अध्याय 36: श्रीकृष्ण का आगमन और राजसूय का आरम्भ

रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् ।
शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः

rakṣaṇāddharmarājasya satyasya paripālanāt |
śatrūṇāṃ kṣapaṇāccaiva svakarmaniratāḥ prajāḥ

बलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात् ।
निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत्

balīnāṃ samyagādānāddharmataścānuśāsanāt |
nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado'bhavat

सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक् ।
विशेषात्सर्वमेवैतत्सञ्जज्ञे राजकर्मणः

sarvārambhāḥ supravṛttā gorakṣā karṣaṇaṃ vaṇik |
viśeṣātsarvamevaitatsañjajñe rājakarmaṇaḥ

दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम् ।
राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषागिरः

dasyubhyo vañcakebhyo vā rājanprati parasparam |
rājavallabhataścaiva nāśrūyanta mṛṣāgiraḥ

अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम् ।
सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे

avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vyādhipāvakamūrchanam |
sarvametattadā nāsīddharmanitye yudhiṣṭhire

प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम् ।
अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः कथञ्चनः

priyaṃ kartumupasthātuṃ balikarma svabhāvajam |
abhihartuṃ nṛpā jagmurnānyaiḥ kāryaiḥ kathañcanaḥ

धर्मैर्धनागमैस्तस्य ववधे निचयो महान् ।
कर्तुं यस्य न शक्येन क्षयो वर्षशतैरपि

dharmairdhanāgamaistasya vavadhe nicayo mahān |
kartuṃ yasya na śakyena kṣayo varṣaśatairapi

स्वकोष्ठस्य परीमाणं कोशस्य च महीपतिः ।
विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे

svakoṣṭhasya parīmāṇaṃ kośasya ca mahīpatiḥ |
vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe

सुहृदश्चैव ये सर्वे पृथक्च सहचाब्रुवन् ।
यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र साम्प्रतम्

suhṛdaścaiva ye sarve pṛthakca sahacābruvan |
yajñakālastava vibho kriyatāmatra sāmpratam

अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः ।
ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चैव विजानताम्

athaivaṃ bruvatāmeva teṣāmabhyāyayau hariḥ |
ṛṣiḥ purāṇo vedātmā dṛśyaścaiva vijānatām

जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह ।
भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः

jagatastasthuṣāṃ śreṣṭhaḥ prabhavaścāpyayaśca ha |
bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ

प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा ।
बलाधिकारे निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम्

prākāraḥ sarvavṛṣṇīnāmāpatsvabhayado'rihā |
balādhikāre nikṣipya samyagānakadundubhim

उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः ।
धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः

uccāvacamupādāya dharmarājāya mādhavaḥ |
dhanaughaṃ puruṣavyāghro balena mahatā vṛtaḥ

तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम् ।
नादयन्रथघोषेण प्रविशेश पुरोत्तमम्

taṃ dhanaughamaparyantaṃ ratnasāgaramakṣayam |
nādayanrathaghoṣeṇa praviśeśa purottamam

पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत् ।
असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना ।
कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम्

pūrṇamāpūrayaṃsteṣāṃ dviṣacchokāvaho'bhavat |
asūryamiva sūryeṇa nivātamiva vāyunā |
kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ puram

तं मुदाऽभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि ।
स पृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः

taṃ mudā'bhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi |
sa pṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ

म्यद्वैपायनमुखैर्ऋत्विग्भिः पुरुषर्षभः ।
भीमार्जुनयमैश्चैव सहितः कृष्णमब्रवीत्

myadvaipāyanamukhairṛtvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ |
bhīmārjunayamaiścaiva sahitaḥ kṛṣṇamabravīt

त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते ।
धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम्

tvatkṛte pṛthivī sarvā madvaśe kṛṣṇa vartate |
dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādādupārjitam

सोऽहमिच्छामि तत्सर्वं विधिवद्देवकीसुत ।
उपयोक्तुं द्विजाग्र्येभ्यो हव्यवाहे च माधव

so'hamicchāmi tatsarvaṃ vidhivaddevakīsuta |
upayoktuṃ dvijāgryebhyo havyavāhe ca mādhava

तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया ।
अनुजैश्च महाबाहो तन्माऽनुज्ञातुमर्हसि

tadahaṃ yaṣṭumicchāmi dāśārha sahitastvayā |
anujaiśca mahābāho tanmā'nujñātumarhasi

तद्दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज ।
त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम्

taddīkṣāpaya govinda tvamātmānaṃ mahābhuja |
tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hyaham

मां वाप्यभ्यनुजानीह सहैभिरनुजैर्विभो ।
अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम्

māṃ vāpyabhyanujānīha sahaibhiranujairvibho |
anujñātastvayā kṛṣṇa prāpnuyāṃ kratumuttamam

तं कृष्णःस प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम् ।
त्वमेव राजशार्दूल रम्राडर्हो महाक्रतुम् ।
सम्प्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम्

taṃ kṛṣṇaḥsa pratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistaram |
tvameva rājaśārdūla ramrāḍarho mahākratum |
samprāpnuhi tvayā prāpte kṛtakṛtyāstato vayam

यदस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते ।
नियुङ्क्ष्व त्वं च मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः

yadasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śreyasyavasthite |
niyuṅkṣva tvaṃ ca māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ

सफलः कृष्ण सङ्कल्पः सिद्धिश्च नियता मम ।
यस्यमे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः

saphalaḥ kṛṣṇa saṅkalpaḥ siddhiśca niyatā mama |
yasyame tvaṃ hṛṣīkeśa yathepsitamupasthitaḥ

अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह ।
ईजितुं राजसूयेन साधनान्युपचक्रमे

anujñātastu kṛṣṇena pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha |
ījituṃ rājasūyena sādhanānyupacakrame

ततस्त्वाज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः ।
सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः

tatastvājñāpayāmāsa pāṇḍavo'rinibarhaṇaḥ |
sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ mantriṇaścaiva sarvaśaḥ

अस्मिन्क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्व्जातिभिः ।
यथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः

asminkratau yathoktāni yajñāṅgāni dvjātibhiḥ |
yathopakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ

अधियज्ञांश्च सम्भारान्दौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि ।
समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम्

adhiyajñāṃśca sambhārāndaumyoktānkṣiprameva hi |
samānayantu puruṣā yathāyogaṃ yathākramam

इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरश्चार्जुनसारथिः ।
अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया

indraseno viśokaśca pūraścārjunasārathiḥ |
annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā

सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः ।
मनोरथप्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम

sarvakāmāśca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ |
manorathaprītikarā dvijānāṃ kurusattama

तद्वाक्यसमकालं च कृतं सर्वं न्यवेदयत् ।
सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरे

tadvākyasamakālaṃ ca kṛtaṃ sarvaṃ nyavedayat |
sahadevo yudhāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhire

ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत् ।
वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान्

tato dvaipāyano rājannṛtvijaḥ samupānayat |
vedāniva mahābhāgānsākṣānmūrtimato dvijān

स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः ।
धनञ्जयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत्

svayaṃ brahmatvamakarottasya satyavatīsutaḥ |
dhanañjayānāmṛṣabhaḥ susāmā sāmago'bhavat

याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः ।
पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत्

yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho'dhvaryusattamaḥ |
pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito'bhavat

एतेषां पुत्रवर्गाश्च शिष्याश्च भरतर्षभ ।
बभूवुर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः

eteṣāṃ putravargāśca śiṣyāśca bharatarṣabha |
babhūvurhotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ

ते वाचयित्वा पुण्याहमूहयित्वा च तं विधिम् ।
शास्त्रोक्तं पूजयामासुस्तद्देवयजनं महत्

te vācayitvā puṇyāhamūhayitvā ca taṃ vidhim |
śāstroktaṃ pūjayāmāsustaddevayajanaṃ mahat

तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः ।
गन्धवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम्

tatra cakruranujñātāḥ śaraṇānyuta śilpinaḥ |
gandhavanti viśālāni veśmānīva divaukasām

तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः ।
सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं पुरुषर्षभः

tata ājñāpayāmāsa sa rājā rājasattamaḥ |
sahadevaṃ tadā sadyo mantriṇaṃ puruṣarṣabhaḥ

आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान्द्रुतम् ।
उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा

āmantraṇārthaṃ dūtāṃstvaṃ preṣayasvāśugāndrutam |
upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtānprāhiṇottadā

आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्भूमिपानथ ।
विनाश्च मान्याञ्शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च

āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu brāhmaṇānbhūmipānatha |
vināśca mānyāñśūdrāṃśca sarvānānayateti ca

ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस्य शासनात् ।
आमन्त्रयाम्बभूवुस्ते प्रेषयामास चापरान्

te sarvānpṛthivīpālānpāṇḍaveyasya śāsanāt |
āmantrayāmbabhūvuste preṣayāmāsa cāparān

दूताश्च वाहनैर्जग्भू राष्ट्राणि सुबहून्यपि ।
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम्

dūtāśca vāhanairjagbhū rāṣṭrāṇi subahūnyapi |
tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayāmāsa pāṇḍavam

नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ ।
द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च ।
भ्रातृणां चैव सर्वेणां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे

nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha |
droṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca |
bhrātṛṇāṃ caiva sarveṇāṃ ye'nuraktā yudhiṣṭhire

ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
दीक्षयाञ्चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत

tataste tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
dīkṣayāñcakrire viprā rājasūyāya bhārata

ज्येष्ठामूले अमावास्यां मृगाजिनसमावृतः ।
रौरवाजिनसंवीतो नवनीताक्तदेहवान्

jyeṣṭhāmūle amāvāsyāṃ mṛgājinasamāvṛtaḥ |
rauravājinasaṃvīto navanītāktadehavān

दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः

dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
jagāma yajñāyatanaṃ vṛto vipraiḥ sahasraśaḥ

भातृभिर्ज्ञातिभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैः सह ।
क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्रैर्नानादेशसमागतैः

bhātṛbhirjñātibhiścaiva suhṛdbhiḥ sacivaiḥ saha |
kṣatriyaiśca manuṣyendrairnānādeśasamāgataiḥ

अमात्यैश्च नरश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव ।
आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः

amātyaiśca naraśreṣṭho dharmo vigrahavāniva |
ājagmurbrāhmaṇāstatra viṣayebhyastatastataḥ

सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः ।
तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात्

sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ |
teṣāmāvasathāṃścakrurdharmarājasya śāsanāt

बह्वन्नाच्छादनैर्युक्तान्सगणानां पृथक् पृथक् ।
सर्वर्तुगुणसम्पन्नाञ्शिल्पिनोऽथ सहस्रशः

bahvannācchādanairyuktānsagaṇānāṃ pṛthak pṛthak |
sarvartuguṇasampannāñśilpino'tha sahasraśaḥ

तेषु ते न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा नृपसत्कृताः ।
कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान्

teṣu te nyavasanrājanbrāhmaṇā nṛpasatkṛtāḥ |
kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān

भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः ।
अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम्

bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ |
aniśaṃ śrūyate tatra muditānāṃ mahātmanām

दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्तेस्मात्र नित्यशः

dīyatāṃ dīyatāmeṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatāmiti |
evamprakārāḥ sañjalpāḥ śrūyantesmātra nityaśaḥ

गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत ।
रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथक् ददौ

gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata |
rukmasya yoṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthak dadau

प्रावर्ततैव यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः ।
पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे

prāvartataiva yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
pṛthivyāmekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape