अध्याय 20: श्रीकृष्ण, भीम और अर्जुन मगध की ओर चलते हैं

पतितौ हंसडिभिकौ कंसश्च सगणो हतः ।
जरासन्धस्य निधने कालोऽयं समुपागतः

patitau haṃsaḍibhikau kaṃsaśca sagaṇo hataḥ |
jarāsandhasya nidhane kālo'yaṃ samupāgataḥ

न शक्योऽसौ रणे जेतुं सर्वैरपि सुरासुरैः ।
प्राणयुद्धेन जेतव्यः स इत्युपलभामहे

na śakyo'sau raṇe jetuṃ sarvairapi surāsuraiḥ |
prāṇayuddhena jetavyaḥ sa ityupalabhāmahe

मयि नीतिर्बलं भीमे रक्षिता चावयोर्जयः ।
मागधं साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नयः

mayi nītirbalaṃ bhīme rakṣitā cāvayorjayaḥ |
māgadhaṃ sādhayiṣyāma iṣṭiṃ traya ivāgnayaḥ

त्रिभिरासादितोऽस्माभिर्विजने स नराधिपः ।
न सन्देहो यथा युद्धमेकेनाप्युपयास्यति

tribhirāsādito'smābhirvijane sa narādhipaḥ |
na sandeho yathā yuddhamekenāpyupayāsyati

अवमानाच्च लोभाच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः ।
भीमसेनेन युद्धाय ध्रुवमप्युपयास्यति

avamānācca lobhācca bāhuvīryācca darpitaḥ |
bhīmasenena yuddhāya dhruvamapyupayāsyati

अलं तस्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ।
लोकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तको यथा

alaṃ tasya mahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ |
lokasya samudīrṇasya nidhanāyāntako yathā

यदि भीमबलं वेत्सि यदि ते प्रत्ययो मयि ।
भीमसेनार्जुनौ शीघ्रं न्यासभूतौ प्रयच्छ मे

yadi bhīmabalaṃ vetsi yadi te pratyayo mayi |
bhīmasenārjunau śīghraṃ nyāsabhūtau prayaccha me

एवमुक्तो भगवता प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।
भीमार्जुनौ समालोक्य सम्प्रहृष्टमुखौ स्थितौ

evamukto bhagavatā pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmārjunau samālokya samprahṛṣṭamukhau sthitau

अच्युताच्युत मामैवं व्याहरामित्रकर्शन ।
पाण्डवानां भवान्नाथो भवन्तं चाश्रिता वयम्

acyutācyuta māmaivaṃ vyāharāmitrakarśana |
pāṇḍavānāṃ bhavānnātho bhavantaṃ cāśritā vayam

यथा वदसि गोविन्द सर्वं तदुपपद्यते ।
नहि त्वमग्रतस्तेषां येषां लक्ष्मीः पराङ्मुखी

yathā vadasi govinda sarvaṃ tadupapadyate |
nahi tvamagratasteṣāṃ yeṣāṃ lakṣmīḥ parāṅmukhī

येषामभिमुखी लक्ष्मीस्तेषां कृष्ण त्वमग्रतः ।
निहतश्च जरासन्धो मोक्षिताश्च महीक्षितः ।
राजसूयश्च मे लब्धो निदेशे त्व तिष्ठतः

yeṣāmabhimukhī lakṣmīsteṣāṃ kṛṣṇa tvamagrataḥ |
nihataśca jarāsandho mokṣitāśca mahīkṣitaḥ |
rājasūyaśca me labdho nideśe tva tiṣṭhataḥ

क्षिप्रमेव यथा त्वेतत्कार्यं समुपपद्यते ।
अप्रमत्तो जगन्नाथ तथा कुरु समुपपद्यते ।

kṣiprameva yathā tvetatkāryaṃ samupapadyate |
apramatto jagannātha tathā kuru samupapadyate |

त्रिभिर्भवद्भिर्हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे ।
धर्मकामार्थरहितो रोगार्त इव दुःखितः

tribhirbhavadbhirhi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe |
dharmakāmārtharahito rogārta iva duḥkhitaḥ

न शौरिणा विना पार्थो न शौरिः पाण्डवं विना ।
नाजेयोस्त्यनयोऽर्लोके कृष्णयोरिति मे मतिः

na śauriṇā vinā pārtho na śauriḥ pāṇḍavaṃ vinā |
nājeyostyanayo'rloke kṛṣṇayoriti me matiḥ

अयं च बलिनां श्रेष्ठः श्रीमानपि वृकोदरः ।
युवाभ्यां सहितो वीर किं न कुर्यान्महायशाः

ayaṃ ca balināṃ śreṣṭhaḥ śrīmānapi vṛkodaraḥ |
yuvābhyāṃ sahito vīra kiṃ na kuryānmahāyaśāḥ

सुप्रणीतो बलौघो हि कुरुते कार्यमुत्तमम् ।
अन्धं बलं जडं प्राहुः प्रणेतव्यं विचक्षणैः

supraṇīto balaugho hi kurute kāryamuttamam |
andhaṃ balaṃ jaḍaṃ prāhuḥ praṇetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ

यतो हि निम्नं भवति नयन्ति हि ततो जलम् ।
यतश्छिद्रं ततश्चापि नयन्ते धीवरा जलम्

yato hi nimnaṃ bhavati nayanti hi tato jalam |
yataśchidraṃ tataścāpi nayante dhīvarā jalam

तस्मान्नयविधानज्ञं पुरुषं लोकविश्रुतम् ।
वयमाश्रित्य गोविन्दं यतामः कार्यसिद्धये

tasmānnayavidhānajñaṃ puruṣaṃ lokaviśrutam |
vayamāśritya govindaṃ yatāmaḥ kāryasiddhaye

एवं प्रज्ञानयबलं क्रियोपायसमन्वितम् ।
पुरस्कृर्वीत कार्येषु कृष्णकार्यार्थसिद्धये

evaṃ prajñānayabalaṃ kriyopāyasamanvitam |
puraskṛrvīta kāryeṣu kṛṣṇakāryārthasiddhaye

एवमेव यदुश्रेष्ठ यावत्कार्याथिसिद्धये ।
अर्जुनः कृष्णमन्वेतु भीमोऽन्वेतु धनञ्जयम् ।
नयो जयो बलं चैव विक्रमे सिद्धिमेष्यति

evameva yaduśreṣṭha yāvatkāryāthisiddhaye |
arjunaḥ kṛṣṇamanvetu bhīmo'nvetu dhanañjayam |
nayo jayo balaṃ caiva vikrame siddhimeṣyati

एवमुक्तास्ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः ।
वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं प्रति

evamuktāstataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ |
vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthurmāgadhaṃ prati

वर्चस्विनां ब्राह्मणानां स्नातकानां परिच्छदैः ।
आच्छाद्य सुहृदां वाक्यैर्मनोज्ञैरभिनन्दिताः

varcasvināṃ brāhmaṇānāṃ snātakānāṃ paricchadaiḥ |
ācchādya suhṛdāṃ vākyairmanojñairabhinanditāḥ

माधवः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्व्रतधारिणः ।
अमर्षादभितप्तानां ज्ञात्यर्थं मुख्यतेजसाम् ।
रविसोमाग्निवपुषां दीप्तमासीत्तदा वपुः

mādhavaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthurvratadhāriṇaḥ |
amarṣādabhitaptānāṃ jñātyarthaṃ mukhyatejasām |
ravisomāgnivapuṣāṃ dīptamāsīttadā vapuḥ

इतं मेने जरासन्धं दृष्ट्वा भीमपुरोगमौ ।
एककार्यसमुद्यन्तौ कृष्णौ युद्धेऽपराजितौ

itaṃ mene jarāsandhaṃ dṛṣṭvā bhīmapurogamau |
ekakāryasamudyantau kṛṣṇau yuddhe'parājitau

ईशौ हितौ महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तिनौ ।
धर्मकामार्थलोकानां कार्याणां च प्रवर्तकौ

īśau hitau mahātmānau sarvakāryapravartinau |
dharmakāmārthalokānāṃ kāryāṇāṃ ca pravartakau

कुरुभ्यः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम् ।
रम्यं पद्मसरो गत्वा कालकूडमतीत्य च

kurubhyaḥ prasthitāste tu madhyena kurujāṅgalam |
ramyaṃ padmasaro gatvā kālakūḍamatītya ca

गण्डकीं च महाशोणं सदानीरां तथैव च ।
एकपर्वतके नद्यः क्रमेणैत्याव्रजन्त ते

gaṇḍakīṃ ca mahāśoṇaṃ sadānīrāṃ tathaiva ca |
ekaparvatake nadyaḥ krameṇaityāvrajanta te

उत्तीर्य सरयूं रम्यां दृष्ट्वा पूर्वांश्च कोसलान् ।
अतीत्य जग्मुर्मिथिलां मालां चर्मण्वतीं नदीम्

uttīrya sarayūṃ ramyāṃ dṛṣṭvā pūrvāṃśca kosalān |
atītya jagmurmithilāṃ mālāṃ carmaṇvatīṃ nadīm

अतीत्य गङ्गां शोणं च त्रयस्ते प्राङ्मुखास्तदा ।
कुशचीरच्छदा जग्मुर्मागधं क्षेत्रमच्युताः

atītya gaṅgāṃ śoṇaṃ ca trayaste prāṅmukhāstadā |
kuśacīracchadā jagmurmāgadhaṃ kṣetramacyutāḥ

ते शश्वद्गोधनाकीर्णमम्बुमन्तं शुभद्रुमम् ।
गोरथं गिरिमासाद्य ददृशुर्मागधं पुरम्

te śaśvadgodhanākīrṇamambumantaṃ śubhadrumam |
gorathaṃ girimāsādya dadṛśurmāgadhaṃ puram