अध्याय 41: भीष्म बताते हैं श्रीकृष्ण क्यों पूज्य हैं

ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत् ।
उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः

tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālamupādravat |
uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान् ।
अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम्

nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvamuktavān |
adharmaśca paro rājanpāruṣyaṃ ca nirarthakam

न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिवः ।
भीष्मः शान्तनवस्त्वेनं मावमंस्थास्त्वमन्यथा

na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthivaḥ |
bhīṣmaḥ śāntanavastvenaṃ māvamaṃsthāstvamanyathā

पश्य चैतान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतरान्बहून् ।
मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्वं क्षन्तुमर्हसि

paśya caitānmahīpālāṃstvatto vṛddhatarānbahūn |
mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvatvaṃ kṣantumarhasi

वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्णश्चेदिपते भृशम् ।
न ह्येनं त्वं तथा यथैनं वेद कौरवः

veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣṇaścedipate bhṛśam |
na hyenaṃ tvaṃ tathā yathainaṃ veda kauravaḥ

नास्मै देयो ह्यनुनयो नायमर्हति सान्त्वनम् ।
लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नाभिमन्यते

nāsmai deyo hyanunayo nāyamarhati sāntvanam |
lokavṛddhatame kṛṣṇe yo'rhaṇāṃ nābhimanyate

क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः ।
यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः

kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ |
yo muñcati vaśe kṛtvā gururbhavati tasya saḥ

अस्यां हि समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि ।
न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा

asyāṃ hi samitau rājñāmekamapyajitaṃ yudhi |
na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā

न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः ।
त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः

na hi kevalamasmākamayamarcyatamo'cyutaḥ |
trayāṇāmapi lokānāmarcanīyo mahābhujaḥ

कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः ।
जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम्

kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
jagatsarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam

तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान् ।
एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी

tasmātsatsvapi vṛddheṣu kṛṣṇamarcāma netarān |
evaṃ vaktuṃ na cārhastvaṃ mā te'bhūdbuddhirīdṛśī

ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः ।
यस्य राजन्प्रभावज्ञाः पुरा सर्वे च रक्षिताः ।
तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान्

jñānavṛddhā mayā rājanbahavaḥ paryupāsitāḥ |
yasya rājanprabhāvajñāḥ purā sarve ca rakṣitāḥ |
teṣāṃ kathayatāṃ śaurerahaṃ guṇavato guṇān

समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम् ।
कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः

samāgatānāmaśrauṣaṃ bahūnbahumatānsatām |
karmāṇyapi ca yānyasya janmaprabhṛti dhīmataḥ

बहृशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे ।
न केवलं वयं कामाच्चेदिगज जनार्दनम्

bahṛśaḥ kathyamānāni narairbhūyaḥ śrutāni me |
na kevalaṃ vayaṃ kāmāccedigaja janārdanam

न सम्बन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथञ्चन ।
अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम्

na sambandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathañcana |
arcāmahe'rcitaṃ sadbhirbhuvi bhūtasukhāvaham

यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुञ्ज्महे
न च कश्चिदिहास्माभिः सुवालोप्यपरीक्षितः

yaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayuñjmahe
na ca kaścidihāsmābhiḥ suvālopyaparīkṣitaḥ

गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः ।
ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः

guṇairvṛddhānatikramya harirarcyatamo mataḥ |
jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ

वैश्यानां धान्यधनवाञ्शूद्राणामेव जन्मतः ।
पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ

vaiśyānāṃ dhānyadhanavāñśūdrāṇāmeva janmataḥ |
pūjyatāyāṃ ca govinde hetū dvāvapi saṃsthitau

वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाभ्यधिकं तथा ।
नृणां लोके हि कोऽन्योस्ति विशिष्टः केशवादृते

vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cābhyadhikaṃ tathā |
nṛṇāṃ loke hi ko'nyosti viśiṣṭaḥ keśavādṛte

दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमा ।
संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताऽच्युते

dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtirbuddhiruttamā |
saṃnatiḥ śrīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭiśca niyatā'cyute

तमिमं लोकसम्पन्नमाचार्यं पितरं गुरुम् ।
अर्घ्यमर्चितमर्चामः सर्वे सङ्क्षन्तुमर्हथ

tamimaṃ lokasampannamācāryaṃ pitaraṃ gurum |
arghyamarcitamarcāmaḥ sarve saṅkṣantumarhatha

ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः ।
सर्वमेतद्धृषीकेशस्तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः

ṛtviggururvivāhyaśca snātako nṛpatiḥ priyaḥ |
sarvametaddhṛṣīkeśastasmādabhyarcito'cyutaḥ

कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः ।
कृष्णस्य हि कृते विश्वमिदं भूतं चराचरम्

kṛṣṇa eva hi lokānāmutpattirapi cāpyayaḥ |
kṛṣṇasya hi kṛte viśvamidaṃ bhūtaṃ carācaram

एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः ।
परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्मात्पूज्यतमोऽच्युतः

eṣa prakṛtiravyaktā kartā caiva sanātanaḥ |
paraśca sarvabhūtebhyastasmātpūjyatamo'cyutaḥ

द्धिर्मनो महद्वायुस्तेजोऽभः खं मही च या ।
चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्

ddhirmano mahadvāyustejo'bhaḥ khaṃ mahī ca yā |
caturvidhaṃ ca yadbhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam

आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये ।
दिशश्च विदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्

ādityaścandramāścaiva nakṣatrāṇi grahāśca ye |
diśaśca vidiśaścaiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam

एष रुद्रश्च सर्वात्मा ब्रह्मा चैव सनातनः ।
अक्षरं क्षररूपेण मानुषत्वमुपागतः

eṣa rudraśca sarvātmā brahmā caiva sanātanaḥ |
akṣaraṃ kṣararūpeṇa mānuṣatvamupāgataḥ

अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री च्छन्दसां मुखम् ।
राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम्

agnihotramukhā vedā gāyatrī cchandasāṃ mukham |
rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukham

नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् ।
पर्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम्

nakṣatrāṇāṃ mukhaṃ candra ādityastejasāṃ mukham |
parvatānāṃ mukhaṃ merurgaruḍaḥ patatāṃ mukham

ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यावती जगतो गतिः ।
सदेवकेषु लोकेषु भगवान्केशवो मुखम्

ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva yāvatī jagato gatiḥ |
sadevakeṣu lokeṣu bhagavānkeśavo mukham

अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते ।
सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते

ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate |
sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmādevaṃ prabhāṣate

यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः ।
स वै पश्येद्यथा धर्मं न तथा चेदिराडयम्

yo hi dharmaṃ vicinuyādutkṛṣṭaṃ matimānnaraḥ |
sa vai paśyedyathā dharmaṃ na tathā cedirāḍayam

सवृद्धबालेष्वथवा पार्थिवेषु महात्मसु ।
को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत्

savṛddhabāleṣvathavā pārthiveṣu mahātmasu |
ko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpyenaṃ na pūjayet

अथैनां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति ।
दुष्कृतायां यथान्यायं तथाऽयं कर्तुमर्हति

athaināṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyati |
duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathā'yaṃ kartumarhati