अध्याय 5: नारद युधिष्ठिर से राजधर्म के प्रश्न करते हैं

अथ तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत

atha tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata

वेदोपनिषदां वेत्ता ऋषिः सुरगणार्चितः ।
इतिहासपुराणज्ञः क्रियाकल्पविशेषवित्

vedopaniṣadāṃ vettā ṛṣiḥ suragaṇārcitaḥ |
itihāsapurāṇajñaḥ kriyākalpaviśeṣavit

स्तुतस्तोमग्रहस्तोभपदक्रमविभागवित् ।
शिक्षाक्षरविभागज्ञः पुराकल्पविशेषवित्

stutastomagrahastobhapadakramavibhāgavit |
śikṣākṣaravibhāgajñaḥ purākalpaviśeṣavit

आदिकल्पार्थवेत्ता च कल्पसूत्रार्थतत्त्ववित् ।
ब्रह्मचर्यव्रतपर ऊहापोहविशारदः

ādikalpārthavettā ca kalpasūtrārthatattvavit |
brahmacaryavratapara ūhāpohaviśāradaḥ

नृत्तगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिमस्तथा ।
अष्टादशानां विद्यानां कोशभूतो महाद्युतिः

nṛttagāndharvasevī ca sarvatrāpratimastathā |
aṣṭādaśānāṃ vidyānāṃ kośabhūto mahādyutiḥ

न्यायविद्धर्मतत्त्वज्ञः षडङ्गविदनुत्तमः ।
ऐक्यसंयोगनानात्वसमवायविशारदः

nyāyaviddharmatattvajñaḥ ṣaḍaṅgavidanuttamaḥ |
aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ

वक्ता प्रगल्भो मेधावी स्मृतिमान्नयवित्कविः ।
परापरविभागज्ञः प्रमाणकृतनिश्चयः

vaktā pragalbho medhāvī smṛtimānnayavitkaviḥ |
parāparavibhāgajñaḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ

पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित् ।
उत्तरोत्तरवक्ता च वदतोपि बृहस्पतेः

pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit |
uttarottaravaktā ca vadatopi bṛhaspateḥ

धर्मकामार्थमोक्षेषु यथावत्कृतनिश्चयः ।
तथा भुवनकोशस्य सर्वस्यास्य महामतिः

dharmakāmārthamokṣeṣu yathāvatkṛtaniścayaḥ |
tathā bhuvanakośasya sarvasyāsya mahāmatiḥ

प्रत्यक्षदर्शी लोकस्य तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
साङ्ख्ययोगविभागज्ञो निर्विवित्सुः सुरासुरान्

pratyakṣadarśī lokasya tiryagūrdhvamadhastathā |
sāṅkhyayogavibhāgajño nirvivitsuḥ surāsurān

सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञस्त्वनुमानविभागवित् ।
षाङ्गुण्यविधियुक्तश्च सर्वशास्त्रविशारदः

sandhivigrahatattvajñastvanumānavibhāgavit |
ṣāṅguṇyavidhiyuktaśca sarvaśāstraviśāradaḥ

युद्धगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिघस्तथा ।
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्युक्तो गुणगणैर्मुनिः

yuddhagāndharvasevī ca sarvatrāpratighastathā |
etaiścānyaiśca bahubhiryukto guṇagaṇairmuniḥ

लोकाननुचरन्सर्वानागमत्तां सभां नृप ।
नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा

lokānanucaransarvānāgamattāṃ sabhāṃ nṛpa |
nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā

पारिजातेन राजेन्द्र पर्वतेन च धीमता ।
सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः

pārijātena rājendra parvatena ca dhīmatā |
sumukhena ca saumyena devarṣiramitadyutiḥ

सभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः ।
जयाशीर्भिस्तु तं विप्रो धर्मराजानमार्चयत्

sabhāsthānpāṇḍavāndraṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ |
jayāśīrbhistu taṃ vipro dharmarājānamārcayat

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् ।
सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह

tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit |
sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha

अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा ।
तदर्हमासनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि

abhyavādayata prītyā vinayāvanatastadā |
tadarhamāsanaṃ tasmai sampradāya yathāvidhi

गां चैव मधुपर्कं च सम्प्रदायार्घ्यमेव च ।
अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित्

gāṃ caiva madhuparkaṃ ca sampradāyārghyameva ca |
arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit

तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् ।
सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः ।
धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम्

tutoṣa ca yathāvacca pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt |
so'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvairmaharṣirvedapāragaḥ |
dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram

कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः ।
सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते

kaccidarthāśca kalpante dharme ca ramate manaḥ |
sukhāni cānubhūyante manaśca na vihanyate

कच्चिदाचरितां पूर्वैर्नरदेवपितामहैः ।
वर्तसे वृत्तिमक्षुद्रां धर्मार्थसहितां त्रिषु

kaccidācaritāṃ pūrvairnaradevapitāmahaiḥ |
vartase vṛttimakṣudrāṃ dharmārthasahitāṃ triṣu

कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वा ।
उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे

kaccidarthena vā dharmaṃ dharmeṇārthamathāpi vā |
ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञः सदा वरद सेवसे

kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |
vibhajya kāle kālajñaḥ sadā varada sevase

कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथाऽनघ ।
बलाबलं तथा सम्यक्वतुर्दश परीक्षसे

kaccidrājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃstathā'nagha |
balābalaṃ tathā samyakvaturdaśa parīkṣase

कच्चिदात्सानमर्न्वाक्ष्य परांश्च जयतां वर ।
तथा सन्धाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे

kaccidātsānamarnvākṣya parāṃśca jayatāṃ vara |
tathā sandhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase

कच्चित्प्रकृतयः सप्त न लुप्ता भरतर्षभ ।
आढ्यास्तथा व्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः

kaccitprakṛtayaḥ sapta na luptā bharatarṣabha |
āḍhyāstathā vyasaninaḥ svanuraktāśca sarvaśaḥ

कच्चिन्न कृतकैर्दूतैर्ये चाप्यपरिशङ्किताः ।
त्वत्तो वा तव चामात्यैर्भिद्यते मन्त्रितं तथा

kaccinna kṛtakairdūtairye cāpyapariśaṅkitāḥ |
tvatto vā tava cāmātyairbhidyate mantritaṃ tathā

मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद्वेत्सि चिकीर्षितम् ।
कच्चित्सन्धिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे

mitrodāsīnaśatrūṇāṃ kaccidvetsi cikīrṣitam |
kaccitsandhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase

कच्चिद्वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुमन्यसे ।
कच्चिदात्मसमा वृद्धाः शुद्धाः सम्बोधनक्षमाः

kaccidvṛttimudāsīne madhyame cānumanyase |
kaccidātmasamā vṛddhāḥ śuddhāḥ sambodhanakṣamāḥ

कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीरमन्त्रिणः ।
विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत

kulīnāścānuraktāśca kṛtāste vīramantriṇaḥ |
vijayo mantramūlo hi rājño bhavati bhārata

कच्चित्संवृतमन्त्रैस्ते अमात्यैः शास्त्रकोविदैः ।
राष्ट्रं सुरक्षितं तात शत्रुभिर्न विलुप्यते

kaccitsaṃvṛtamantraiste amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ |
rāṣṭraṃ surakṣitaṃ tāta śatrubhirna vilupyate

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुद्ध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित्

kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibuddhyase |
kacciccāpararātreṣu cintayasyarthamarthavit

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रं परिधावति

kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha |
kaccitte mantrito mantro na rāṣṭraṃ paridhāvati

कच्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान् ।
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान्

kaccidarthānviniścitya laghumūlānmahodayān |
kṣipramārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān

कच्चिन्न स्रवे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं चात्र कारणम्

kaccinna srave karmāntāḥ parokṣāste viśaṅkitāḥ |
sarve vā punarutsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ cātra kāraṇam

आप्तैरलुब्धैः क्रमिकैस्ते च कच्चिदनुष्ठिताः ।
कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः

āptairalubdhaiḥ kramikaiste ca kaccidanuṣṭhitāḥ |
kaccidrājankṛtānyeva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ

विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित् ।
कच्चित्कारणिका धर्मे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः ।
कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः

viduste vīra karmāṇi nānavāptāni kānicit |
kaccitkāraṇikā dharme sarvaśāstreṣu kovidāḥ |
kārayanti kumārāṃśca yodhamukhyāṃśca sarvaśaḥ

कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्नः श्रेयसं परम्

kaccitsahasrairmūrkhāṇāmekaṃ krīṇāsi paṇḍitam |
paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānnaḥ śreyasaṃ param

कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः

kacciddurgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ

एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः ।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्

ekopyamātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः

kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |
tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ

कच्चिद्द्विषामविदितः प्रतिपन्नश्च सरवदा ।
नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन

kacciddviṣāmaviditaḥ pratipannaśca saravadā |
nityayukto ripūnsarvānvīkṣase ripusūdana

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः

kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |
anasūyuranupraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा

kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā

कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिपः प्रतिपादकः ।
उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव

kaccidaṅgeṣu niṣṇāto jyotipaḥ pratipādakaḥ |
utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalastava

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः

kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |
jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn |
śreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्विजसे प्रजाः ।
राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ

kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvijase prajāḥ |
rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः

kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तथा ।

kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimāndhṛtimāñśuciḥ |
kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatistathā |

कच्चिद्बलस्य ते मुख्याः सर्वयुद्धविशारदाः ।
धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः

kaccidbalasya te mukhyāḥ sarvayuddhaviśāradāḥ |
dhṛṣṭāvadātā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ

कच्चिद्वलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकर्षसि

kaccidvalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |
samprāptakāle dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi

कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः

kālātikramaṇādete bhaktavetanayorbhṛtāḥ |
bhartuḥ kupyanti daurgatyātso'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति सदा युधि

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
kaccitprāṇāṃstavārtheṣu santyajanti sadā yudhi

कच्चिन्नैको बहूनर्थान्सर्वशः साम्परायिकान् ।
अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शासनातिगः

kaccinnaiko bahūnarthānsarvaśaḥ sāmparāyikān |
anuśāsti yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ

कच्चित्पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन् ।
लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम्

kaccitpuruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan |
labhate mānamadhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam

कच्चिद्विद्याविनीतांश्च नराञ्ज्ञानविशारदान् ।
यथार्हं गुणतश्चैव दानेनाभ्युपपद्यसे

kaccidvidyāvinītāṃśca narāñjñānaviśāradān |
yathārhaṃ guṇataścaiva dānenābhyupapadyase

कच्चिद्दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमीयुषाम् ।
व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ

kacciddārānmanuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyumīyuṣām |
vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha

कच्चिद्भयादुपगतं क्षीणं वा रिपुमागतम् ।
युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि

kaccidbhayādupagataṃ kṣīṇaṃ vā ripumāgatam |
yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravatparirakṣasi

कच्चित्त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते ।
समश्चानभिशङ्क्यश्च यथा माता यथा पिता

kaccittvameva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate |
samaścānabhiśaṅkyaśca yathā mātā yathā pitā

कच्चिद्व्यसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ ।
अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम्

kaccidvyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha |
abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam

यात्रामारभसे दिष्ट्या प्राप्तकालमरिन्दम ।
पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम्

yātrāmārabhase diṣṭyā prāptakālamarindama |
pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam

बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः ।
कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परन्तप ।
उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः

balasya ca mahārāja dattvā vetanamagrataḥ |
kaccicca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre parantapa |
upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ

कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः ।
पारञ्जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान्

kaccidātmānamevāgre vijitya vijitendriyaḥ |
pārañjigīṣase pārtha pramattānajitendriyān

कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः ।
साम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद्गुणाः

kaccitte yāsyataḥ śatrūnparvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ |
sāma dānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśca vidhivadguṇāḥ

तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि
कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूः ।

tāṃśca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi
kaccidaṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ |

बलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिवर्धिनी
कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परन्तप ।

balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ prativardhinī
kaccillavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre parantapa |

अविहाय महाराज निहंसि समरे रिपून्
कच्चित्स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव ।

avihāya mahārāja nihaṃsi samare ripūn
kaccitsvapararāṣṭreṣu bahavo'dhikṛtāstava |

अर्थान्समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम्

arthānsamadhitiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam

कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शनानि च ।
घ्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव ।

kaccidabhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśanāni ca |
ghreyāṇi ca mahārāja rakṣantyanumatāstava |

कच्चित्कोशश्च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम्
आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः

kaccitkośaśca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāramāyudham
āyaśca kṛtakalyāṇaistava bhaktairanuṣṭhitaḥ

कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशाम्पते
रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान् ।

kaccidābhyantarebhyaśca bāhyebhyaśca viśāmpate
rakṣasyātmānamevāgre tāṃśca svebhyo mithaśca tān |

कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च ।
प्रतिजानन्ति पूर्वाह्णे व्ययं व्यसनजं तव

kaccinna pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca |
pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava

कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः ।
पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशुद्ध्यते तव

kaccidāyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ |
pādabhāgaistribhirvāpi vyayaḥ saṃśuddhyate tava

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धा-
न्वणिजः शिल्पिनः श्रितान् ।
अभीक्ष्णमनुगृहाणिसि
धनधान्येन दुर्गतान्

kaccijjñātīngurūnvṛddhā-
nvaṇijaḥ śilpinaḥ śritān |
abhīkṣṇamanugṛhāṇisi
dhanadhānyena durgatān

कच्चिच्चायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः ।
अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यमायं व्ययं तव

kacciccāyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ |
anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityamāyaṃ vyayaṃ tava

कच्चिदर्थेषु सम्प्रौढान्हितकामाननुप्रियान् ।
नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम्

kaccidartheṣu samprauḍhānhitakāmānanupriyān |
nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvamaprāpya kilbiṣam

कच्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान् ।
त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत

kaccidviditvā puruṣānuttamādhamamadhyamān |
tvaṃ karmasvanurūpeṣu niyojayasi bhārata

कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशाम्पते ।
अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः

kaccinna lubdhāścaurā vā vairiṇo vā viśāmpate |
aprāptavyavahārā vā tava karmasvanuṣṭhitāḥ

कच्चिन्न चौरैर्लुब्धैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वा ।
त्वया वा पीड्यते राष्ट्रं कच्चित्तुष्टाः कृषीवलाः

kaccinna caurairlubdhairvā kumāraiḥ strībalena vā |
tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccittuṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ

कच्चिद्राष्ट्रे तटाकानि पूर्णानि च बृहन्ति च ।
भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका

kaccidrāṣṭre taṭākāni pūrṇāni ca bṛhanti ca |
bhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣirdevamātṛkā

कच्चिन्नं भक्तं बीजं च कर्षकस्यावसीदति ।
प्रत्येकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम्

kaccinnaṃ bhaktaṃ bījaṃ ca karṣakasyāvasīdati |
pratyekaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsyṛṇamanugraham

कच्चित्स्वनुष्ठिता तात वार्ता ते साधुभिर्जनैः ।
वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते

kaccitsvanuṣṭhitā tāta vārtā te sādhubhirjanaiḥ |
vārtāyāṃ saṃśritastāta loko'yaṃ sukhamedhate

कच्चिच्छूराः कृतप्रज्ञाः पञ्चपञ्च स्वनुष्ठिताः ।
क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव

kaccicchūrāḥ kṛtaprajñāḥ pañcapañca svanuṣṭhitāḥ |
kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañjanapade tava

कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत्कृताः ।
ग्रामवच्च कृताः प्रान्तास्ते च सर्वे त्वदर्पणाः

kaccinnagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravatkṛtāḥ |
grāmavacca kṛtāḥ prāntāste ca sarve tvadarpaṇāḥ

कच्चिद्बलेनानुगताः समानि विषमाणि च ।
पुराणि चौरान्निघ्नन्तश्चरन्ति विषये तव

kaccidbalenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca |
purāṇi caurānnighnantaścaranti viṣaye tava

कच्चित्स्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे

kaccitsriyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |
kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase

कच्चिदात्ययिकं श्रुत्वा तदर्थमनुचिन्त्य च ।
प्रियाण्यनुभवञ्शेषे न त्वमन्तः पुरे नृप

kaccidātyayikaṃ śrutvā tadarthamanucintya ca |
priyāṇyanubhavañśeṣe na tvamantaḥ pure nṛpa

कच्चिद्द्वौ प्रथमौ यामौ रात्रेः सुप्त्वा विशाम्पते ।
सञ्चिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे

kacciddvau prathamau yāmau rātreḥ suptvā viśāmpate |
sañcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्यान्समलङ्कृतः ।
उत्थाय काले कालज्ञैः सह पाण्डव मन्त्रिभिः

kacciddarśayase nityaṃ manuṣyānsamalaṅkṛtaḥ |
utthāya kāle kālajñaiḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ

कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलङ्कृताः ।
उपासते त्वामभितो रक्षणार्थमरिन्दम

kaccidraktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṅkṛtāḥ |
upāsate tvāmabhito rakṣaṇārthamarindama

कच्चिद्दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशाम्पते ।
परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च

kacciddaṇḍyeṣu yamavatpūjyeṣu ca viśāmpate |
parīkṣya vartase samyagapriyeṣu priyeṣu ca

कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा ।
मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि

kaccicchārīramābādhamauṣadhairniyamena vā |
mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi

कच्चिद्वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः ।
सुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा

kaccidvaidyāścikitsāyāmaṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ |
suhṛdaścānuraktāśca śarīre te hitāḥ sadā

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा मानाद्वापि विशाम्पते ।
अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तान्नापास्यसि कथञ्चन

kaccinna lobhānmohādvā mānādvāpi viśāmpate |
arthipratyarthinaḥ prāptānnāpāsyasi kathañcana

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात्प्रणयेन वा ।
आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणात्सि वै

kaccinna lobhānmohādvā viśrambhātpraṇayena vā |
āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇātsi vai

कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः ।
त्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीताः कथञ्चन

kaccitpaurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ |
tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathañcana

कच्चिन्न दुर्बलः शत्रुर्बलेन परिपीडितः ।
मन्त्रेण बलवान्कश्चिदुभाभ्यां च कथञ्चन

kaccinna durbalaḥ śatrurbalena paripīḍitaḥ |
mantreṇa balavānkaścidubhābhyāṃ ca kathañcana

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु सन्त्यजन्ति त्वया हृताः

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ |
kaccitprāṇāṃstvadartheṣu santyajanti tvayā hṛtāḥ

कच्चित्ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्तते ।
ब्राह्मणानां च साधूनां तव नैः श्रेयसी शुभा ।
दक्षिणास्त्वं ददास्येषां नित्यं स्वर्गापवर्गदाः

kaccitte sarvavidyāsu guṇato'rcā pravartate |
brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava naiḥ śreyasī śubhā |
dakṣiṇāstvaṃ dadāsyeṣāṃ nityaṃ svargāpavargadāḥ

कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैः ।
यतमानस्तथा कर्तुं तस्मिन्कर्मणि वर्तसे

kacciddharme trayīmūle pūrvairācarite janaiḥ |
yatamānastathā kartuṃ tasminkarmaṇi vartase

कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्रन्ति वै द्विजाः ।
गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम्

kaccittava gṛhe'nnāni svādūnyaśranti vai dvijāḥ |
guṇavanti guṇopetāstavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam

कच्चित्क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशः ।
पौण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुमात्मवान्

kaccitkratūnekacitto vājapeyāṃśca sarvaśaḥ |
pauṇḍarīkāṃśca kārtsnyena yatase kartumātmavān

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्दैवतांस्तापसानपि ।
चैत्यांश्च वृक्षान्कल्याणान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि

kaccijjñātīngurūnvṛddhāndaivatāṃstāpasānapi |
caityāṃśca vṛkṣānkalyāṇānbrāhmaṇāṃśca namasyasi

कच्चिच्छोको न मन्युर्वा त्वया प्रोत्पाद्यतेऽनघ ।
अपि मङ्गलहस्तश्च जनः पार्श्वे न तिष्ठति

kaccicchoko na manyurvā tvayā protpādyate'nagha |
api maṅgalahastaśca janaḥ pārśve na tiṣṭhati

कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघ ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी

kaccideṣā ca te buddhirvṛttireṣā ca te'nagha |
āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī

एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति ।
विजित्य च महीं राजा सोत्यन्तं सुखमेधते

etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati |
vijitya ca mahīṃ rājā sotyantaṃ sukhamedhate

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणि ।
अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचि

kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścaurakarmaṇi |
adṛṣṭaśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuci

दुष्टो गृहीतस्तत्कारितज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ

duṣṭo gṛhītastatkāritajjñairdṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ |
kaccinna mucyate steno dravyalobhānnararṣabha

उत्पन्नानकच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत ।
अर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः

utpannānakaccidāḍhyasya daridrasya ca bhārata |
arthānna mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ।
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम्

nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām |
ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca cintanam

निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ।
मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः

niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam |
maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ

कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ।
प्रायशोयैर्विनश्यन्ति कृतमूलापि पार्थिवः

kaccittvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa |
prāyaśoyairvinaśyanti kṛtamūlāpi pārthivaḥ

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफळं धनम् ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्

kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphaḻaṃ dhanam |
kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam

कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम् ।
कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम्

kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam |
kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam

अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् ।
रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम्

agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam |
ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam

एतदाख्याय स मुनिर्नारदो वै महातपाः ।
पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्

etadākhyāya sa munirnārado vai mahātapāḥ |
papracchānantaramidaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

कच्चिदभ्यागता दूराद्वणिजो लाभकारणात् ।
यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः

kaccidabhyāgatā dūrādvaṇijo lābhakāraṇāt |
yathoktamavahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ

कच्चित्ते पुरुषा राजन्पुरे राष्ट्रे च मानिताः ।
उपानयन्ति पण्यानि उपाधाभिरवञ्चिताः

kaccitte puruṣā rājanpure rāṣṭre ca mānitāḥ |
upānayanti paṇyāni upādhābhiravañcitāḥ

कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः ।
नित्यमर्थविदां तात यथाधर्मार्थदर्शिनाम्

kaccicchṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ |
nityamarthavidāṃ tāta yathādharmārthadarśinām

कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च ।
धर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयेते मधुसर्पिषी

kaccitte kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca |
dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyete madhusarpiṣī

द्रव्योपकरणं किञ्चित्सर्वदा सर्वशिल्पिनाम् ।
चातुर्मास्यावरं सम्यङ्नियतं सम्प्रयच्छसि

dravyopakaraṇaṃ kiñcitsarvadā sarvaśilpinām |
cāturmāsyāvaraṃ samyaṅniyataṃ samprayacchasi

कच्चित्कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससि ।
सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन्

kaccitkṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasi |
satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan

कच्चित्सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ ।
हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि वा विभो

kaccitsūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha |
hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi vā vibho

कच्चिदभ्यस्यते सम्यग्गृहे ते भरतर्षभ ।
धनुर्वेदस्य सूत्रं वै यन्त्रसूत्रं च नागरम्

kaccidabhyasyate samyaggṛhe te bharatarṣabha |
dhanurvedasya sūtraṃ vai yantrasūtraṃ ca nāgaram

कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघ ।
विषयोगास्तथा सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः

kaccidastrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaśca te'nagha |
viṣayogāstathā sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ

कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्वं व्यालभयात्तथा ।
रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षशि

kaccidagnibhayāccaiva sarvaṃ vyālabhayāttathā |
rogarakṣobhayāccaiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣaśi

कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून्व्यङ्गानबान्धवान् ।
पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि

kaccidandhāṃśca mūkāṃśca paṅgūnvyaṅgānabāndhavān |
piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitānapi

षडवर्था महाराज कच्चित्ते पृष्ठतः कृताः ।
निद्राऽऽलस्यं भयं क्रोधो मार्दवं दीर्घसूत्रता

ṣaḍavarthā mahārāja kaccitte pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ |
nidrā''lasyaṃ bhayaṃ krodho mārdavaṃ dīrghasūtratā

ततः कुरूणामृषभो महात्मा
श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य ।
प्रणम्य पादावभिवाद्य तुष्टो
राजाऽब्रवीन्नारदं देवरूपम्

tataḥ kurūṇāmṛṣabho mahātmā
śrutvā giro brāhmaṇasattamasya |
praṇamya pādāvabhivādya tuṣṭo
rājā'bravīnnāradaṃ devarūpam

एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं
प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा ।
उक्त्वा तथा चैव चकार राजा
लेभे महीं सागरमेखलां च

evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ
prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā |
uktvā tathā caiva cakāra rājā
lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca

एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे ।
स विहृत्येह सुसुखी शुक्रस्यैति सलोकताम्

evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe |
sa vihṛtyeha susukhī śukrasyaiti salokatām