अध्याय 38: राजसूय में कार्यों का बँटवारा

पितामहं गुरुं चैव प्रत्युद्गम्य युधिष्ठिरः ।
अभिवाद्य ततो राजन्निदं वचनमब्रवीत्

pitāmahaṃ guruṃ caiva pratyudgamya yudhiṣṭhiraḥ |
abhivādya tato rājannidaṃ vacanamabravīt

भीष्मं द्रोणं कृपं द्रौणिं दुर्योधनविविंशती ।
अस्मिन्यज्ञे भवन्तो मामनुगृह्णन्तु सर्वशः

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ drauṇiṃ duryodhanaviviṃśatī |
asminyajñe bhavanto māmanugṛhṇantu sarvaśaḥ

इदं वः सुमहच्चैव यदिहास्ति धनं मम ।
प्रणयन्तु भवन्तो मां यथेष्टमभिमन्त्रितः

idaṃ vaḥ sumahaccaiva yadihāsti dhanaṃ mama |
praṇayantu bhavanto māṃ yatheṣṭamabhimantritaḥ

एवमुक्त्वा स तान्सर्वान्दीक्षितः पाण्डवाग्रजः ।
युयोज स यथायोगमधिकारेष्वनन्तरम्

evamuktvā sa tānsarvāndīkṣitaḥ pāṇḍavāgrajaḥ |
yuyoja sa yathāyogamadhikāreṣvanantaram

पङ्क्त्यारोपणकार्ये च उच्छिष्टापनये पुनः ।
भोजनावेक्षणे चैव युयुत्सुं समयोजयत्

paṅktyāropaṇakārye ca ucchiṣṭāpanaye punaḥ |
bhojanāvekṣaṇe caiva yuyutsuṃ samayojayat

भक्ष्यभोज्याधिकारेषु दुःशासनमयोजयत् ।
परिग्रहे ब्राह्मणानामश्वत्थामानमुक्तवान् ।

bhakṣyabhojyādhikāreṣu duḥśāsanamayojayat |
parigrahe brāhmaṇānāmaśvatthāmānamuktavān |

राज्ञां तु प्रतिपूजार्थं सञ्जयं न्ययोजयत् ।
कृताकृतपरिज्ञाने भीष्णद्रोणौ महामती

rājñāṃ tu pratipūjārthaṃ sañjayaṃ nyayojayat |
kṛtākṛtaparijñāne bhīṣṇadroṇau mahāmatī

हिरण्यस्य सुवर्णस्य रत्नानां चान्ववेक्षणे ।
दक्षिणानां च वै दाने कृपं राजा न्ययोजयत्

hiraṇyasya suvarṇasya ratnānāṃ cānvavekṣaṇe |
dakṣiṇānāṃ ca vai dāne kṛpaṃ rājā nyayojayat

तथाऽऽन्यान्पुरुषव्याघ्रांस्तस्मिंस्तस्मिन्न्ययोजयत् ।
बाह्लिको धृतराष्ट्रश्च सोमदत्तो जयद्रथः ।
नकुलेन समानीताः स्वामिवत्तत्र रेमिरे

tathā''nyānpuruṣavyāghrāṃstasmiṃstasminnyayojayat |
bāhliko dhṛtarāṣṭraśca somadatto jayadrathaḥ |
nakulena samānītāḥ svāmivattatra remire

क्षत्ता व्ययकरस्त्वासीद्विदुरः सर्वधर्मवित् ।
दुर्योधनस्त्वर्हणानि प्रतिजग्राह सर्वशः

kṣattā vyayakarastvāsīdviduraḥ sarvadharmavit |
duryodhanastvarhaṇāni pratijagrāha sarvaśaḥ

कुन्ती साध्वी च गान्धारी स्त्रीणां कुर्वन्ति चार्चनम् ॥
अन्याः सर्वाः स्नुषास्तासां सन्देशं यान्तु माचिरम् ।
तिष्ठेत्कृष्णान्तिके सोयमर्जुनः कार्यसिद्धये

kuntī sādhvī ca gāndhārī strīṇāṃ kurvanti cārcanam ||
anyāḥ sarvāḥ snuṣāstāsāṃ sandeśaṃ yāntu māciram |
tiṣṭhetkṛṣṇāntike soyamarjunaḥ kāryasiddhaye

चरणक्षालने कृष्णो ब्राह्मणानां स्वयं ह्यभूत् ।
सर्वलोकसमावृत्तः पिप्रीषुः फलमुत्तमम्

caraṇakṣālane kṛṣṇo brāhmaṇānāṃ svayaṃ hyabhūt |
sarvalokasamāvṛttaḥ piprīṣuḥ phalamuttamam

द्रष्टुकामः सभां चैव धर्मराजं यधिष्ठिरम् ।
न कश्चिदाहरत्तत्र सहस्रावरमर्हणम्

draṣṭukāmaḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ yadhiṣṭhiram |
na kaścidāharattatra sahasrāvaramarhaṇam

रत्नैश्च बहुभिस्तत्र धर्मराजमवर्धयत् ।
कथं तु मम कौरव्यो रत्नदानैः समाप्नुयात्

ratnaiśca bahubhistatra dharmarājamavardhayat |
kathaṃ tu mama kauravyo ratnadānaiḥ samāpnuyāt

यज्ञमित्येव राजानः स्पर्धमाना ददुर्धनम् ।
भवनैः सविमानाग्रैः सोदर्कैर्बलसंवृतैः

yajñamityeva rājānaḥ spardhamānā dadurdhanam |
bhavanaiḥ savimānāgraiḥ sodarkairbalasaṃvṛtaiḥ

लोकराजविमानैश्च ब्राह्मणावसथैः सह ।
कृतैरावसथैर्दिव्यैर्विमानप्रतिमैस्तथा

lokarājavimānaiśca brāhmaṇāvasathaiḥ saha |
kṛtairāvasathairdivyairvimānapratimaistathā

विचित्रै रत्ववद्भिश्च ऋद्ध्या परमया युतैः ।
राजभिश्च समावृत्तैरतीव श्रीसमृद्धिभिः ।
अशोभत सदो राजन्कौन्तेयस्य महात्मनः

vicitrai ratvavadbhiśca ṛddhyā paramayā yutaiḥ |
rājabhiśca samāvṛttairatīva śrīsamṛddhibhiḥ |
aśobhata sado rājankaunteyasya mahātmanaḥ

ऋद्ध्या तु वरुणं देवं स्पर्धमानो युधिष्ठिरः ।
षडग्निनाथ यज्ञेन सोऽयजद्दक्षिणावता

ṛddhyā tu varuṇaṃ devaṃ spardhamāno yudhiṣṭhiraḥ |
ṣaḍagninātha yajñena so'yajaddakṣiṇāvatā

सर्वाञ्जनान्सर्वकामैः समृद्धैः समतर्पयत् ।
अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च भुक्तवज्जनसंवृतः ।
रत्नोपहारसम्पन्नो बभूव स समागमः

sarvāñjanānsarvakāmaiḥ samṛddhaiḥ samatarpayat |
annavānbahubhakṣyaśca bhuktavajjanasaṃvṛtaḥ |
ratnopahārasampanno babhūva sa samāgamaḥ

इडाज्यहोमाहुतिभिर्मन्त्रशिक्षाविशारदैः ।
तस्मिन्हि ततृपुर्देवास्तते यज्ञे महर्षिभिः

iḍājyahomāhutibhirmantraśikṣāviśāradaiḥ |
tasminhi tatṛpurdevāstate yajñe maharṣibhiḥ

यथा देवास्तथा विप्रा दक्षिणान्नमहाधनैः ।
ततृपुः सर्ववर्णाश्च तस्मिन्यज्ञे मुदाऽन्विताः

yathā devāstathā viprā dakṣiṇānnamahādhanaiḥ |
tatṛpuḥ sarvavarṇāśca tasminyajñe mudā'nvitāḥ