अध्याय 24: भीम और जरासन्ध का चौदह दिन का मल्लयुद्ध

ततस्तं निश्चितात्मानं युद्धाय यदुनन्दनः ।
उवाच वाग्मी राजानं जरासन्धमधोक्षजः

tatastaṃ niścitātmānaṃ yuddhāya yadunandanaḥ |
uvāca vāgmī rājānaṃ jarāsandhamadhokṣajaḥ

त्रयाणां केन ते राजन्योद्धुमुत्सहते मनः ।
अस्मदन्यतमेनेह सज्जीभवतु को युधि

trayāṇāṃ kena te rājanyoddhumutsahate manaḥ |
asmadanyatameneha sajjībhavatu ko yudhi

एवमुक्तः स नृपतिर्युद्धं वव्रे महाद्युतिः ।
जरासन्धस्ततो राजा भीमसेनेन मागधः

evamuktaḥ sa nṛpatiryuddhaṃ vavre mahādyutiḥ |
jarāsandhastato rājā bhīmasenena māgadhaḥ

धारयन्तं गदां दिव्यां बलं श्रुत्वा च निर्वृतः ।
अर्जुन वासुदेवं च वजर्यित्वा स मागधः

dhārayantaṃ gadāṃ divyāṃ balaṃ śrutvā ca nirvṛtaḥ |
arjuna vāsudevaṃ ca vajaryitvā sa māgadhaḥ

मत्वा देवं गोप इति बालोऽर्जुन इति स्म ह ।
आदाय रोजनां माल्यं मङ्गल्यान्यपराणि च

matvā devaṃ gopa iti bālo'rjuna iti sma ha |
ādāya rojanāṃ mālyaṃ maṅgalyānyaparāṇi ca

धारयन्नगदान्मुख्यान्निर्वृतीर्वेदनानि च ।
उपतस्थे जरासन्धं युयुत्सुं वै पुरोहितः

dhārayannagadānmukhyānnirvṛtīrvedanāni ca |
upatasthe jarāsandhaṃ yuyutsuṃ vai purohitaḥ

कृतस्वस्त्ययनो राजा ब्राह्मणेन यशस्विना ।
समनह्यज्जरासन्धः क्षात्रं धर्ममनुस्मरन्

kṛtasvastyayano rājā brāhmaṇena yaśasvinā |
samanahyajjarāsandhaḥ kṣātraṃ dharmamanusmaran

अवमुच्य किरीटं स केशान्समनुमृज्य च ।
दतिष्ठज्जरासन्धो वेलातिग इवार्णवः

avamucya kirīṭaṃ sa keśānsamanumṛjya ca |
datiṣṭhajjarāsandho velātiga ivārṇavaḥ

उवाच मतिमान्राजा भीमं भीमपराक्रमः ।
भीम योत्स्ये त्वया सार्धं श्रेयसा निर्जितं वरम्

uvāca matimānrājā bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ |
bhīma yotsye tvayā sārdhaṃ śreyasā nirjitaṃ varam

एवमुक्त्वा जरासन्धो भीमसेनमरिन्दमः ।
प्रत्युद्ययौ महातेजाः शक्रं बल इवासुरः

evamuktvā jarāsandho bhīmasenamarindamaḥ |
pratyudyayau mahātejāḥ śakraṃ bala ivāsuraḥ

ततः संमन्त्र्य कृष्णेन कृतस्वस्त्ययनो बली ।
भीमसेनो जरासन्धमाससाद युयुत्सया

tataḥ saṃmantrya kṛṣṇena kṛtasvastyayano balī |
bhīmaseno jarāsandhamāsasāda yuyutsayā

ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुशस्त्रौ समीयतुः ।
वीरौ परमसंहृष्टावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ

tatastau naraśārdūlau bāhuśastrau samīyatuḥ |
vīrau paramasaṃhṛṣṭāvanyonyajayakāṅkṣiṇau

करग्रहणपूर्वं तु कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
कक्षैः कक्षां विधुन्वानावास्फोटं तत्र चक्रतुः

karagrahaṇapūrvaṃ tu kṛtvā pādābhivandanam |
kakṣaiḥ kakṣāṃ vidhunvānāvāsphoṭaṃ tatra cakratuḥ

स्कन्धे दोर्भ्यां समाहत्य निहत्य च मुहुर्मुहुः ।
अङ्गमङ्गैः समाश्लिष्य पुनरास्फालनं च चक्रतुः ।

skandhe dorbhyāṃ samāhatya nihatya ca muhurmuhuḥ |
aṅgamaṅgaiḥ samāśliṣya punarāsphālanaṃ ca cakratuḥ |

चित्रहस्तादिकं कृत्वा सस्फुलिङ्गेन चाशनिम् ॥
गलगण्डाभिघातेन सस्फुलिङ्गेन चाशनिम्

citrahastādikaṃ kṛtvā sasphuliṅgena cāśanim ||
galagaṇḍābhighātena sasphuliṅgena cāśanim

बाहुपाशादिकं कृत्वा पादाहतशिरावुभौ ।
उरोहस्तं ततश्चक्रे पूर्णकुम्भौ प्रयुज्य तौ

bāhupāśādikaṃ kṛtvā pādāhataśirāvubhau |
urohastaṃ tataścakre pūrṇakumbhau prayujya tau

करसम्पीडनं कृत्वा गर्जन्तौ वारणाविव ।
नर्दन्तौ मेघसङ्काशौ बाहुप्रहरणावुभौ

karasampīḍanaṃ kṛtvā garjantau vāraṇāviva |
nardantau meghasaṅkāśau bāhupraharaṇāvubhau

तलेनाहन्यमानौ तु अन्योन्यं कृतवीक्षणौ ।
सिंहाविव सुसंङ्क्रुद्धावाकृष्याकृष्य युध्यताम्

talenāhanyamānau tu anyonyaṃ kṛtavīkṣaṇau |
siṃhāviva susaṃṅkruddhāvākṛṣyākṛṣya yudhyatām

अङ्गेनाङ्गं समापीड्य बाहुभ्यामुभयोरपि ।
आवृत्य बाहुभिश्चापि उदरं च प्रचक्रतुः

aṅgenāṅgaṃ samāpīḍya bāhubhyāmubhayorapi |
āvṛtya bāhubhiścāpi udaraṃ ca pracakratuḥ

उभौ कट्यां सुपार्श्वे तु तक्षवन्तौ च शिक्षितौ ।
अधो हस्तं स्वकण्ठे तूदरस्योरसि चाक्षिपत्

ubhau kaṭyāṃ supārśve tu takṣavantau ca śikṣitau |
adho hastaṃ svakaṇṭhe tūdarasyorasi cākṣipat

सर्वातिक्रान्तमर्यादं पृष्ठभङ्गं च चक्रतुः ।
सम्पूर्णमूर्च्छां बाहुभ्यां पूर्णकुम्भं प्रचक्रतुः

sarvātikrāntamaryādaṃ pṛṣṭhabhaṅgaṃ ca cakratuḥ |
sampūrṇamūrcchāṃ bāhubhyāṃ pūrṇakumbhaṃ pracakratuḥ

तृणपीडं यथाकामं पूर्णयोगं समुष्टिकम् ।
एवमादीनि युद्धानि प्रकुर्वन्तौ परस्परम्

tṛṇapīḍaṃ yathākāmaṃ pūrṇayogaṃ samuṣṭikam |
evamādīni yuddhāni prakurvantau parasparam

तयोर्युद्धं ततो द्रष्टुं समेताः पुरवासिनाः ।
ब्राह्मणा वणिजश्चैव क्षत्रियाश्च सहस्रशः

tayoryuddhaṃ tato draṣṭuṃ sametāḥ puravāsināḥ |
brāhmaṇā vaṇijaścaiva kṣatriyāśca sahasraśaḥ

शूद्राश्च नरशार्दूल स्त्रियो वृद्धाश्च सर्वशः ।
निरन्तरमभूत्तत्र जनौघैरभिसंवृतम्

śūdrāśca naraśārdūla striyo vṛddhāśca sarvaśaḥ |
nirantaramabhūttatra janaughairabhisaṃvṛtam

तयोरथ भुजाघातान्निग्रहप्रग्रहात्तथा ।
आसीत्सुभीमसम्पातो वज्रपर्वतयोरिव

tayoratha bhujāghātānnigrahapragrahāttathā |
āsītsubhīmasampāto vajraparvatayoriva

उभौ परमसंहृष्टौ बलेन बलिनां वरौ ।
अन्योन्यस्यान्तरं प्रेप्सू परस्परजयैषिणौ

ubhau paramasaṃhṛṣṭau balena balināṃ varau |
anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau

शिरोभिरिव तौ मेषौ वृक्षैरिव निशाचरौ ।
पदैरिव शुभावश्वौ तुण्डाभ्यां तित्तिरी इव

śirobhiriva tau meṣau vṛkṣairiva niśācarau |
padairiva śubhāvaśvau tuṇḍābhyāṃ tittirī iva

तद्भीममुत्सार्य जनं युद्धमासीदुपप्लवे ।
बलिनोः संयुगे राजन्वृत्रवासवयोरिव

tadbhīmamutsārya janaṃ yuddhamāsīdupaplave |
balinoḥ saṃyuge rājanvṛtravāsavayoriva

प्रकर्षणाकर्षणाभ्यामनुकर्षविकर्षणैः ।
आचकर्षतुरन्योन्यं जानुभिश्चावजघ्नतुः

prakarṣaṇākarṣaṇābhyāmanukarṣavikarṣaṇaiḥ |
ācakarṣaturanyonyaṃ jānubhiścāvajaghnatuḥ

ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम् ।
पाषाणसङ्घातनिभैः प्रहारैरभिजघ्नतुः

tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam |
pāṣāṇasaṅghātanibhaiḥ prahārairabhijaghnatuḥ

ततो भीमं जरासन्धो जघानोरसि मुष्टिना ।
भीमोषि तं जरासन्धं वक्षस्यभिजघान ह

tato bhīmaṃ jarāsandho jaghānorasi muṣṭinā |
bhīmoṣi taṃ jarāsandhaṃ vakṣasyabhijaghāna ha

व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ ।
बाहुभिः समसज्जोतामायसैः परिघैरिव

vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāvubhau |
bāhubhiḥ samasajjotāmāyasaiḥ parighairiva

कार्तिकस्य तु मासस्य प्रवृत्तं प्रथमेऽहनि ।
तदा तद्युद्धमभवद्दिनानि दश पञ्च च ।
अनाहारं दिवारात्रमविश्रान्तमवर्तत

kārtikasya tu māsasya pravṛttaṃ prathame'hani |
tadā tadyuddhamabhavaddināni daśa pañca ca |
anāhāraṃ divārātramaviśrāntamavartata

तद्वृत्तं तु त्रयोदश्यां समवेतं महात्मनोः ।
चतुर्दश्यां निशायां तु निवृत्तो मागधः क्लमात्

tadvṛttaṃ tu trayodaśyāṃ samavetaṃ mahātmanoḥ |
caturdaśyāṃ niśāyāṃ tu nivṛtto māgadhaḥ klamāt

तं राजानं तथा क्लान्तं दृष्ट्वा राजञ्जनार्दनः ।
उवाच भीमकर्माणं भीमं सम्बोधयन्निव

taṃ rājānaṃ tathā klāntaṃ dṛṣṭvā rājañjanārdanaḥ |
uvāca bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ sambodhayanniva

क्लान्तः शत्रुर्हि कौन्तेय शक्यः पीडयितुं रणे ।
पीड्यमानो हि कार्त्स्न्येन जह्याज्जीवितमात्मनः

klāntaḥ śatrurhi kaunteya śakyaḥ pīḍayituṃ raṇe |
pīḍyamāno hi kārtsnyena jahyājjīvitamātmanaḥ

तस्मात्तेऽद्यैव कौन्तेय पीडनीयो जनाधिपः ।
सममेतेन युध्यस्व बाहुभ्यां भरतर्षभ

tasmātte'dyaiva kaunteya pīḍanīyo janādhipaḥ |
samametena yudhyasva bāhubhyāṃ bharatarṣabha

एवमुक्तःस कृष्णेन पाण्डवः परवीरहा ।
जरासन्दस्य तद्रन्ध्रं ज्ञात्वा चक्रे मतिं वधे

evamuktaḥsa kṛṣṇena pāṇḍavaḥ paravīrahā |
jarāsandasya tadrandhraṃ jñātvā cakre matiṃ vadhe

ततस्तमजितं जेतुं जरासन्दं वृकोदरः ।
संरम्भाद्बलिनां श्रेष्ठो जग्राह कुरुनन्दनः

tatastamajitaṃ jetuṃ jarāsandaṃ vṛkodaraḥ |
saṃrambhādbalināṃ śreṣṭho jagrāha kurunandanaḥ