अध्याय 4: युधिष्ठिर का सभाप्रवेश, ऋषि और राजा आते हैं

तां तु कृत्वा सभां श्रेष्ठां मयश्चार्जुनमब्रवीत् ।
भूतानां च महावीर्यो ध्वजाग्रे किङ्करो गणः

tāṃ tu kṛtvā sabhāṃ śreṣṭhāṃ mayaścārjunamabravīt |
bhūtānāṃ ca mahāvīryo dhvajāgre kiṅkaro gaṇaḥ

तव विष्फारघोषेण मेघवन्निनदिष्यति ।
अयं हि सूर्यसङ्काशो ज्वलनस्य रथो महान् ॥ 2

tava viṣphāraghoṣeṇa meghavanninadiṣyati |
ayaṃ hi sūryasaṅkāśo jvalanasya ratho mahān || 2

इमे च दिविजाः श्वेता वीर्यवन्तो हयोत्तमाः ।
मायामयः कृतो ह्येष ध्वजो वानरलक्षणः

ime ca divijāḥ śvetā vīryavanto hayottamāḥ |
māyāmayaḥ kṛto hyeṣa dhvajo vānaralakṣaṇaḥ

असज्जमानो वृक्षेषु धूमकेतुरिवोच्छ्रितः ।
बहुवर्णं हि लक्ष्येत ध्वजं वानरलक्षणम्

asajjamāno vṛkṣeṣu dhūmaketurivocchritaḥ |
bahuvarṇaṃ hi lakṣyeta dhvajaṃ vānaralakṣaṇam

ध्वजोत्कटं ह्यनवमं युद्धे द्रक्ष्यसि विष्ठितम् ।
एव वीरः सव्यसाचिन्ध्वजस्यान्ते भविष्यति

dhvajotkaṭaṃ hyanavamaṃ yuddhe drakṣyasi viṣṭhitam |
eva vīraḥ savyasācindhvajasyānte bhaviṣyati

इत्युक्त्वाऽऽलिङ्ग्य वीभत्सुं विसृष्टः प्रययौ मयः ।

ityuktvā''liṅgya vībhatsuṃ visṛṣṭaḥ prayayau mayaḥ |

ततः प्रवेशनं तस्यां चक्रे राजा युधिष्ठिरः ।
अयुतं भोजयित्वा तु ब्राह्मणानां नराधिपः

tataḥ praveśanaṃ tasyāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ |
ayutaṃ bhojayitvā tu brāhmaṇānāṃ narādhipaḥ

साज्येन पायसेनैव मधुना मिश्रितेन च ।
भक्ष्यैर्मूलैः फलैश्चैव मांसैर्वाराहहारिणैः ।
कृसरेणाथ जीवन्त्या हविष्येण च सर्वशः

sājyena pāyasenaiva madhunā miśritena ca |
bhakṣyairmūlaiḥ phalaiścaiva māṃsairvārāhahāriṇaiḥ |
kṛsareṇātha jīvantyā haviṣyeṇa ca sarvaśaḥ

मांसप्रकारैर्विविधैः खाद्यैश्चापि तथा नृप ।
चोष्यैश्च विविधै राजन्पेयैश्च बहुविस्तरैः

māṃsaprakārairvividhaiḥ khādyaiścāpi tathā nṛpa |
coṣyaiśca vividhai rājanpeyaiśca bahuvistaraiḥ

अहतैश्चैव वासोभिर्माल्यैरुच्चावचैरपि ।
तर्पयामास विप्रेन्द्रान्नानादिग्भ्यः समागतान्

ahataiścaiva vāsobhirmālyairuccāvacairapi |
tarpayāmāsa viprendrānnānādigbhyaḥ samāgatān

ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः पुनः ।
पुण्याहघोषस्तत्रासीद्दिवस्पृगिव भारत

dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ pratyekaśaḥ punaḥ |
puṇyāhaghoṣastatrāsīddivaspṛgiva bhārata

वादित्रैर्विविधैर्दिव्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि ।
पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो देवतानि निवेश्य च

vāditrairvividhairdivyairgandhairuccāvacairapi |
pūjayitvā kuruśreṣṭho devatāni niveśya ca

तत्र मल्ला नटा झल्लाः सूता वैतालिकास्तथा ।
उपतस्थुर्महात्मानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikāstathā |
upatasthurmahātmānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

तथा स कृत्वा पूजां तां भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रो यथा दिवि

tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakro yathā divi

सभायामृषयस्तस्यां पाण्डवैः सह आसते ।
आसाञ्चक्रुर्नरेन्द्राश्च नानादेशसमागताः

sabhāyāmṛṣayastasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate |
āsāñcakrurnarendrāśca nānādeśasamāgatāḥ

असितो देवलः सत्यः सर्पिर्माली महाशिराः ।
अर्वा वसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको बलिः

asito devalaḥ satyaḥ sarpirmālī mahāśirāḥ |
arvā vasuḥ sumitraśca maitreyaḥ śunako baliḥ

बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः ।
सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो व्यासशिष्यास्तथा वयम्

bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ |
sumanturjaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyāstathā vayam

तित्तिरिर्याज्ञवल्क्यश्च ससुतो रोमहर्षणः ।
अप्सुहोम्यश्च धौम्यश्च अणीमाण्डव्यकौशिकौ

tittiriryājñavalkyaśca sasuto romaharṣaṇaḥ |
apsuhomyaśca dhaumyaśca aṇīmāṇḍavyakauśikau

दामोष्णीपस्त्रैबलीश्च पर्णादो घटजानुकः ।
मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकः

dāmoṣṇīpastraibalīśca parṇādo ghaṭajānukaḥ |
mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaśca sārikaḥ

बलिवाकः सिनीवाकः सप्तपालः कृतश्रमः ।
जातूकर्णः शिखावांश्च आलम्बः पारिजातकः

balivākaḥ sinīvākaḥ saptapālaḥ kṛtaśramaḥ |
jātūkarṇaḥ śikhāvāṃśca ālambaḥ pārijātakaḥ

पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयो महामुनिः ।
पवित्रपाणिः सावर्णो भालुकिर्गालवस्तथा

parvataśca mahābhāgo mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ |
pavitrapāṇiḥ sāvarṇo bhālukirgālavastathā

जङ्घाबन्धुश्च रैभ्यश्च कोपवेगस्तथा भृगुः ।
हरिबभ्रुश्च कौण्डिन्यो बभ्रुमाली सनातनः

jaṅghābandhuśca raibhyaśca kopavegastathā bhṛguḥ |
haribabhruśca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ

काक्षीवानौशिजश्चैव नाचिकेतोऽथ गौतमः ।
पैङ्ग्यो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः

kākṣīvānauśijaścaiva nāciketo'tha gautamaḥ |
paiṅgyo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaśca mahātapāḥ

कुक्कुरो वेणुजङ्घोऽथ कालापः कठ एव च ।
मुनयो धर्मविद्वांसो धृतात्मानो जितेन्द्रियाः

kukkuro veṇujaṅgho'tha kālāpaḥ kaṭha eva ca |
munayo dharmavidvāṃso dhṛtātmāno jitendriyāḥ

एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः ।
उपासते महात्मानं सभायामृषिसत्तमाः

ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ |
upāsate mahātmānaṃ sabhāyāmṛṣisattamāḥ

कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयोऽमलाः ।
तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते

kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo'malāḥ |
tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājamupāsate

श्रीमान्महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः ।
सङ्ग्रामजिद्दुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान् ।

śrīmānmahātmā dharmātmā muñjaketurvivardhanaḥ |
saṅgrāmajiddurmukhaśca ugrasenaśca vīryavān |

कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकश्चापराजितः ।
कम्बोजराजः कमठः कम्पनश्च महाबलः

kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaścāparājitaḥ |
kambojarājaḥ kamaṭhaḥ kampanaśca mahābalaḥ

सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः ।
बलपौरुषसम्पन्नान्कृतास्त्रानमितौजसः ।
यथाऽसुरान्कालकेयान्देवो वज्रधरस्तथा

satataṃ kampayāmāsa yavanāneka eva yaḥ |
balapauruṣasampannānkṛtāstrānamitaujasaḥ |
yathā'surānkālakeyāndevo vajradharastathā

जटासुरो मद्रकानां च राजा
कुन्तिः पुलिन्दश्च किरातराजः ।
तथाङ्गवाङ्गौ सहपुण्ड्रकेण
पाण्ड्योड्रराजौ च सहान्ध्रकेण

jaṭāsuro madrakānāṃ ca rājā
kuntiḥ pulindaśca kirātarājaḥ |
tathāṅgavāṅgau sahapuṇḍrakeṇa
pāṇḍyoḍrarājau ca sahāndhrakeṇa

अङ्गो वङ्गः सुमित्रश्च शैब्यश्चामित्रकर्शनः ।
किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा

aṅgo vaṅgaḥ sumitraśca śaibyaścāmitrakarśanaḥ |
kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatistathā

चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः ।
श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयसेनश्च मागधः

cāṇūro devarātaśca bhojo bhīmarathaśca yaḥ |
śrutāyudhaśca kāliṅgo jayasenaśca māgadhaḥ

सुकर्मा चेकितानश्च पुरुश्चामित्रकर्शनः ।
केतुमान्वसुदानश्च वैदेहोऽथ कृतक्षणः

sukarmā cekitānaśca puruścāmitrakarśanaḥ |
ketumānvasudānaśca vaideho'tha kṛtakṣaṇaḥ

सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः ।
अनूपराजो दुर्धर्पः क्रमजिच्च सुदर्शनः

sudharmā cāniruddhaśca śrutāyuśca mahābalaḥ |
anūparājo durdharpaḥ kramajicca sudarśanaḥ

शिशुपालः सहसुतः करूपाधिपतिस्तथा ।
वृष्णीनां चैव दुर्धर्पाः कुमारा देवरूपिणः

śiśupālaḥ sahasutaḥ karūpādhipatistathā |
vṛṣṇīnāṃ caiva durdharpāḥ kumārā devarūpiṇaḥ

आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च ।
अक्रूरः कृतवर्मा च सत्यकश्च शिनेः सुतः

āhuko vipṛthuścaiva gadaḥ sāraṇa eva ca |
akrūraḥ kṛtavarmā ca satyakaśca śineḥ sutaḥ

भीष्मकोऽथाकृतिश्चैव द्युमत्सेनश्च वीर्यवान् ।
केकयाश्च महेष्वासा यज्ञसेनश्च सोमकिः

bhīṣmako'thākṛtiścaiva dyumatsenaśca vīryavān |
kekayāśca maheṣvāsā yajñasenaśca somakiḥ

केतुमान्वसुमांश्चैव कृतास्त्रश्च महाबलः ।
एते चान्ये च बहवः क्षत्रिया मुख्यसंमताः ।

ketumānvasumāṃścaiva kṛtāstraśca mahābalaḥ |
ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyā mukhyasaṃmatāḥ |

उपासते सभायां स्म कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अर्जुनं ये व संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः

upāsate sabhāyāṃ sma kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
arjunaṃ ye va saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ

अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः ।
तत्रैव शिक्षिता राजन्कुमारा वृष्णिनन्दनाः ।

aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ |
tatraiva śikṣitā rājankumārā vṛṣṇinandanāḥ |

रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानश्च सात्यकिः ।
सुधर्मा चानिरुद्धश्च शैव्यश्च नरपुङ्गवः

raukmiṇeyaśca sāmbaśca yuyudhānaśca sātyakiḥ |
sudharmā cāniruddhaśca śaivyaśca narapuṅgavaḥ

एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते ।
धनञ्जयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः

ete cānye ca bahavo rājānaḥ pṛthivīpate |
dhanañjayasakhā cātra nityamāste sma tumburuḥ

उपासते महात्मानमासीनं सप्तविंशतिः ।
चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा

upāsate mahātmānamāsīnaṃ saptaviṃśatiḥ |
citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasastathā

गीतवादित्रकुशलाः साम्यतालविशारदाः ।
प्रमाणोऽथ लये स्थाने किन्नराः कृतनिश्रमाः

gītavāditrakuśalāḥ sāmyatālaviśāradāḥ |
pramāṇo'tha laye sthāne kinnarāḥ kṛtaniśramāḥ

सञ्चोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वसहितास्तदा ।
गायन्ति दिव्यतानैस्ते यथान्यायं मनस्विनः

sañcoditāstumburuṇā gandharvasahitāstadā |
gāyanti divyatānaiste yathānyāyaṃ manasvinaḥ

पाण्डुपुत्रानृषींश्चैव रमयन्त उपासते ।
तस्यां सभायामासीनाः सुव्रताः सत्यसङ्गराः

pāṇḍuputrānṛṣīṃścaiva ramayanta upāsate |
tasyāṃ sabhāyāmāsīnāḥ suvratāḥ satyasaṅgarāḥ

दिवीव देवा ब्रह्माणं युधिष्ठिरमुपासते

divīva devā brahmāṇaṃ yudhiṣṭhiramupāsate