अध्याय 23: वैर का कारण: कंस की कथा

किमर्थं वैरिणावास्तामुभौ तौ कृष्णमागधौ ।
कथं च निर्जितः सङ्ख्ये जरासन्धेन माधवः

kimarthaṃ vairiṇāvāstāmubhau tau kṛṣṇamāgadhau |
kathaṃ ca nirjitaḥ saṅkhye jarāsandhena mādhavaḥ

कश्च कंसो मागधस्य यस्य हेतोः स वैरवान् ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं वैशम्पायन तत्वतः

kaśca kaṃso māgadhasya yasya hetoḥ sa vairavān |
etadācakṣva me sarvaṃ vaiśampāyana tatvataḥ

यादवानामन्ववाये वसुदेवो महामतिः ।
उदपद्यत वार्ष्णेयो ह्युग्रसेनस्य मन्त्रभृत्

yādavānāmanvavāye vasudevo mahāmatiḥ |
udapadyata vārṣṇeyo hyugrasenasya mantrabhṛt

उग्रसेनस्य कंसस्तु बभूव बलवान्सुतः ।
ज्येष्ठो बहूनां कौरव्य सर्वशस्त्रविशारदः

ugrasenasya kaṃsastu babhūva balavānsutaḥ |
jyeṣṭho bahūnāṃ kauravya sarvaśastraviśāradaḥ

जरासन्धस्य दुहिता तस्य भार्याऽतिविश्रुता ।
राज्यशुक्लेन दत्ता सा जरासन्धेन धीमता

jarāsandhasya duhitā tasya bhāryā'tiviśrutā |
rājyaśuklena dattā sā jarāsandhena dhīmatā

तदर्थमुग्रसेनस्य मधुरायां सुतस्तदा ।
अभिषिक्तस्तदाऽमात्यैः स वै तीव्रपराक्रमः

tadarthamugrasenasya madhurāyāṃ sutastadā |
abhiṣiktastadā'mātyaiḥ sa vai tīvraparākramaḥ

ऐश्वर्यबलमत्तस्तु स तदा बलमोहितः ।
निगृह्य पितरं भुङ्क्ते तद्राज्यं मन्त्रिभिः सह

aiśvaryabalamattastu sa tadā balamohitaḥ |
nigṛhya pitaraṃ bhuṅkte tadrājyaṃ mantribhiḥ saha

वसुदेवस्य तत्कृत्यं न शृणोति स मन्दधीः ।
त तेन सह तद्राज्यं धर्मतः पर्यपालयत्

vasudevasya tatkṛtyaṃ na śṛṇoti sa mandadhīḥ |
ta tena saha tadrājyaṃ dharmataḥ paryapālayat

प्रीतिमान्स तु दैत्येन्द्रो वसुदेवस्य देवकीम् ।
वाह भार्या स तदा दुहिता देवकस्य या

prītimānsa tu daityendro vasudevasya devakīm |
vāha bhāryā sa tadā duhitā devakasya yā

तस्यामुद्वाह्यमानायां रथेन जनमेजय ।
उपारुरोह वार्ष्णेयं कंसो भूमिपतिस्तदा

tasyāmudvāhyamānāyāṃ rathena janamejaya |
upāruroha vārṣṇeyaṃ kaṃso bhūmipatistadā

ततोऽन्तरिक्षे वागासीद्देवदूतस्य कस्यचित् ।
वसुदेवश्च शुश्राव तां वाचं पार्थिवश्च सः

tato'ntarikṣe vāgāsīddevadūtasya kasyacit |
vasudevaśca śuśrāva tāṃ vācaṃ pārthivaśca saḥ

यामेतां वहमानोऽद्य कंसोद्वहसि देवकीम् ।
अस्या यश्चाष्टमो गर्भः स ते मृत्युर्भविष्यति

yāmetāṃ vahamāno'dya kaṃsodvahasi devakīm |
asyā yaścāṣṭamo garbhaḥ sa te mṛtyurbhaviṣyati

सोऽवतीर्य ततो राजा खड्गमुद्धृत्य निर्मलम् ।
इयेष तस्या मूर्धानं छेत्तुं परमदुर्मतिः

so'vatīrya tato rājā khaḍgamuddhṛtya nirmalam |
iyeṣa tasyā mūrdhānaṃ chettuṃ paramadurmatiḥ

सान्त्वयन्स तदा कंसं हसन्कोधवशानुगम् ।
राजन्ननुनयामास वसुदेवो महामतिः

sāntvayansa tadā kaṃsaṃ hasankodhavaśānugam |
rājannanunayāmāsa vasudevo mahāmatiḥ

अहिंस्यां प्रमदामाहुः सर्वधर्मेषु पार्थिव ।
अकस्मादबलां नारीं हन्तासीमामनागसीम्

ahiṃsyāṃ pramadāmāhuḥ sarvadharmeṣu pārthiva |
akasmādabalāṃ nārīṃ hantāsīmāmanāgasīm

यच्च तेऽत्र भयं राजञ्शक्यते बाधितुं त्वया ।
इयं शक्या पालयितुं समयं चैव रक्षितुम्

yacca te'tra bhayaṃ rājañśakyate bādhituṃ tvayā |
iyaṃ śakyā pālayituṃ samayaṃ caiva rakṣitum

अस्यास्त्वमष्टमं गर्भं जातमात्रं महीपते ।
विध्वंसय तदा प्राप्तमेवं परिहृतं भवेत्

asyāstvamaṣṭamaṃ garbhaṃ jātamātraṃ mahīpate |
vidhvaṃsaya tadā prāptamevaṃ parihṛtaṃ bhavet

एवं स राजा कथितो वसुदेवेन भारत ।
तस्य तद्वचनं चके शूरसेनपतिस्तदा

evaṃ sa rājā kathito vasudevena bhārata |
tasya tadvacanaṃ cake śūrasenapatistadā

ततस्तस्यां सम्बभूवुः कुमाराः सूर्यवर्चसः ।
जाताञ्चातांस्तु तान्सर्वाञ्जघान मधुरेश्वरः

tatastasyāṃ sambabhūvuḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ |
jātāñcātāṃstu tānsarvāñjaghāna madhureśvaraḥ

अथ तस्यां समभवद्बलदेवस्तु सत्तमः ।
याम्यता मायया तं तु यमो राजा विशाम्पते

atha tasyāṃ samabhavadbaladevastu sattamaḥ |
yāmyatā māyayā taṃ tu yamo rājā viśāmpate

देवक्या गर्भमतुलं रोहिण्या जठरेऽक्षिपत् ।
आकृष्य कर्षणात्सम्यक्सङ्कर्षणं इति स्मृतः

devakyā garbhamatulaṃ rohiṇyā jaṭhare'kṣipat |
ākṛṣya karṣaṇātsamyaksaṅkarṣaṇaṃ iti smṛtaḥ

बलश्रेष्ठतया तस्य बलदेव इति स्मृतः ।
पुनस्तस्यां समभवदष्टमो मधुमूदनः

balaśreṣṭhatayā tasya baladeva iti smṛtaḥ |
punastasyāṃ samabhavadaṣṭamo madhumūdanaḥ

तस्य गर्भस्य रक्षां तु स चक्रेऽभ्यधिकं नृपः ।
ततः काले रक्षणार्थं वसुदेवस्य तत्वतः ॥
aउग्रः प्रयुक्तः कंसेन सचिवः क्रूरकर्मकृत्

tasya garbhasya rakṣāṃ tu sa cakre'bhyadhikaṃ nṛpaḥ |
tataḥ kāle rakṣaṇārthaṃ vasudevasya tatvataḥ ||
augraḥ prayuktaḥ kaṃsena sacivaḥ krūrakarmakṛt

जातमात्रं वासुदेवमथाकृष्य पिता ततः ।
उपजह्रे परिक्रीतां सुतां गोपस्य कस्यचित्

jātamātraṃ vāsudevamathākṛṣya pitā tataḥ |
upajahre parikrītāṃ sutāṃ gopasya kasyacit

अमृष्यमाणस्तं शब्दं देवदूतस्य पार्थिवः ।
वासुदेवं महात्मानमर्पयामास गोकुले

amṛṣyamāṇastaṃ śabdaṃ devadūtasya pārthivaḥ |
vāsudevaṃ mahātmānamarpayāmāsa gokule

वासुदेवोपि गोपेषु ववृधेऽब्जमिवाम्भसि ।
अज्ञायमानः कंसेन गूढोऽग्निरिव दारुषु

vāsudevopi gopeṣu vavṛdhe'bjamivāmbhasi |
ajñāyamānaḥ kaṃsena gūḍho'gniriva dāruṣu

विप्रचके तदा सर्वान्बल्लवान्मधुरेश्वरः ।
वर्धमानो महाबाहुस्तेजोबलसमन्वितः

vipracake tadā sarvānballavānmadhureśvaraḥ |
vardhamāno mahābāhustejobalasamanvitaḥ

ततस्ते क्लिश्यमानास्तु पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ।
भयेन कामादपरे गणशः पर्यवारयन्

tataste kliśyamānāstu puṇḍarīkākṣamacyutam |
bhayena kāmādapare gaṇaśaḥ paryavārayan

स तु लब्ध्वा बलं राजन्नुग्रसेनस्य संमतः ।
वसुदेवात्मजः सर्वैर्भ्रातृभिः सहितं पुनः

sa tu labdhvā balaṃ rājannugrasenasya saṃmataḥ |
vasudevātmajaḥ sarvairbhrātṛbhiḥ sahitaṃ punaḥ

निर्जित्य युधि भोजेन्द्रं हत्वा कंसं महाबलः ।
अभ्यषिञ्चत्ततो राज्य उग्रसेनं विशाम्पते

nirjitya yudhi bhojendraṃ hatvā kaṃsaṃ mahābalaḥ |
abhyaṣiñcattato rājya ugrasenaṃ viśāmpate

ततः श्रुत्वा जरासन्धो माधवेन हतं युधि ।
शूरसेनाधिपं चक्रे कंसपुत्रं तदा नृप

tataḥ śrutvā jarāsandho mādhavena hataṃ yudhi |
śūrasenādhipaṃ cakre kaṃsaputraṃ tadā nṛpa

ससैन्यं महदुत्थाप्य वासुदेवं तदा नृप ।
अभ्यषिञ्चत्सुतं तत्र सुताया जनमेजय

sasainyaṃ mahadutthāpya vāsudevaṃ tadā nṛpa |
abhyaṣiñcatsutaṃ tatra sutāyā janamejaya

उग्रसेनं च वृष्णींश्च महाबलसमन्वितः ।
स तत्र विप्रकुरुते जरासन्धः प्रतापवान्

ugrasenaṃ ca vṛṣṇīṃśca mahābalasamanvitaḥ |
sa tatra viprakurute jarāsandhaḥ pratāpavān

एतद्वैरं कौरवेय जरासन्धस्य माधवे ।
आशासितार्थे राजेन्द्र संरुरोध विनिर्जितान्

etadvairaṃ kauraveya jarāsandhasya mādhave |
āśāsitārthe rājendra saṃrurodha vinirjitān

पार्थिवैस्तैर्नृपतिभिर्यक्ष्यमाणः समृद्धिमान् ।
देवश्रेष्ठं महादेवं कृत्तिवासं त्रियम्बकम्

pārthivaistairnṛpatibhiryakṣyamāṇaḥ samṛddhimān |
devaśreṣṭhaṃ mahādevaṃ kṛttivāsaṃ triyambakam

एतत्सर्वं यथावृत्तं कथितं भरतर्षभ ।
यथा तु स हतो राजा भीमसेनेन तच्छृणु

etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ kathitaṃ bharatarṣabha |
yathā tu sa hato rājā bhīmasenena tacchṛṇu