अध्याय 39: अग्रपूजा श्रीकृष्ण को

ततोऽभिषेचनीयेऽह्नि ब्राह्मणा राजभिः सह ।
अन्तर्वेदीं प्रविविशुः सत्कारार्हा महर्षयः

tato'bhiṣecanīye'hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha |
antarvedīṃ praviviśuḥ satkārārhā maharṣayaḥ

नारदप्रमुखास्तस्यामन्तर्वेद्यां महात्मनः ।
समासीनाः शुशुभिरे सहराजर्षिभिस्तदा

nāradapramukhāstasyāmantarvedyāṃ mahātmanaḥ |
samāsīnāḥ śuśubhire saharājarṣibhistadā

समेता ब्रह्मभवने देवा देवर्षयस्तथा ।
कर्मान्तरमुपासन्तो जजल्पुरमितौजसः

sametā brahmabhavane devā devarṣayastathā |
karmāntaramupāsanto jajalpuramitaujasaḥ

एवमेतन्न चाप्येवमेवं चैतन्न चान्यथा ।
इत्यूचुर्बहवस्तत्र वितण्डां वै परस्परम्

evametanna cāpyevamevaṃ caitanna cānyathā |
ityūcurbahavastatra vitaṇḍāṃ vai parasparam

कृशानर्थांस्ततः केचिदकृशांस्तत्र कुर्वते ।
अकृशांश्च कृशांश्चक्रुर्हेतुभिः शास्त्रनिश्चयैः

kṛśānarthāṃstataḥ kecidakṛśāṃstatra kurvate |
akṛśāṃśca kṛśāṃścakrurhetubhiḥ śāstraniścayaiḥ

तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैरुदीरितम् ।
विचिक्षिपुर्यथा श्येना नभोगतमिवामिषम्

tatra medhāvinaḥ kecidarthamanyairudīritam |
vicikṣipuryathā śyenā nabhogatamivāmiṣam

केचिद्धर्मार्थकुशलाः केचित्तत्र महाव्रताः ।
रेमिरे कथयन्तश्च सर्वभाष्यविदां वराः

keciddharmārthakuśalāḥ kecittatra mahāvratāḥ |
remire kathayantaśca sarvabhāṣyavidāṃ varāḥ

सा वेदिर्वेदसम्पन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
आबभासे समाकीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवायता

sā vedirvedasampannairdevadvijamaharṣibhiḥ |
ābabhāse samākīrṇā nakṣatrairdyaurivāyatā

न तस्यां सन्निधौ शूद्रः कश्चिदासीन्न चाव्रती ।
अन्तर्वेद्यां तदा राजन्युधिष्ठिरनिवेशने

na tasyāṃ sannidhau śūdraḥ kaścidāsīnna cāvratī |
antarvedyāṃ tadā rājanyudhiṣṭhiraniveśane

तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम् ।
तुतोष नारदः पश्यन्धर्मराजस्य धीमतः

tāṃ tu lakṣmīvato lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajām |
tutoṣa nāradaḥ paśyandharmarājasya dhīmataḥ

अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप ।
नारदस्तु तदा पश्यन्सर्वक्षत्रसमागमम्

atha cintāṃ samāpede sa munirmanujādhipa |
nāradastu tadā paśyansarvakṣatrasamāgamam

सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां पुरुषर्षभ ।
अंशावतरणे याऽसौ ब्रह्मणो भवनेऽभवत्

sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ puruṣarṣabha |
aṃśāvataraṇe yā'sau brahmaṇo bhavane'bhavat

देवानां सङ्गमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन ।
नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम्

devānāṃ saṅgamaṃ taṃ tu vijñāya kurunandana |
nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṃ sasmāra manasā harim

साक्षात्स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः ।
प्रतिज्ञां पालयंश्चेमां जातः परपुरञ्जयः

sākṣātsa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ |
pratijñāṃ pālayaṃścemāṃ jātaḥ parapurañjayaḥ

न्दिदेश पुरा योऽसौ विबुधान्भूतकृत्स्वयम् ।
न्योन्यमभिनिघ्नन्तः पुनर्लोकानवाप्स्यथ

ndideśa purā yo'sau vibudhānbhūtakṛtsvayam |
nyonyamabhinighnantaḥ punarlokānavāpsyatha

इति नारायणः शम्भुर्भगवान्भूतभावनः ।
आदिश्य विबुधान्सर्वानजायत यदुक्षये

iti nārāyaṇaḥ śambhurbhagavānbhūtabhāvanaḥ |
ādiśya vibudhānsarvānajāyata yadukṣaye

क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः ।
परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडुराट्

kṣitāvandhakavṛṣṇīnāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ |
parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇāmivoḍurāṭ

यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते ।
सोयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः

yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate |
soyaṃ mānuṣavannāma harirāste'rimardanaḥ

अहो बत महद्भूतं स्वयम्भूर्यदिदं स्वयम् ।
आदास्यति पुनः क्षत्रमेवं बलसमन्वितम्

aho bata mahadbhūtaṃ svayambhūryadidaṃ svayam |
ādāsyati punaḥ kṣatramevaṃ balasamanvitam

इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास सर्ववित् ।
हरिं नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरीज्यं तमीश्वरम्

ityetāṃ nāradaścintāṃ cintayāmāsa sarvavit |
hariṃ nārāyaṇaṃ jñātvā yajñairījyaṃ tamīśvaram

तस्मिन्धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः ।
महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः

tasmindharmavidāṃ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ |
mahādhvare mahābuddhistasthau sa bahumānataḥ

ततः समुदिता मुख्यैर्गुणैर्गुणवतां वराः ।
बहवो भावितात्मानः पृथक्पृथगरिन्दमाः

tataḥ samuditā mukhyairguṇairguṇavatāṃ varāḥ |
bahavo bhāvitātmānaḥ pṛthakpṛthagarindamāḥ

आत्मकृत्यमिति ज्ञात्वा पाञ्चालास्तत्र सर्वशः ।
समीयुर्वृष्णयश्चैव तदाऽनीकाग्रहारिणः

ātmakṛtyamiti jñātvā pāñcālāstatra sarvaśaḥ |
samīyurvṛṣṇayaścaiva tadā'nīkāgrahāriṇaḥ

दाराः सजनामात्या वहन्तो रत्नसञ्चयान् ।
विकृष्टत्वाच्च देशस्य गुरुभारतया च ते

dārāḥ sajanāmātyā vahanto ratnasañcayān |
vikṛṣṭatvācca deśasya gurubhāratayā ca te

ययुः प्रमुदिताः पश्चाद्भगवन्तं समन्वयुः ।
बलशेषं समुदितं परिगृह्य समन्ततः

yayuḥ pramuditāḥ paścādbhagavantaṃ samanvayuḥ |
balaśeṣaṃ samuditaṃ parigṛhya samantataḥ

अजश्चक्रायुधः शौरिरमित्रगणमर्दनः ।
बलाधिकारे निक्षिप्य संमान्यानकदुन्दुभिम्

ajaścakrāyudhaḥ śauriramitragaṇamardanaḥ |
balādhikāre nikṣipya saṃmānyānakadundubhim

सम्प्रायाद्यादवश्रेष्ठो जयमाने युधिष्ठिरे ।
उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः

samprāyādyādavaśreṣṭho jayamāne yudhiṣṭhire |
uccāvacamupādāya dharmarājāya mādhavaḥ

धनौघं पुरतः कृत्वा खाण्डवप्रस्थमाययौ ।
तत्र यज्ञगतान्पश्यंश्चैद्यवर्गसमागतान्

dhanaughaṃ purataḥ kṛtvā khāṇḍavaprasthamāyayau |
tatra yajñagatānpaśyaṃścaidyavargasamāgatān

भूमिपालगणान्सर्वान्सप्रभानिव तोयदान् ।
घकायान्निवसतो यूथपानिव यूथपः

bhūmipālagaṇānsarvānsaprabhāniva toyadān |
ghakāyānnivasato yūthapāniva yūthapaḥ

बलिनः सिंहसङ्काशान्महीमावृत्य तिष्ठतः ।
ततो जनौघसम्बाधं राजसागरमव्ययम्

balinaḥ siṃhasaṅkāśānmahīmāvṛtya tiṣṭhataḥ |
tato janaughasambādhaṃ rājasāgaramavyayam

नादयन्रथघोषेण ह्युपायान्मधुसूदनः ।
असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना

nādayanrathaghoṣeṇa hyupāyānmadhusūdanaḥ |
asūryamiva sūryeṇa nivātamiva vāyunā

कृष्णेन समुपेतेन जहर्षे भारतं पुरम् ।
ब्राह्मणक्षत्रियाणां तु पूजार्थं ह्यर्थधर्मवित्

kṛṣṇena samupetena jaharṣe bhārataṃ puram |
brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ tu pūjārthaṃ hyarthadharmavit

सहदेवो विशेषज्ञो माद्रीपुत्रः कृतोऽभवत् ।
भगवन्तं तु भूतानां भास्वन्तमिव तेजसा

sahadevo viśeṣajño mādrīputraḥ kṛto'bhavat |
bhagavantaṃ tu bhūtānāṃ bhāsvantamiva tejasā

विशन्तं यज्ञभूमिं तां सितस्यावरजं प्रभुम् ।
तेजोराशिमृषिं विप्रमदृश्यं वै विजानताम्

viśantaṃ yajñabhūmiṃ tāṃ sitasyāvarajaṃ prabhum |
tejorāśimṛṣiṃ vipramadṛśyaṃ vai vijānatām

वयोधिकानां वृद्धानां मार्गमात्मनि तिष्ठताम् ।
जगतस्तस्थुषश्चैव प्रभवाप्ययमच्युतम्

vayodhikānāṃ vṛddhānāṃ mārgamātmani tiṣṭhatām |
jagatastasthuṣaścaiva prabhavāpyayamacyutam

अनन्तमन्तं शत्रूणाममित्रगणमर्दनम् ।
प्रभवं सर्वभूतानामापत्स्वभयमच्युतम्

anantamantaṃ śatrūṇāmamitragaṇamardanam |
prabhavaṃ sarvabhūtānāmāpatsvabhayamacyutam

भविष्यं भावनं भूतं द्वारवत्यामरिन्दमम् ।
स दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रतिपूज्यामितौजसम्

bhaviṣyaṃ bhāvanaṃ bhūtaṃ dvāravatyāmarindamam |
sa dṛṣṭvā kṛṣṇamāyāntaṃ pratipūjyāmitaujasam

यथार्हं केशवे वृत्तिं प्रत्यपद्यत पाण्डवः ।
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यसंयोगं सम्प्रधार्य गुणागुणैः

yathārhaṃ keśave vṛttiṃ pratyapadyata pāṇḍavaḥ |
jyaiṣṭhyakāniṣṭhyasaṃyogaṃ sampradhārya guṇāguṇaiḥ

आरिराधयिषुर्धर्मः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ।
महदादित्यसङ्काशमासनं च जगत्पतेः ।
ददौ नासादितं कैश्चित्तस्मिन्नुपविवेश सः

ārirādhayiṣurdharmaḥ pūjayitvā dvijottamān |
mahadādityasaṅkāśamāsanaṃ ca jagatpateḥ |
dadau nāsāditaṃ kaiścittasminnupaviveśa saḥ

ततो भीष्मोऽब्रवीद्राजन्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
क्रियतामर्हणं राज्ञां यथार्हमिति भारत

tato bhīṣmo'bravīdrājandharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
kriyatāmarhaṇaṃ rājñāṃ yathārhamiti bhārata

आचार्यमृत्विजं चैव संयुजं च युधिष्ठिर ।
स्नातकं च प्रियं प्राहुः षडर्घार्हान्नृपं तथा

ācāryamṛtvijaṃ caiva saṃyujaṃ ca yudhiṣṭhira |
snātakaṃ ca priyaṃ prāhuḥ ṣaḍarghārhānnṛpaṃ tathā

एतानर्घ्यानभिगतानाहुः संवत्सरोषितान् ।
त इमे कालपूगस्य महतोऽस्मानुपागताः

etānarghyānabhigatānāhuḥ saṃvatsaroṣitān |
ta ime kālapūgasya mahato'smānupāgatāḥ

एषामेकैकशो राजन्नर्घ आनीयतामिति ।
अथ तैषां वरिष्ठाय समर्थायोपनीयताम्

eṣāmekaikaśo rājannargha ānīyatāmiti |
atha taiṣāṃ variṣṭhāya samarthāyopanīyatām

कस्मै भवान्मन्यतेऽर्घमेकस्मै कुरुनन्दन ।
उपनीयमानं युक्तं च तन्मे ब्रूहि पितामह

kasmai bhavānmanyate'rghamekasmai kurunandana |
upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tanme brūhi pitāmaha

ततो भीष्मः शान्तनवो बुद्ध्या निश्चित्य वीर्यवान् ।
वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णमर्हणीयतमं भुवि

tato bhīṣmaḥ śāntanavo buddhyā niścitya vīryavān |
vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇamarhaṇīyatamaṃ bhuvi

एष ह्येषां समस्तानां तेजोबलपराक्रमैः ।
मध्ये तपन्निवाभाति ज्योतिषामिव भास्करः

eṣa hyeṣāṃ samastānāṃ tejobalaparākramaiḥ |
madhye tapannivābhāti jyotiṣāmiva bhāskaraḥ

असूर्यमिव सूर्येण निर्वातमिव वायुना ।
भासितं ह्लादितं चैव कृष्णेनेदं सदो हि नः

asūryamiva sūryeṇa nirvātamiva vāyunā |
bhāsitaṃ hlāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sado hi naḥ

तस्मै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः प्रतापवान् ।
उपजह्रेऽथ विधिवद्वार्ष्णेयायार्घ्यमुत्तमम्

tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān |
upajahre'tha vidhivadvārṣṇeyāyārghyamuttamam

गामर्घ्यं मधुपर्कं च ह्यानीयोपाहरत्तदा ।
एतस्मिन्नन्तरे राजन्निदमासीत्तदाऽद्भुतम्

gāmarghyaṃ madhuparkaṃ ca hyānīyopāharattadā |
etasminnantare rājannidamāsīttadā'dbhutam

तां दृष्ट्वा क्षत्रियाः सर्वे पूजां कृष्णस्य भूयसीम् ।
सम्प्रेक्ष्यान्योन्यमासीना हृदयैस्तामधारयन्

tāṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ sarve pūjāṃ kṛṣṇasya bhūyasīm |
samprekṣyānyonyamāsīnā hṛdayaistāmadhārayan

प्रतिजग्राह तां कृष्णः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे

pratijagrāha tāṃ kṛṣṇaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā |
śiśupālastu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame

उपालभ्य स भीष्मं च धर्मराजं च संसदि ।
अवाक्षिपद्वासुदेवं चेदिराजो महाबलः

upālabhya sa bhīṣmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi |
avākṣipadvāsudevaṃ cedirājo mahābalaḥ

तेषामाकारभावज्ञः सहदेवो न चक्षमे ।
मानिनां बलिनां राज्ञां पुरुः सन्दर्शिते पदे

teṣāmākārabhāvajñaḥ sahadevo na cakṣame |
mānināṃ balināṃ rājñāṃ puruḥ sandarśite pade

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीत्सहदेवस्य मूर्धनि ।
जन्मप्रभृति वृष्णीना सुनीथः शत्रुरब्रवीत्

puṣpavṛṣṭirmahatyāsītsahadevasya mūrdhani |
janmaprabhṛti vṛṣṇīnā sunīthaḥ śatrurabravīt

प्रष्टा वियोनिजो राजा प्रतिवक्ता नदीसुतः ।
प्रतिग्रहीता गोपालः प्रदाता च वियोनिजः

praṣṭā viyonijo rājā prativaktā nadīsutaḥ |
pratigrahītā gopālaḥ pradātā ca viyonijaḥ

सदस्या मूकवत्सर्वे आसतेऽत्र किमुच्यते ।
इत्युक्त्वा स विहस्याशु पाण्डुं पुनरब्रवीत्

sadasyā mūkavatsarve āsate'tra kimucyate |
ityuktvā sa vihasyāśu pāṇḍuṃ punarabravīt

अतिपश्यसि वा सर्वान्न वा पश्यसि पाण्डव ।
तिष्ठत्स्वन्येषु पूज्येषु गोपमर्चितवानसि

atipaśyasi vā sarvānna vā paśyasi pāṇḍava |
tiṣṭhatsvanyeṣu pūjyeṣu gopamarcitavānasi

एते चैवोभये तात कार्यस्य तु विनाशके ।
अतिदृष्टिरदृष्टिर्वा तयोः किं त्वं समास्थितः

ete caivobhaye tāta kāryasya tu vināśake |
atidṛṣṭiradṛṣṭirvā tayoḥ kiṃ tvaṃ samāsthitaḥ