अध्याय 31: भीम पूर्व दिशा को समुद्र तक जीतते हैं

ततः कुमारविषये श्रेणिमन्तमथाजयत् ।
कोसलाधिपतिं चैव बृहद्बलमरिन्दमः

tataḥ kumāraviṣaye śreṇimantamathājayat |
kosalādhipatiṃ caiva bṛhadbalamarindamaḥ

अयोध्यायां तु धर्मज्ञं दीर्घयज्ञं महाबलम् ।
अजयत्णण्डवश्रेष्ठो नातितीव्रेण कर्मणा

ayodhyāyāṃ tu dharmajñaṃ dīrghayajñaṃ mahābalam |
ajayatṇaṇḍavaśreṣṭho nātitīvreṇa karmaṇā

ततो गोपालकक्षं च सोत्तरानपि कोसलान् ।
मल्लानामधिपं चैव पार्थिवं चाजयत्प्रभुः

tato gopālakakṣaṃ ca sottarānapi kosalān |
mallānāmadhipaṃ caiva pārthivaṃ cājayatprabhuḥ

ततो हिमवतः पार्श्वं समभ्येत्य जलोद्भवम् ।
सर्वमल्पेन कालेन देशं चक्रे वशं बली

tato himavataḥ pārśvaṃ samabhyetya jalodbhavam |
sarvamalpena kālena deśaṃ cakre vaśaṃ balī

एवं बहुविधान्देशान्विजिग्ये भरतर्षभः ।
भल्लाटमभितो जिग्ये शुक्तिमन्तं च पर्वतम्

evaṃ bahuvidhāndeśānvijigye bharatarṣabhaḥ |
bhallāṭamabhito jigye śuktimantaṃ ca parvatam

पाण्डवः सुमहावीर्यो बलेन बलिनां वरः ।
स काशिराजं समरे सुबाहुमनिवर्तिनम्

pāṇḍavaḥ sumahāvīryo balena balināṃ varaḥ |
sa kāśirājaṃ samare subāhumanivartinam

वशे चक्रे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः ।
ततः सुपार्श्वमभितस्तथा राजपतिं क्रथम्

vaśe cakre mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ |
tataḥ supārśvamabhitastathā rājapatiṃ kratham

युध्यमानं बालत्सङ्ख्ये विजिग्ये पाण्डवर्षभः ।
ततो मत्स्यान्महातेजा मलदांश्च महाबलान्

yudhyamānaṃ bālatsaṅkhye vijigye pāṇḍavarṣabhaḥ |
tato matsyānmahātejā maladāṃśca mahābalān

अनघानभयांश्चैव पशुभूमिं च सर्वशः ।
निवृत्य च महाबाहुर्मदधारं महीधरम्

anaghānabhayāṃścaiva paśubhūmiṃ ca sarvaśaḥ |
nivṛtya ca mahābāhurmadadhāraṃ mahīdharam

सोमधेयांश्च निर्जित्य प्रत्ययावुत्तरामुखः ।
वत्सभूमिं च कौन्तेयो विजिग्ये बलवान्बलात्

somadheyāṃśca nirjitya pratyayāvuttarāmukhaḥ |
vatsabhūmiṃ ca kaunteyo vijigye balavānbalāt

भर्गाणामधिपं चैव निषादाधिपतिं तथा ।
विजिग्ये भूमिपालांश्च ममिमत्प्रमुखान्बहून्

bhargāṇāmadhipaṃ caiva niṣādādhipatiṃ tathā |
vijigye bhūmipālāṃśca mamimatpramukhānbahūn

ततो दक्षिणमल्लांश्च भोगवन्तं च पर्वतम् ।
तरसैवाजयद्भीमो नातितीव्रेण कर्मणा

tato dakṣiṇamallāṃśca bhogavantaṃ ca parvatam |
tarasaivājayadbhīmo nātitīvreṇa karmaṇā

शर्मकान्वर्मकांश्चैव व्यजयत्सान्त्वपूर्वकम् ।
वैदेहकं च राजानं जनकं जगतीपतिम्

śarmakānvarmakāṃścaiva vyajayatsāntvapūrvakam |
vaidehakaṃ ca rājānaṃ janakaṃ jagatīpatim

विजिग्ये पुरुषव्याघ्रो नातितीव्रेण कर्मणा ।
शकांश्च बर्बराश्चैव अजयच्छद्मपूर्वकम्

vijigye puruṣavyāghro nātitīvreṇa karmaṇā |
śakāṃśca barbarāścaiva ajayacchadmapūrvakam

वैदेहस्थस्तु कौन्तेय इन्द्रपर्वतमन्तिकात् ।
किरातानामधिपतीनजयत्सप्त पाण्डवः

vaidehasthastu kaunteya indraparvatamantikāt |
kirātānāmadhipatīnajayatsapta pāṇḍavaḥ

ततः सुह्यान्प्रसुह्यांश्च सपक्षानतिवीर्यवान् ।
विजित्य युधि कौन्तेयो मागधानभ्यधाद्बली

tataḥ suhyānprasuhyāṃśca sapakṣānativīryavān |
vijitya yudhi kaunteyo māgadhānabhyadhādbalī

दण्डं च दण्डधारं च विजित्य पृथिवीपतीन् ।
तैरेव सहितैः सर्वैर्गिरिव्रजमुपाद्रवत्

daṇḍaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca vijitya pṛthivīpatīn |
taireva sahitaiḥ sarvairgirivrajamupādravat

जारासन्धिं सान्त्वयित्वा करे च विनिवेश्य ह ।
तैरेव सहितैः सर्वैः कर्णमब्यद्रवद्बली

jārāsandhiṃ sāntvayitvā kare ca viniveśya ha |
taireva sahitaiḥ sarvaiḥ karṇamabyadravadbalī

स कम्पयन्निव महीं बलेन चतुङ्गिणा ।
युयुधे पाण्डवश्रेष्ठः कर्णेनामित्रघातिना

sa kampayanniva mahīṃ balena catuṅgiṇā |
yuyudhe pāṇḍavaśreṣṭhaḥ karṇenāmitraghātinā

स कर्णं युधि निर्जित्य वशे कृत्वा च भारत ।
ततो विजिग्ये बलवान्राज्ञः पर्वतवासिनः

sa karṇaṃ yudhi nirjitya vaśe kṛtvā ca bhārata |
tato vijigye balavānrājñaḥ parvatavāsinaḥ

अथ मोदागिरौ चैव राजानं बलवत्तरम् ।
पाण्डवो बाहुवीर्येण निजघान महामृधे

atha modāgirau caiva rājānaṃ balavattaram |
pāṇḍavo bāhuvīryeṇa nijaghāna mahāmṛdhe

ततः पुण्ड्राधिपं वीरं वासुदेवं समाययौ ।
इदानीं वृष्णिवीरेण न योत्स्यामीति पौण्ड्रकः

tataḥ puṇḍrādhipaṃ vīraṃ vāsudevaṃ samāyayau |
idānīṃ vṛṣṇivīreṇa na yotsyāmīti pauṇḍrakaḥ

कृष्णस्य भुजसंत्रासात्करमाशु ददौ नृपः ।
कौशिकीकच्छनिलयं राजानं च महौजसम्

kṛṣṇasya bhujasaṃtrāsātkaramāśu dadau nṛpaḥ |
kauśikīkacchanilayaṃ rājānaṃ ca mahaujasam

उभौ बलभृतौ वीरावुमौ तीव्रपराक्रमौ ।
निर्जित्याजौ महाराज वङ्गराजमुपाद्रवत्

ubhau balabhṛtau vīrāvumau tīvraparākramau |
nirjityājau mahārāja vaṅgarājamupādravat

समुद्रसेन निर्जित्य चन्द्रसेनं च पार्थिवम् ।
ताम्रलिप्तं च राजानं कर्वटाधिपतिं तथा

samudrasena nirjitya candrasenaṃ ca pārthivam |
tāmraliptaṃ ca rājānaṃ karvaṭādhipatiṃ tathā

सुह्यानामधिपं चैव ये च सागरवासिनः ।
सर्वान्म्लेच्छगणांश्चैव विजिग्ये भरतर्षभः

suhyānāmadhipaṃ caiva ye ca sāgaravāsinaḥ |
sarvānmlecchagaṇāṃścaiva vijigye bharatarṣabhaḥ

एवं बहुविधान्देशान्विजित्य पवनात्मजः ।
सु तेभ्य उपादाय लौहित्यमगद्बली

evaṃ bahuvidhāndeśānvijitya pavanātmajaḥ |
su tebhya upādāya lauhityamagadbalī

स सर्वान्म्लेच्छनृपतीन्सागरानूपवासिनः ।
करमाहारयामास रत्नानि विविधानि च

sa sarvānmlecchanṛpatīnsāgarānūpavāsinaḥ |
karamāhārayāmāsa ratnāni vividhāni ca

चन्दनागुरुवस्त्राणि मणिमौक्तिककम्बलम् ।
काञ्चनं रजतं चैव विद्रुमं च महाधनम्

candanāguruvastrāṇi maṇimauktikakambalam |
kāñcanaṃ rajataṃ caiva vidrumaṃ ca mahādhanam

ते कोटीशतसङ्ख्येन कौन्तेयं महता तदा ।
अभ्यवर्षन्महात्मानं धनवर्षेण पाण्डवम्

te koṭīśatasaṅkhyena kaunteyaṃ mahatā tadā |
abhyavarṣanmahātmānaṃ dhanavarṣeṇa pāṇḍavam

इन्द्रप्रस्थमुपागम्य भीमो भीमपराक्रमः ।
निवेदयामास तदा धर्मराजाय तद्धनम्

indraprasthamupāgamya bhīmo bhīmaparākramaḥ |
nivedayāmāsa tadā dharmarājāya taddhanam