अध्याय 25: जरासन्ध वध और बन्दी राजाओं की मुक्ति

भीमसेनस्ततः कृष्णमुवाच यदुनन्दनम् ।
बुद्धिमास्थाय विपुलां जरासन्धवधोप्सया

bhīmasenastataḥ kṛṣṇamuvāca yadunandanam |
buddhimāsthāya vipulāṃ jarāsandhavadhopsayā

नायं पापो मया कृष्ण युक्तः स्यादनुरोधितुम् ।
प्रायेण यदुशार्दूल बान्धवक्षयकृत्तव

nāyaṃ pāpo mayā kṛṣṇa yuktaḥ syādanurodhitum |
prāyeṇa yaduśārdūla bāndhavakṣayakṛttava

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच वृकोदरम् ।
त्वरयन्पुरुषव्याघ्रो जरासन्धवधेप्सया

evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca vṛkodaram |
tvarayanpuruṣavyāghro jarāsandhavadhepsayā

यत्ते दैवं परं सत्वं यच्च ते मातरिश्वनः ।
बलं भीमं जरासन्धे दर्शयाशु तदद्य वै

yatte daivaṃ paraṃ satvaṃ yacca te mātariśvanaḥ |
balaṃ bhīmaṃ jarāsandhe darśayāśu tadadya vai

तवैष वध्यो दुर्बुद्धिर्जरासन्धो महारथः ।
इत्यन्तरिक्षे त्वश्रौषं यदा वायुरवाप्यते

tavaiṣa vadhyo durbuddhirjarāsandho mahārathaḥ |
ityantarikṣe tvaśrauṣaṃ yadā vāyuravāpyate

गोमन्ते पर्वतश्रेष्ठे येनैष परिमोक्षितः ।
बलदेवबलं प्राप्य कोऽन्यो जीवेत्तु मागधात्

gomante parvataśreṣṭhe yenaiṣa parimokṣitaḥ |
baladevabalaṃ prāpya ko'nyo jīvettu māgadhāt

तदस्य मृत्युर्विहितस्त्वदृते न महाबल ।
वायुं चिन्त्य महाबाहो जहीमं मगधाधिपम्

tadasya mṛtyurvihitastvadṛte na mahābala |
vāyuṃ cintya mahābāho jahīmaṃ magadhādhipam

एवमुक्तस्ततो भीमो मनसाऽऽचिन्त्य मारुतम् ।
जनार्दनं नमस्कृत्य परिष्वज्य च फल्गुनम्

evamuktastato bhīmo manasā''cintya mārutam |
janārdanaṃ namaskṛtya pariṣvajya ca phalgunam

प्रभञ्जनबलाविष्टो जरासन्धमरिन्दमः ।
उत्क्षिप्य भ्रामयामास बलवन्तं महाबलः

prabhañjanabalāviṣṭo jarāsandhamarindamaḥ |
utkṣipya bhrāmayāmāsa balavantaṃ mahābalaḥ

भ्रामयित्वा शतगुणं जानुभ्यां भरतर्षभ ।
बभञ्ज पृष्टं सङ्क्षिप्य निष्पिष्य विननाद च

bhrāmayitvā śataguṇaṃ jānubhyāṃ bharatarṣabha |
babhañja pṛṣṭaṃ saṅkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca

करे गृहीत्वा चरणं द्विधा चक्रे महाबलः ।
तस्य निष्पिष्यमाणस्य पाण्डवस्य च गर्जतः

kare gṛhītvā caraṇaṃ dvidhā cakre mahābalaḥ |
tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥ

अभवत्तुमुलो नादः सर्वप्राणिभयङ्करः ।
वित्रेसुर्मागधाः सर्वे स्त्रीणां गर्भाश्च सुस्रुवुः

abhavattumulo nādaḥ sarvaprāṇibhayaṅkaraḥ |
vitresurmāgadhāḥ sarve strīṇāṃ garbhāśca susruvuḥ

भीमसेनस्य नादेन जरासन्धस्य चैव ह ।
किं नु स्याद्धिमवान्भिन्नः किंनुस्विद्दीर्यते मही

bhīmasenasya nādena jarāsandhasya caiva ha |
kiṃ nu syāddhimavānbhinnaḥ kiṃnusviddīryate mahī

इति वै मागधा जज्ञुर्भीमसेनस्य निखनात् ।
ततस्तु भगवान्कृष्णो जरासन्धजिघांसया

iti vai māgadhā jajñurbhīmasenasya nikhanāt |
tatastu bhagavānkṛṣṇo jarāsandhajighāṃsayā

भीमसेनं समालोक्य नलं जग्राह पाणिना ।
द्विधा चिच्छेद वै तत्तु जरासन्धवधं प्रति

bhīmasenaṃ samālokya nalaṃ jagrāha pāṇinā |
dvidhā ciccheda vai tattu jarāsandhavadhaṃ prati

ततस्त्वाज्ञाय तस्यैव पादमुत्क्षिप्य मारुतिः ।
द्विधा बभञ्ज तद्गात्रं प्राक्षिपद्विननाद च

tatastvājñāya tasyaiva pādamutkṣipya mārutiḥ |
dvidhā babhañja tadgātraṃ prākṣipadvinanāda ca

पुनः सन्धाय तु तदा जरान्धः प्रतापवान् ।
भीमेन च समागम्य बाहुयुद्धं चकार ह

punaḥ sandhāya tu tadā jarāndhaḥ pratāpavān |
bhīmena ca samāgamya bāhuyuddhaṃ cakāra ha

तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
सर्वलोकक्षयकरं सर्वभूतभयावहम्

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
sarvalokakṣayakaraṃ sarvabhūtabhayāvaham

पुनः कृष्णस्तमिरिणं द्विधा विच्छिद्य माधवः ।
व्यत्यस्य प्राक्षिपत्तत्तु जरासन्धवधेप्सया

punaḥ kṛṣṇastamiriṇaṃ dvidhā vicchidya mādhavaḥ |
vyatyasya prākṣipattattu jarāsandhavadhepsayā

भीमसेनस्तदा ज्ञात्वा निर्बिभेद च मागधम् ।
द्विधा व्यत्यस्य पादेन प्राक्षिपच्च ननाद ह

bhīmasenastadā jñātvā nirbibheda ca māgadham |
dvidhā vyatyasya pādena prākṣipacca nanāda ha

शुष्कमांसास्थिमेदस्त्वग्भिन्नमस्तिष्कपिण्डकटः ।
शवभूतस्तदा राजन्पिण्डीकृत इवाबबौ

śuṣkamāṃsāsthimedastvagbhinnamastiṣkapiṇḍakaṭaḥ |
śavabhūtastadā rājanpiṇḍīkṛta ivābabau

ततो राज्ञः कुलद्वारि प्रसुप्तमिव तं नृपम् ।
रात्रौ गतासुमुत्सृज्य निश्चक्रमुररिन्दमाः

tato rājñaḥ kuladvāri prasuptamiva taṃ nṛpam |
rātrau gatāsumutsṛjya niścakramurarindamāḥ

जरासन्धरथं कृष्णो योजयित्वा पताकिनम् ।
आरोप्य भ्रातरौ चैव मोक्षयामास बान्धवान्

jarāsandharathaṃ kṛṣṇo yojayitvā patākinam |
āropya bhrātarau caiva mokṣayāmāsa bāndhavān

ते वै रत्नुभुजं कृष्णं रत्नार्हं पृथिवीश्वराः ।
राजानं चक्ररासाद्य मोक्षिता महतो भयात्

te vai ratnubhujaṃ kṛṣṇaṃ ratnārhaṃ pṛthivīśvarāḥ |
rājānaṃ cakrarāsādya mokṣitā mahato bhayāt

अक्षतः शस्त्रसम्पन्नो जितारिः सह राजभिः ।
रथमास्थाय तं दिव्यं निर्जगाम गिरिव्रजात्

akṣataḥ śastrasampanno jitāriḥ saha rājabhiḥ |
rathamāsthāya taṃ divyaṃ nirjagāma girivrajāt

यः स सोदर्यवान्नाम द्वियोधी कृष्णसारथिः ।
अभ्यासघाती सन्दृश्यो दुर्जयः सर्वराजभिः

yaḥ sa sodaryavānnāma dviyodhī kṛṣṇasārathiḥ |
abhyāsaghātī sandṛśyo durjayaḥ sarvarājabhiḥ

भीमार्जुनाभ्यां योधाभ्यामास्थितः कृष्णसारथिः ।
शुशुभे रथवर्योऽसौ दुर्जयः सर्वधन्विभिः

bhīmārjunābhyāṃ yodhābhyāmāsthitaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
śuśubhe rathavaryo'sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ

शक्रविष्णू हि सङ्ग्रामे चेरतुस्तारकामये ।
रथेन तेन वै कृष्ण उपारुह्य ययौ तदा

śakraviṣṇū hi saṅgrāme ceratustārakāmaye |
rathena tena vai kṛṣṇa upāruhya yayau tadā

एवमेतौ महाबाहू तदा दुष्करकारिणौ ।
कृष्णप्रणीतौ लोकेऽस्मिन्नथे को द्रष्टुमर्हति

evametau mahābāhū tadā duṣkarakāriṇau |
kṛṣṇapraṇītau loke'sminnathe ko draṣṭumarhati

इत्यवोचन्व्रजन्तं तं जरासन्धपुरालयाः ।
वासुदेवं नरश्रेष्ठं युक्तं वातजवैर्हयैः

ityavocanvrajantaṃ taṃ jarāsandhapurālayāḥ |
vāsudevaṃ naraśreṣṭhaṃ yuktaṃ vātajavairhayaiḥ

तप्तचामीकराभेण किङ्किणीजालमालिना ।
मेघनिर्घोषनादेन जैत्रेणामित्रघातिना

taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālinā |
meghanirghoṣanādena jaitreṇāmitraghātinā

येन शक्रो दानवानां जघान नवतीर्नव ।
तं प्राप्य समहृष्यन्त रथं ते पुरुषर्थभाः

yena śakro dānavānāṃ jaghāna navatīrnava |
taṃ prāpya samahṛṣyanta rathaṃ te puruṣarthabhāḥ

ततः कृष्णं महाबाहुं भ्रातृभ्यां सहितं तदा ।
रथस्थं मागधा दृष्ट्वा समपद्यन्त विस्मिताः

tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ bhrātṛbhyāṃ sahitaṃ tadā |
rathasthaṃ māgadhā dṛṣṭvā samapadyanta vismitāḥ

हयैर्दिव्यैः समायुक्तो रथो वायुसमो जवे ।
अधिष्ठितः स शुशुभे कृष्णेनातीव भारत

hayairdivyaiḥ samāyukto ratho vāyusamo jave |
adhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kṛṣṇenātīva bhārata

असङ्गो देवविहितस्तस्मिन्रथवरे ध्वजः ।
योजनाद्ददृशे श्रीमानिन्द्रायुधसमप्रभः

asaṅgo devavihitastasminrathavare dhvajaḥ |
yojanāddadṛśe śrīmānindrāyudhasamaprabhaḥ

चिन्तयामास कृष्णोऽथ गरुत्मन्तं स चाभ्ययात् ।
क्षणे तस्मिन्स तेनासीच्चैत्यवृक्ष इवोत्थितः

cintayāmāsa kṛṣṇo'tha garutmantaṃ sa cābhyayāt |
kṣaṇe tasminsa tenāsīccaityavṛkṣa ivotthitaḥ

व्यादितास्यैर्महानादैः सह भूतैर्ध्वजालयैः ।
तस्मिन्रथवरे तस्थौ गुरुत्मान्पन्नगाशनः

vyāditāsyairmahānādaiḥ saha bhūtairdhvajālayaiḥ |
tasminrathavare tasthau gurutmānpannagāśanaḥ

दुर्निरीक्ष्यो हि भूतानां तेजसाऽऽभ्याधिकं बभौ ।
आदित्य इव मध्याह्ने सहस्रकिरणावृतः

durnirīkṣyo hi bhūtānāṃ tejasā''bhyādhikaṃ babhau |
āditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvṛtaḥ

न सज्जति वृक्षेषु शस्त्रैश्चापि न रिष्यते ।
दिव्यो ध्वजवरो राजन्दृश्यते चेह मानुषैः

na sajjati vṛkṣeṣu śastraiścāpi na riṣyate |
divyo dhvajavaro rājandṛśyate ceha mānuṣaiḥ

तमास्थाय रथं दिव्यं पर्जन्यसमनिः स्वनम् ।
निर्ययौ पुरुषव्याघ्रः पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः

tamāsthāya rathaṃ divyaṃ parjanyasamaniḥ svanam |
niryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ

यं लेभे वासवाद्राजा वसुस्तस्माद्बृहद्रथः ।
बृहद्रथात्क्रमेणैव प्राप्तो बार्हद्रथो रथम्

yaṃ lebhe vāsavādrājā vasustasmādbṛhadrathaḥ |
bṛhadrathātkrameṇaiva prāpto bārhadratho ratham

स निर्याय महाबाहुः पुण्डरीकेक्षणस्ततः ।
गिरिव्रजाद्बहिस्तस्थौ समदेशे महायशाः

sa niryāya mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇastataḥ |
girivrajādbahistasthau samadeśe mahāyaśāḥ

तत्रैनं नागराः सर्वे सत्कारेणाभ्ययुस्तदा ।
ब्राह्मणप्रमुखा राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा

tatrainaṃ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayustadā |
brāhmaṇapramukhā rājanvidhidṛṣṭena karmaṇā

बन्धनाद्विप्रमुक्ताश्च राजानो मधुसूदनम् ।
पूजयामासुरूचुश्च स्तुतिपूर्वमिदं वचः

bandhanādvipramuktāśca rājāno madhusūdanam |
pūjayāmāsurūcuśca stutipūrvamidaṃ vacaḥ

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दने ।
भीमार्जुनबलोपेते धर्मस्य प्रतिपालनम्

naitaccitraṃ mahābāho tvayi devakinandane |
bhīmārjunabalopete dharmasya pratipālanam

जरासन्धह्रदे घोरे दुःखपङ्के निमज्जताम् ।
राज्ञां समभ्युद्धरमं यदिदं कृतमद्य वै

jarāsandhahrade ghore duḥkhapaṅke nimajjatām |
rājñāṃ samabhyuddharamaṃ yadidaṃ kṛtamadya vai

विष्णो समवसन्नानां गिरिदुर्गे सुदारुणे ।
दिष्ट्या मोक्षाद्यशो दीप्तमाप्तं ते यदुनन्दन

viṣṇo samavasannānāṃ giridurge sudāruṇe |
diṣṭyā mokṣādyaśo dīptamāptaṃ te yadunandana

किं कर्मः पुरुषव्याघ्र शाधि नः प्रणतिस्थितान् ।
कृतमित्येव तद्विद्वि नृपैर्ययद्यपि दुष्करम्

kiṃ karmaḥ puruṣavyāghra śādhi naḥ praṇatisthitān |
kṛtamityeva tadvidvi nṛpairyayadyapi duṣkaram

तानुवाच हृम्पीकेशः समाश्चास्य महामनाः ।
यिधिष्ठिरो राजसूयं क्रतुमार्हतुमिच्छति

tānuvāca hṛmpīkeśaḥ samāścāsya mahāmanāḥ |
yidhiṣṭhiro rājasūyaṃ kratumārhatumicchati

तस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः ।
सर्वैर्भवद्भिर्विज्ञाय साहाय्यं क्रियतामिति

tasya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ |
sarvairbhavadbhirvijñāya sāhāyyaṃ kriyatāmiti

ततः सुप्रीतमनसस्ते नृपा नृपसत्तम ।
तथेत्येवाब्रुवन्सर्वे प्रतिगृह्यास्य तां गिरम्

tataḥ suprītamanasaste nṛpā nṛpasattama |
tathetyevābruvansarve pratigṛhyāsya tāṃ giram

रत्नभाजं च दाशार्हं चक्रुस्ते पृथिवीश्वराः ।
कृच्छ्राञ्जग्राह गोविन्दस्तेषां तदनुकम्पया

ratnabhājaṃ ca dāśārhaṃ cakruste pṛthivīśvarāḥ |
kṛcchrāñjagrāha govindasteṣāṃ tadanukampayā

जरासन्धात्मजश्चैव सहदेवो महामनाः ।
निर्ययौ सजनामात्यः पुरस्कृत्य पुरोहितम्

jarāsandhātmajaścaiva sahadevo mahāmanāḥ |
niryayau sajanāmātyaḥ puraskṛtya purohitam

स नीचैः प्रणतो भूत्वा बहुरत्नपुरोगमः ।
सहदेवो नृणां देवं वासुदेवमुपस्थितः

sa nīcaiḥ praṇato bhūtvā bahuratnapurogamaḥ |
sahadevo nṛṇāṃ devaṃ vāsudevamupasthitaḥ

भयार्ताय ततस्तस्मै कृष्णो दत्त्वाऽभयं तदा ।
आददेऽस्य महार्हाणि रत्नानि पुरुषोत्तमः

bhayārtāya tatastasmai kṛṣṇo dattvā'bhayaṃ tadā |
ādade'sya mahārhāṇi ratnāni puruṣottamaḥ

यत्कृतं पुरुषव्याघ्र मम पित्रा जनार्दन ।
तत्ते हृदि महाबाहो न कार्यं पुरुषोत्तम

yatkṛtaṃ puruṣavyāghra mama pitrā janārdana |
tatte hṛdi mahābāho na kāryaṃ puruṣottama

त्वां प्रपन्नोऽस्मि गोविन्द प्रासदं कुरु मे प्रभो ।
पितुरिच्छामि संस्कारं कर्तुं देवकिनन्दन

tvāṃ prapanno'smi govinda prāsadaṃ kuru me prabho |
pituricchāmi saṃskāraṃ kartuṃ devakinandana

त्वत्तोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य भीमसेनात्तथार्जुनात् ।
निर्भयो विचरिष्यामि यथाकामं यथासुखम्

tvatto'bhyanujñāṃ samprāpya bhīmasenāttathārjunāt |
nirbhayo vicariṣyāmi yathākāmaṃ yathāsukham

एवं विज्ञाप्यमानस्य सहदेवस्य मारिष ।
प्रहृष्टो देवकीपुत्रः पाण्डवै च महारथौ

evaṃ vijñāpyamānasya sahadevasya māriṣa |
prahṛṣṭo devakīputraḥ pāṇḍavai ca mahārathau

क्रियतां संस्क्रिया राजन्पितुस्त इति चाब्रुवन् ।
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पार्थयोश्च स मागधः

kriyatāṃ saṃskriyā rājanpitusta iti cābruvan |
tacchrutvā vāsudevasya pārthayośca sa māgadhaḥ

प्रविश्य नगरं तूर्णं सह मन्त्रिभिरप्युत ।
चितां चन्दनकाष्ठैश्च कालेयसरलैस्तथा

praviśya nagaraṃ tūrṇaṃ saha mantribhirapyuta |
citāṃ candanakāṣṭhaiśca kāleyasaralaistathā

कालागरुसुनगन्धैश्च तैलैश्च विविधैरपि ।
घृतधाराशतैश्चैव सुमनोभिश्च भारत

kālāgarusunagandhaiśca tailaiśca vividhairapi |
ghṛtadhārāśataiścaiva sumanobhiśca bhārata

समन्तादेव कीर्यन्तोऽदहन्त मगधाधिपम् ।
उदकं तस्य चक्रेऽथ सहदेवः सहानुजः

samantādeva kīryanto'dahanta magadhādhipam |
udakaṃ tasya cakre'tha sahadevaḥ sahānujaḥ

कृत्वा पितुः स्वर्गगतिं निर्ययौ यत्र केशवः ।
पाण्डवौ च महाभागौ भीमसेनार्जुनावुभौ

kṛtvā pituḥ svargagatiṃ niryayau yatra keśavaḥ |
pāṇḍavau ca mahābhāgau bhīmasenārjunāvubhau

स प्रह्वः प्राञ्जलिर्भूत्वा व्यज्ञापयत माधवम् ।
(सहदेव उवाच)
इमे रत्नानि भूरिणी गोजाविमहिषादयः

sa prahvaḥ prāñjalirbhūtvā vyajñāpayata mādhavam |
(sahadeva uvāca)
ime ratnāni bhūriṇī gojāvimahiṣādayaḥ

हस्तिनोऽश्वाश्च गोविन्द वासांसि विविधानि च ।
दीयतां धर्मराजाय यथा वा मन्यते भवान्

hastino'śvāśca govinda vāsāṃsi vividhāni ca |
dīyatāṃ dharmarājāya yathā vā manyate bhavān

भयार्ताय ततस्तस्मै कृत्वा कृष्णोऽभयं तदा ।
अभ्यषिञ्चत राजानं सहदेवं जनार्दनः

bhayārtāya tatastasmai kṛtvā kṛṣṇo'bhayaṃ tadā |
abhyaṣiñcata rājānaṃ sahadevaṃ janārdanaḥ

मागधानां महीपालं जरासन्धात्मजं तदा ।
आददे च महार्हाणि रत्नानि पुरुषोत्तमः

māgadhānāṃ mahīpālaṃ jarāsandhātmajaṃ tadā |
ādade ca mahārhāṇi ratnāni puruṣottamaḥ

गत्वैकत्वं स कृष्णेन पार्थाभ्यां चापि सत्कृतः ।
विवेश मतिमान्त्राजा पुनर्बार्हद्रथं पुरम्

gatvaikatvaṃ sa kṛṣṇena pārthābhyāṃ cāpi satkṛtaḥ |
viveśa matimāntrājā punarbārhadrathaṃ puram

पार्थाभायं सहितः कृष्णः सर्वैश्च वसुधाधिपैः ।
यथावयः समागम्य विससर्ज नराधिपान्

pārthābhāyaṃ sahitaḥ kṛṣṇaḥ sarvaiśca vasudhādhipaiḥ |
yathāvayaḥ samāgamya visasarja narādhipān

विसृज्य सर्वान्नृपतीन्राजसूये महात्मभिः ।
आगन्तव्यं भवद्भिश्च धर्मराजप्रियेप्सुभिः ।

visṛjya sarvānnṛpatīnrājasūye mahātmabhiḥ |
āgantavyaṃ bhavadbhiśca dharmarājapriyepsubhiḥ |

एवमुक्ता माधवेन सर्वे ते वसुधाधिपाः ।
एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा समेताः परया मुदा

evamuktā mādhavena sarve te vasudhādhipāḥ |
evamastviti cāpyuktvā sametāḥ parayā mudā

भीमार्जुनहृषीकेशैः प्रहृष्टाः प्रययुस्तदा ।
रत्नान्यादाय भूरीणी ज्वलन्तो रिपुसूदनाः

bhīmārjunahṛṣīkeśaiḥ prahṛṣṭāḥ prayayustadā |
ratnānyādāya bhūrīṇī jvalanto ripusūdanāḥ

कृष्णस्तु सह पार्थाभ्यां श्रिया परमया युतः ।
रत्नान्यादाय भूरिणी प्रययौ पुरुषर्षभः

kṛṣṇastu saha pārthābhyāṃ śriyā paramayā yutaḥ |
ratnānyādāya bhūriṇī prayayau puruṣarṣabhaḥ

इन्द्रप्रस्थमुपागम्य पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः ।
समेत्य धर्मराजानं प्रीयमाणोऽभ्यभाषत

indraprasthamupāgamya pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ |
sametya dharmarājānaṃ prīyamāṇo'bhyabhāṣata

दिष्ट्या भीमेन बलवाञ्जरासन्धो निपातितः ।
राजानो मोक्षिताश्चेमे बन्धनान्नृपसत्तम

diṣṭyā bhīmena balavāñjarāsandho nipātitaḥ |
rājāno mokṣitāśceme bandhanānnṛpasattama

दिष्ट्या कुशलिनौ चेमौ भीमसेनधनञ्जयौ ।
पुनः स्वनगरं प्राप्तावक्षताविति भारत

diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanañjayau |
punaḥ svanagaraṃ prāptāvakṣatāviti bhārata

ततो युधिष्ठिरः कृष्णं पूजयित्वा यथार्हतः ।
भीमसेनार्जुनौ चैव प्रहृष्टः परिषस्वजे

tato yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaṃ pūjayitvā yathārhataḥ |
bhīmasenārjunau caiva prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje

ततः क्षीणे जरासन्धे भ्रातृभ्यां विहितं जयम् ।
अजातशत्रुरासाद्य मुमुदे भ्रातृभिः सह

tataḥ kṣīṇe jarāsandhe bhrātṛbhyāṃ vihitaṃ jayam |
ajātaśatrurāsādya mumude bhrātṛbhiḥ saha

हृष्टश्च धर्मराड्वाक्यं जनार्दनमभाषत ।
त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र भीमसेनेन पातितः

hṛṣṭaśca dharmarāḍvākyaṃ janārdanamabhāṣata |
tvāṃ prāpya puruṣavyāghra bhīmasenena pātitaḥ

मागधोऽसौ बलोन्मत्तो जरासन्धः प्रतापवान् ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं प्राप्स्यामि विगतज्वरः

māgadho'sau balonmatto jarāsandhaḥ pratāpavān |
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ prāpsyāmi vigatajvaraḥ

त्वद्बुद्धिबलमाश्रित्य यागार्होऽस्मि जनार्दन ।
पीतं पृथिव्याः क्रुद्धेन यशस्ते पुरुषोत्तम

tvadbuddhibalamāśritya yāgārho'smi janārdana |
pītaṃ pṛthivyāḥ kruddhena yaśaste puruṣottama

जरासन्धवधेनैव प्राप्तास्ते विपुलाः श्रियः
(वैशम्पायन उवाच)
एवं सम्भाष्य कौन्तेयः प्रादाद्रथवरं प्रभोः

jarāsandhavadhenaiva prāptāste vipulāḥ śriyaḥ
(vaiśampāyana uvāca)
evaṃ sambhāṣya kaunteyaḥ prādādrathavaraṃ prabhoḥ

प्रतिगृह्य तु गोविन्दो जरासन्धस्य तं रथम्

pratigṛhya tu govindo jarāsandhasya taṃ ratham

प्रहृष्टस्तस्य मुमुदे फल्गुनेन जनार्दनः ।
प्रीतिमानभवद्राजन्धर्मराजपुरस्कृतः

prahṛṣṭastasya mumude phalgunena janārdanaḥ |
prītimānabhavadrājandharmarājapuraskṛtaḥ

यथावयः समागम्य भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान्

yathāvayaḥ samāgamya bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
satkṛtya pūjayitvā ca visasarja narādhipān

युधिष्ठिराभ्यनुज्ञातास्ते नृपा हृष्टमानसाः ।
जग्मुः स्वदेशांस्त्वरिता यानैरुच्चावचैस्ततः

yudhiṣṭhirābhyanujñātāste nṛpā hṛṣṭamānasāḥ |
jagmuḥ svadeśāṃstvaritā yānairuccāvacaistataḥ

एवं पुरुषशार्दूलो महाबुद्धिर्जनार्दनः ।
पाण्डवैर्घातयामास जरासन्धमरिं तदा

evaṃ puruṣaśārdūlo mahābuddhirjanārdanaḥ |
pāṇḍavairghātayāmāsa jarāsandhamariṃ tadā

घातयित्वा जरासन्धं बुद्धिपूर्वमरिन्दमः ।
धर्मराजमनुज्ञाप्य पृथां कृष्णां च भारत

ghātayitvā jarāsandhaṃ buddhipūrvamarindamaḥ |
dharmarājamanujñāpya pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhārata

सुभद्रां भीमसेनं च फाल्गुनं यमजौ तथा ।
धौम्यमामन्त्रयित्वा च प्रययौ स्वां पुरीं प्रति

subhadrāṃ bhīmasenaṃ ca phālgunaṃ yamajau tathā |
dhaumyamāmantrayitvā ca prayayau svāṃ purīṃ prati

पाण्डवैरनुधावद्भिर्युधिष्ठिरपुरोगमैः ।
हर्षेण महता युक्तः प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
जगाम हृष्टः कृष्णस्तु पुनर्द्वारवतीं पुरीम्

pāṇḍavairanudhāvadbhiryudhiṣṭhirapurogamaiḥ |
harṣeṇa mahatā yuktaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
jagāma hṛṣṭaḥ kṛṣṇastu punardvāravatīṃ purīm

तेनैव रथमुख्येन मनसस्तुल्यगामिना ।
धर्मराजविसृष्टेन दिव्येनानादयन्दिशः

tenaiva rathamukhyena manasastulyagāminā |
dharmarājavisṛṣṭena divyenānādayandiśaḥ

ततो युधिष्ठिरमुखाः पाण्डवा भरतर्षभ ।
प्रदक्षिणमकुर्वन्त कृष्णमक्लिष्टकारिणम्

tato yudhiṣṭhiramukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha |
pradakṣiṇamakurvanta kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam

ततो गते भगवति कृष्णे देवकिनन्दने ।
जयं लब्ध्वा सुविपुलं राज्ञां दत्त्वाऽभयं तदा

tato gate bhagavati kṛṣṇe devakinandane |
jayaṃ labdhvā suvipulaṃ rājñāṃ dattvā'bhayaṃ tadā

संवर्धितं यशो भूयः कर्मणा तेन भारत ।
द्रौपद्याः पाण्डवा राजन्परां प्रीतिमवर्धयन्

saṃvardhitaṃ yaśo bhūyaḥ karmaṇā tena bhārata |
draupadyāḥ pāṇḍavā rājanparāṃ prītimavardhayan

तस्मिन्काले तु यद्युक्तं धर्मकामार्थसंहितम् ।
तद्राजा धर्मतश्चक्रे प्रजापालनकीर्तनम्

tasminkāle tu yadyuktaṃ dharmakāmārthasaṃhitam |
tadrājā dharmataścakre prajāpālanakīrtanam