अध्याय 40: शिशुपाल का विरोध और सभा से प्रस्थान

नायमर्हति वार्ष्णेयस्तिष्ठत्स्विह महात्मसु ।
महीपतिषु कौरव्य राजवत्पार्थिवार्हणम्

nāyamarhati vārṣṇeyastiṣṭhatsviha mahātmasu |
mahīpatiṣu kauravya rājavatpārthivārhaṇam

नायं युक्तः समाचारः पाण्डवेषु महात्मसु ।
यत्कामाद्देवकीपुत्रं पाण्डवार्चितवानसि

nāyaṃ yuktaḥ samācāraḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu |
yatkāmāddevakīputraṃ pāṇḍavārcitavānasi

बाला यूयं न जानीध्वं धर्मः सूक्ष्मो हि पाण्डवाः ।
अयं तत्राभ्यतिक्रान्तो ह्यापगेयोऽल्पदर्शनः

bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmaḥ sūkṣmo hi pāṇḍavāḥ |
ayaṃ tatrābhyatikrānto hyāpageyo'lpadarśanaḥ

त्वादृशो धर्मयुक्तो हि कुर्वाणः प्रियकाम्यया ।
भवत्यभ्यधिकं भीष्मो लोकेष्ववमतः सताम्

tvādṛśo dharmayukto hi kurvāṇaḥ priyakāmyayā |
bhavatyabhyadhikaṃ bhīṣmo lokeṣvavamataḥ satām

कथं ह्यराजा दाशार्हो मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ।
अर्हणामर्हति तथा यथा युष्माभिरर्चितः

kathaṃ hyarājā dāśārho madhye sarvamahīkṣitām |
arhaṇāmarhati tathā yathā yuṣmābhirarcitaḥ

अथवा मन्यसे कृष्णं स्थविरं कुरुपुङ्गवः ।
वसुदेवे स्थिते वृद्धे कथमर्हति तत्सुतः

athavā manyase kṛṣṇaṃ sthaviraṃ kurupuṅgavaḥ |
vasudeve sthite vṛddhe kathamarhati tatsutaḥ

अथवा वासुदेवोऽपि प्रियकामोऽनुवृत्तवान् ।
द्रुपदे तिष्ठति कथं माधवोऽर्हति पूजनम्

athavā vāsudevo'pi priyakāmo'nuvṛttavān |
drupade tiṣṭhati kathaṃ mādhavo'rhati pūjanam

आचार्यं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन ।
द्रोणे तिष्ठति वार्ष्णेयं कस्मादर्चितवानसि

ācāryaṃ manyase kṛṣṇamathavā kurunandana |
droṇe tiṣṭhati vārṣṇeyaṃ kasmādarcitavānasi

ऋत्विजं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन ।
द्वौपायने स्थिते वृद्धे कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया

ṛtvijaṃ manyase kṛṣṇamathavā kurunandana |
dvaupāyane sthite vṛddhe kathaṃ kṛṣṇo'rcitastvayā

भीष्मे शान्तनवे राजन्स्थिते पुरुषसत्तमे ।
स्वच्छन्दमृत्युके राजन्कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया

bhīṣme śāntanave rājansthite puruṣasattame |
svacchandamṛtyuke rājankathaṃ kṛṣṇo'rcitastvayā

अश्वत्थाम्नि स्थिते वीरे सर्वशास्त्रविशारदे ।
कथं कृष्णस्त्वया राजन्नर्चितः कुरुनन्दन

aśvatthāmni sthite vīre sarvaśāstraviśārade |
kathaṃ kṛṣṇastvayā rājannarcitaḥ kurunandana

दुर्योधने च राजेन्द्रे स्थिते पुरुषसत्तमे ।
कृपे च भारताचार्ये कथं कृष्णस्त्वयाऽर्चितः

duryodhane ca rājendre sthite puruṣasattame |
kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇastvayā'rcitaḥ

द्रुमं कम्पुरुषाचार्यमतिक्रम्य तथाऽर्चितः ।
भीष्मके चैव दुर्धर्षे पाण्डुवत्कृतलक्षणे

drumaṃ kampuruṣācāryamatikramya tathā'rcitaḥ |
bhīṣmake caiva durdharṣe pāṇḍuvatkṛtalakṣaṇe

नृपे च रुक्मिणि श्रेष्ठे एकलव्ये तथैव च ।
शल्ये मद्राधिपे चैव कथं कृष्णस्त्वयार्चितः

nṛpe ca rukmiṇi śreṣṭhe ekalavye tathaiva ca |
śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇastvayārcitaḥ

अयं च सर्वराज्ञां वै बलश्लाघी महाबलः ।
जामदग्न्यस्य दयितः शिष्यो विप्रस्य भारत

ayaṃ ca sarvarājñāṃ vai balaślāghī mahābalaḥ |
jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata

येनात्मबलमाश्रित्य राजानो युधि निर्जिताः ।
तं च कर्णमतिक्रम्य कथं कृष्णस्त्वयार्चितः

yenātmabalamāśritya rājāno yudhi nirjitāḥ |
taṃ ca karṇamatikramya kathaṃ kṛṣṇastvayārcitaḥ

नैवर्त्विङ्नैव चाचार्यो न राजा मधुसूदनः ।
अर्चितश्च कुरुश्रेष्ठ किमन्यत्प्रियकाम्यया

naivartviṅnaiva cācāryo na rājā madhusūdanaḥ |
arcitaśca kuruśreṣṭha kimanyatpriyakāmyayā

अथवाऽभ्यर्चनीयोऽयं युष्माकं मधुसूदनः ।
किं राजभिरिहानीतैरवमानाय भारत

athavā'bhyarcanīyo'yaṃ yuṣmākaṃ madhusūdanaḥ |
kiṃ rājabhirihānītairavamānāya bhārata

वयं तु न भयादस्य कौन्तेयस्य महात्मनः ।
प्रयच्छामः करान्सर्वे न लोभान्न च सान्त्वनात्

vayaṃ tu na bhayādasya kaunteyasya mahātmanaḥ |
prayacchāmaḥ karānsarve na lobhānna ca sāntvanāt

अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः ।
करानस्मै प्रयच्छामः सोऽयमस्मान्न मन्यते

asya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ |
karānasmai prayacchāmaḥ so'yamasmānna manyate

किमन्यदवमनानाद्धे यदेनं राजसंसदि ।
अप्राप्तलक्षणं कृष्णमर्घ्येणार्चितवानसि

kimanyadavamanānāddhe yadenaṃ rājasaṃsadi |
aprāptalakṣaṇaṃ kṛṣṇamarghyeṇārcitavānasi

अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम् ।
को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां नियोजयेत्

akasmāddharmaputrasya dharmātmeti yaśo gatam |
ko hi dharmacyute pūjāmevaṃ yuktāṃ niyojayet

योयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा ।
जरासन्धं महात्मानमन्यायेन दुरात्मवान्

yoyaṃ vṛṣṇikule jāto rājānaṃ hatavānpurā |
jarāsandhaṃ mahātmānamanyāyena durātmavān

अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात् ।
दर्शितं कृपणत्वं च कृष्णेऽर्घ्यस्य निवेदनात्

adya dharmātmatā caiva vyapakṛṣṭā yudhiṣṭhirāt |
darśitaṃ kṛpaṇatvaṃ ca kṛṣṇe'rghyasya nivedanāt

यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृपणाश्च तपस्विनः ।
ननु त्वयाऽपि बोद्धव्यं यां पूजां माधवार्हसि

yadi bhītāśca kaunteyāḥ kṛpaṇāśca tapasvinaḥ |
nanu tvayā'pi boddhavyaṃ yāṃ pūjāṃ mādhavārhasi

अथवा कृपणैरेतामुपनीतां जनार्दन ।
पूजामनर्हः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि

athavā kṛpaṇairetāmupanītāṃ janārdana |
pūjāmanarhaḥ kasmāttvamabhyanujñātavānasi

अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्बहुमन्यसे ।
हविषः प्राप्य निष्यन्दं प्राशिता श्वेव निर्जने

ayuktāmātmanaḥ pūjāṃ tvaṃ punarbahumanyase |
haviṣaḥ prāpya niṣyandaṃ prāśitā śveva nirjane

न त्वं पार्थिवेन्द्राणामपमानः प्रयुज्यते ।
त्वामेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन

na tvaṃ pārthivendrāṇāmapamānaḥ prayujyate |
tvāmeva kuravo vyaktaṃ pralambhante janārdana

क्लीबे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम् ।
अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन

klībe dārakriyā yādṛgandhe vā rūpadarśanam |
arājño rājavatpūjā tathā te madhusūdana

दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मश्च यादृशः ।
वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम्

dṛṣṭo yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭo bhīṣmaśca yādṛśaḥ |
vāsudevo'pyayaṃ dṛṣṭaḥ sarvametadyathātatham

इत्युक्त्वा शिशुपालस्तानुत्थाय परमासनात् ।
निर्ययौ सदसस्तस्मात्सहितो राजभिस्तदा

ityuktvā śiśupālastānutthāya paramāsanāt |
niryayau sadasastasmātsahito rājabhistadā