pratiṣṭhāpya rāmastepe paraṃ tapaḥ |
hriyaṃ prajñāṃ śriyaṃ kīrtiṃ lakṣmīṃ cāmitrakarśanaḥ

पञ्चाधिष्ठाय धर्मात्मा तं रथं विससर्ज ह ।
आदिकाले प्रवृत्तं तु व्यभजत्करमीश्वरः

pañcādhiṣṭhāya dharmātmā taṃ rathaṃ visasarja ha |
ādikāle pravṛttaṃ tu vyabhajatkaramīśvaraḥ

नाघ्नतं श्रद्धया सौभं न ह्यशक्तो महायशाः ।
जामदग्न्य इति ख्यातो यस्त्वयं भगवानुपिः ।

nāghnataṃ śraddhayā saubhaṃ na hyaśakto mahāyaśāḥ |
jāmadagnya iti khyāto yastvayaṃ bhagavānupiḥ |

सोऽस्य भागस्तपस्तेपे भार्गवो लोकविश्रुतः

so'sya bhāgastapastepe bhārgavo lokaviśrutaḥ