अध्याय 33: कावेरी तट पर और पाण्ड्य देश में सहदेव

इच्छाम्यागमनं श्रोतुं हैडिम्बस्य द्विजोत्तम ।
लङ्कायां च गतिं ब्रह्मन्पौलस्त्यस्य च दर्शनम्

icchāmyāgamanaṃ śrotuṃ haiḍimbasya dvijottama |
laṅkāyāṃ ca gatiṃ brahmanpaulastyasya ca darśanam

कावेरीदर्शनं चैव आनुपूर्व्या वदस्व मे ।
(वैशम्पायन उवाच)
शृणु राजन्यथा वृत्तं सहेदवस्य साहसम्

kāverīdarśanaṃ caiva ānupūrvyā vadasva me |
(vaiśampāyana uvāca)
śṛṇu rājanyathā vṛttaṃ sahedavasya sāhasam

कालनद्वीपगांश्चैव तरसाऽजित्य चाहवे ।
दक्षिणां च दिशं जित्वा चोलस्य विषयं ययौ

kālanadvīpagāṃścaiva tarasā'jitya cāhave |
dakṣiṇāṃ ca diśaṃ jitvā colasya viṣayaṃ yayau

ददर्श पुण्यतोयां वै कावेरीं सरितां वराम् ।
नाजापक्षिगणैर्जुष्टां तापसैरुपशोभिताम्

dadarśa puṇyatoyāṃ vai kāverīṃ saritāṃ varām |
nājāpakṣigaṇairjuṣṭāṃ tāpasairupaśobhitām

साललोध्रार्जुनैल्वैर्जम्बूशाल्मलकिंशुकैः ।
कदम्बैः सप्तपर्णैश्च कश्मर्यामलकैर्वृताम्

sālalodhrārjunailvairjambūśālmalakiṃśukaiḥ |
kadambaiḥ saptaparṇaiśca kaśmaryāmalakairvṛtām

न्यग्रोधैश्च महाशाखैः प्लक्षैरौदुम्बरैरपि ।
शमीपलाशवृक्षैश्च अश्वत्थैः खदिरैर्वृताम्

nyagrodhaiśca mahāśākhaiḥ plakṣairaudumbarairapi |
śamīpalāśavṛkṣaiśca aśvatthaiḥ khadirairvṛtām

बदरीभिश्च सञ्छन्नामश्वकर्णैश्च शोभिताम् ।
चूतैः पुण्ड्रकपत्रैश्च कदलीवनसंवृताम्

badarībhiśca sañchannāmaśvakarṇaiśca śobhitām |
cūtaiḥ puṇḍrakapatraiśca kadalīvanasaṃvṛtām

चक्रवाकगणैः कीर्णं प्लवैश्च जलवायसैः ।
समुद्रकाकैः क्रौञ्चैश्च नादितां जलकुक्कुटैः

cakravākagaṇaiḥ kīrṇaṃ plavaiśca jalavāyasaiḥ |
samudrakākaiḥ krauñcaiśca nāditāṃ jalakukkuṭaiḥ

एवं खगैश्च बहुभिः सङ्घुष्टां जलवासिभिः ।
आश्रमैर्बहुभिः सक्तां चैत्यवृक्षैश्च शोभिताम्

evaṃ khagaiśca bahubhiḥ saṅghuṣṭāṃ jalavāsibhiḥ |
āśramairbahubhiḥ saktāṃ caityavṛkṣaiśca śobhitām

शोभितां ब्राह्मणैः शुभ्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम्

śobhitāṃ brāhmaṇaiḥ śubhrairvedavedāṅgapāragaiḥ |
kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhiriva śobhitām

क्वचित्सुपुष्पितैर्वृक्षैः क्वचित्सौगन्धिकोत्पलैः ।
कह्लारकुमुदोत्फुल्लैः कमलैरुपशोभिताम्

kvacitsupuṣpitairvṛkṣaiḥ kvacitsaugandhikotpalaiḥ |
kahlārakumudotphullaiḥ kamalairupaśobhitām

कावेरीं तादृशीं दृष्ट्वा प्रीतिमान्पाण्डवस्तदा ।
अस्मद्राष्ट्रे यथा गङ्गा कावेरी च तथा शुभा

kāverīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā prītimānpāṇḍavastadā |
asmadrāṣṭre yathā gaṅgā kāverī ca tathā śubhā

सहदेवस्तु तां तीर्त्वा नदीमनुचरैः सह ।
दक्षिणं तीरभासाद्य गमनायोपचक्रमे

sahadevastu tāṃ tīrtvā nadīmanucaraiḥ saha |
dakṣiṇaṃ tīrabhāsādya gamanāyopacakrame

आगतं पाण्डवं तत्र श्रुत्वा विषयवासिनः ।
दर्शनार्थं ययुस्ते तु कौतूहलसमन्विताः

āgataṃ pāṇḍavaṃ tatra śrutvā viṣayavāsinaḥ |
darśanārthaṃ yayuste tu kautūhalasamanvitāḥ

द्रमिडाः पुरुषा राजन्स्रियचश्च प्रियदर्शनाः ।
गत्वा पाण्डुसुतं तत्र ददृशुस्ते मुदाऽन्विताः

dramiḍāḥ puruṣā rājansriyacaśca priyadarśanāḥ |
gatvā pāṇḍusutaṃ tatra dadṛśuste mudā'nvitāḥ

सुकुमारं विशालाक्षं व्रजन्तं त्रिदशोपमम् ।
दर्शनीयतमं लोके नेत्रैरनिमिषैरिव

sukumāraṃ viśālākṣaṃ vrajantaṃ tridaśopamam |
darśanīyatamaṃ loke netrairanimiṣairiva

आश्चर्यभूतं ददृशुर्द्रमिडास्ते समागताः ।
महासेनोपमं दृष्ट्वा पूजां चक्रुश्च तस्य वै

āścaryabhūtaṃ dadṛśurdramiḍāste samāgatāḥ |
mahāsenopamaṃ dṛṣṭvā pūjāṃ cakruśca tasya vai

रत्नैश्च विविधैरिष्टैर्भोगैरन्यैश्च संमतैः ।
गतिमङ्गलयुक्तार्भिः स्तुवन्तो नकुलानुजम्

ratnaiśca vividhairiṣṭairbhogairanyaiśca saṃmataiḥ |
gatimaṅgalayuktārbhiḥ stuvanto nakulānujam

सहदेवस्तु तान्दृष्ट्वा द्रमिलानागतान्मुदा ।
विसृज्य तान्महाबाहुः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

sahadevastu tāndṛṣṭvā dramilānāgatānmudā |
visṛjya tānmahābāhuḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam

दूतेन तरसा चोलं विजित्य द्रमिडेश्वरम् ।
ततो रत्नान्युपादाय पाण्डस्य विषयं ययौ

dūtena tarasā colaṃ vijitya dramiḍeśvaram |
tato ratnānyupādāya pāṇḍasya viṣayaṃ yayau

दर्शने सहदेवस्य न च तृप्ता नराः परे ।
गच्छन्तमनुगच्छन्तः प्राप्ताः कौतूहलान्विताः

darśane sahadevasya na ca tṛptā narāḥ pare |
gacchantamanugacchantaḥ prāptāḥ kautūhalānvitāḥ

ततो माद्रीसुतों राजन्मृगसङ्घान्विलोकयन् ।
गजान्वनचरानन्यान्व्याघ्रान्कुष्णमृगान्बहून्

tato mādrīsutoṃ rājanmṛgasaṅghānvilokayan |
gajānvanacarānanyānvyāghrānkuṣṇamṛgānbahūn

शुकान्मयूरान्दृष्ट्वा तु गृध्रानारण्यकुक्कुटान् ।
ततो देशं समासाद्य श्वशुरस्य महीपतेः

śukānmayūrāndṛṣṭvā tu gṛdhrānāraṇyakukkuṭān |
tato deśaṃ samāsādya śvaśurasya mahīpateḥ

प्रेषयामास माद्रेयो दूतान्पाण्ड्याय वै तदा ।
प्रतिजग्राह तस्याज्ञां सम्प्रीत्या मलयध्वजः

preṣayāmāsa mādreyo dūtānpāṇḍyāya vai tadā |
pratijagrāha tasyājñāṃ samprītyā malayadhvajaḥ

भार्या रूपवती जिष्णोः पाण्ड्यस्य तनया शुभा ।
चित्राङ्गदेति विख्याता द्रमिडी योषितां वरा

bhāryā rūpavatī jiṣṇoḥ pāṇḍyasya tanayā śubhā |
citrāṅgadeti vikhyātā dramiḍī yoṣitāṃ varā

आगतं सहदेवं तु सा श्रुत्वाऽन्तः पुरे पितुः ।
प्रेषयामास सम्प्रीत्या पूजारत्नं च वै बहु

āgataṃ sahadevaṃ tu sā śrutvā'ntaḥ pure pituḥ |
preṣayāmāsa samprītyā pūjāratnaṃ ca vai bahu

पाण्ड्योऽपि बहुरत्नानि दूतैः सह मुमोच ह ।
मणिमुक्ताप्रवालानि सहदेवाय कीर्तिमान्

pāṇḍyo'pi bahuratnāni dūtaiḥ saha mumoca ha |
maṇimuktāpravālāni sahadevāya kīrtimān

तां दृष्ट्वाऽप्रतिमां पूजां पाण्डवोऽपि मुदा नृप ।
भ्रातुः पुत्रे बहून्रत्नान्दत्वा वै बभ्रूवाहने

tāṃ dṛṣṭvā'pratimāṃ pūjāṃ pāṇḍavo'pi mudā nṛpa |
bhrātuḥ putre bahūnratnāndatvā vai babhrūvāhane

पाण्ड्यं द्रमिडराजानं श्वशुरं मलयध्वजम् ।
स दूतैस्तं वशे कृत्वा मणलूरेश्वरं तदा

pāṇḍyaṃ dramiḍarājānaṃ śvaśuraṃ malayadhvajam |
sa dūtaistaṃ vaśe kṛtvā maṇalūreśvaraṃ tadā

ततो रत्नान्युपादाय द्रमिडैरावृतो ययौ ।
अगस्त्यस्यालयं दिव्यं देवलोकसमं गिरिम्

tato ratnānyupādāya dramiḍairāvṛto yayau |
agastyasyālayaṃ divyaṃ devalokasamaṃ girim

स तं प्रदक्षिमं कृत्वा मलयं भरतर्षभ ।
लङ्घयित्वा तु माद्रेयस्ताम्रपणीं नदीं शुभाम्

sa taṃ pradakṣimaṃ kṛtvā malayaṃ bharatarṣabha |
laṅghayitvā tu mādreyastāmrapaṇīṃ nadīṃ śubhām

प्रसन्नसलिलां दिव्यां सुशीतां च मनोहराम् ।
समुद्रतीरमासाद्य न्यविशत्पाण्डुनन्दनः

prasannasalilāṃ divyāṃ suśītāṃ ca manoharām |
samudratīramāsādya nyaviśatpāṇḍunandanaḥ