अध्याय 21: तीनों बिना द्वार के गिरिव्रज में प्रवेश करते हैं

एष पार्थ महान्भाति पशुमान्नित्यमम्बुमान् ।
निरामयः सुवेश्माढ्यो निवेशो मागधः शुभः

eṣa pārtha mahānbhāti paśumānnityamambumān |
nirāmayaḥ suveśmāḍhyo niveśo māgadhaḥ śubhaḥ

वैहारो विपुलः शैलो वाराहो वृषभस्तथा ।
तथा ऋषिगिरिस्तात शुभाश्चैत्यकपञ्चमाः

vaihāro vipulaḥ śailo vārāho vṛṣabhastathā |
tathā ṛṣigiristāta śubhāścaityakapañcamāḥ

एते पञ्चमहाशृङ्गाः पर्वताः शीतलद्रुमाः ।
रक्षन्तीवाभिसंहत्य संहताङ्गा गिरिव्रजम्

ete pañcamahāśṛṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ |
rakṣantīvābhisaṃhatya saṃhatāṅgā girivrajam

पुष्पवेष्टितशाखाग्रैर्गन्धवद्भिर्मनोहरैः ।
निगूढा इव लोध्राणां वनैः कामिजनप्रियैः

puṣpaveṣṭitaśākhāgrairgandhavadbhirmanoharaiḥ |
nigūḍhā iva lodhrāṇāṃ vanaiḥ kāmijanapriyaiḥ

यत्र दीर्घतमा नाम ऋषिः परमन्त्रितः ।
शूद्रायां गौतमो यत्र महात्मा संशितव्रतः ।
औशीनर्यामजनयत्काक्षीवाद्यान्सुतान्मुनिः

yatra dīrghatamā nāma ṛṣiḥ paramantritaḥ |
śūdrāyāṃ gautamo yatra mahātmā saṃśitavrataḥ |
auśīnaryāmajanayatkākṣīvādyānsutānmuniḥ

गौतमः प्रणयात्तस्माद्यथाऽसौ तत्र सद्मनि ।
भजते मागधं वंशं स नृपाणामनुग्रहः ।

gautamaḥ praṇayāttasmādyathā'sau tatra sadmani |
bhajate māgadhaṃ vaṃśaṃ sa nṛpāṇāmanugrahaḥ |

अङ्गवङ्गादयश्चैव राजानः सुमहाबलाः ।
गौतमक्षयमभ्येत्य रमन्ते स्म पुरार्जुन

aṅgavaṅgādayaścaiva rājānaḥ sumahābalāḥ |
gautamakṣayamabhyetya ramante sma purārjuna

वनराजीस्तु पश्येमाः पिप्लानां मनोरमाः ।
लोघ्राणां च शुभाः पार्थ गौतमौकः समीपजाः

vanarājīstu paśyemāḥ piplānāṃ manoramāḥ |
loghrāṇāṃ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥ samīpajāḥ

अर्बुदः शक्रवापी च पन्नगौ शत्रुतापनौ ।
स्वस्तिकस्यालयश्चात्र मणिनागस्य चोत्तमः

arbudaḥ śakravāpī ca pannagau śatrutāpanau |
svastikasyālayaścātra maṇināgasya cottamaḥ

अपारिहार्या मेघानां मागधा मनुना कृताः ।
कौशिको मणिमांश्चैव चक्राते चाप्यनुग्रहम्

apārihāryā meghānāṃ māgadhā manunā kṛtāḥ |
kauśiko maṇimāṃścaiva cakrāte cāpyanugraham

पाण्डरे विपुले चैव तथा वाराहकेऽपि च ।
चैत्यके चज गिरिश्रेष्ठे मादङ्गे च शिलोच्चये

pāṇḍare vipule caiva tathā vārāhake'pi ca |
caityake caja giriśreṣṭhe mādaṅge ca śiloccaye

एतेषु पर्वतेन्द्रेषु सर्वसिद्धसमालयाः ।
यतीनामाश्रमाश्चैव मुनीनां च महात्मनाम्

eteṣu parvatendreṣu sarvasiddhasamālayāḥ |
yatīnāmāśramāścaiva munīnāṃ ca mahātmanām

वृषभस्य तमालस्य महावीर्यस्य वै तथा ।
गन्धर्वरक्षसां चैव नागानां च तथाऽऽलयाः

vṛṣabhasya tamālasya mahāvīryasya vai tathā |
gandharvarakṣasāṃ caiva nāgānāṃ ca tathā''layāḥ

कक्षीवतस्तपोवीर्यात्तपोदा इति विश्रुताः ।
पुण्यतीर्थाश्च ते सर्वे सिद्धानां चैव कीर्तिताः ।
मणेश्च दर्शनादेव भद्रं शिवमवाप्नुयात्

kakṣīvatastapovīryāttapodā iti viśrutāḥ |
puṇyatīrthāśca te sarve siddhānāṃ caiva kīrtitāḥ |
maṇeśca darśanādeva bhadraṃ śivamavāpnuyāt

एवं प्राप्य पुरं रम्यं दुराधर्पं समन्ततः ॥
अर्थसिद्धिं त्वनुपमां जरासन्धोऽभिमन्यते

evaṃ prāpya puraṃ ramyaṃ durādharpaṃ samantataḥ ||
arthasiddhiṃ tvanupamāṃ jarāsandho'bhimanyate

वयमासादने तस्य दर्पमद्य हरेम हि ।
(वैशम्पायन उवाच)
एवमुक्त्वा ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः

vayamāsādane tasya darpamadya harema hi |
(vaiśampāyana uvāca)
evamuktvā tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ

वार्ष्णेयः पाण्डवौ चैव प्रतस्थुर्मागधं पुरम् ।
हृष्टपुष्टजनोपेतं चातुर्वर्ण्यसमाकुलम्

vārṣṇeyaḥ pāṇḍavau caiva pratasthurmāgadhaṃ puram |
hṛṣṭapuṣṭajanopetaṃ cāturvarṇyasamākulam

स्फीतोत्सवमनाधृष्यमासेदुश्च गिरिव्रजतम् ।
ततो द्वारमनासाद्य पुरस्य गिरिमुच्छ्रितम्

sphītotsavamanādhṛṣyamāseduśca girivrajatam |
tato dvāramanāsādya purasya girimucchritam

बार्हद्रथैः पूज्यमानं तथा नगरवासिभिः ।
मागधानां तु रुचिरं चैत्यकान्तरमाद्रवन्

bārhadrathaiḥ pūjyamānaṃ tathā nagaravāsibhiḥ |
māgadhānāṃ tu ruciraṃ caityakāntaramādravan

यत्र मांसादमृषभमाससाद बृहद्रथः ।
तं हत्वा मासतालाभिस्तिस्रो भेरीकारयत्

yatra māṃsādamṛṣabhamāsasāda bṛhadrathaḥ |
taṃ hatvā māsatālābhistisro bherīkārayat

स्वपुरे स्थापयामास तेन चानह्य चर्मणा ।
यत्र ताः प्राणदन्भेर्यो दिव्यपुष्पावचूर्णिताः

svapure sthāpayāmāsa tena cānahya carmaṇā |
yatra tāḥ prāṇadanbheryo divyapuṣpāvacūrṇitāḥ

भङ्क्त्वा भेरीत्रयं तेऽपि चैत्यप्राकारमाद्रवन् ।
द्वारतोऽभिमुखाः सर्वे ययुर्नानायुधास्तधा

bhaṅktvā bherītrayaṃ te'pi caityaprākāramādravan |
dvārato'bhimukhāḥ sarve yayurnānāyudhāstadhā

मागधानां सुरुचिरं चैत्यकं तं समाद्रवन् ।
शिरसीव समाघ्नन्तो जरासन्धं जिघांस्वः

māgadhānāṃ suruciraṃ caityakaṃ taṃ samādravan |
śirasīva samāghnanto jarāsandhaṃ jighāṃsvaḥ

स्थिरं सुविपुलं शृङ्गं सुमहत्तत्पुरातनम् ।
अर्चितं गन्धमाल्यैश्च सततं सुप्रतिष्ठितम्

sthiraṃ suvipulaṃ śṛṅgaṃ sumahattatpurātanam |
arcitaṃ gandhamālyaiśca satataṃ supratiṣṭhitam

विपुलैर्बाहुभिर्वीरस्तेऽभिहत्याभ्यपातयन् ।
ततस्ते मागधं हृष्टाः पुरं प्रविविशुस्तदा

vipulairbāhubhirvīraste'bhihatyābhyapātayan |
tataste māgadhaṃ hṛṣṭāḥ puraṃ praviviśustadā

एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
दृष्ट्वा तु दुर्निमित्तानि जरासन्धमदर्शयन्

etasminneva kāle tu brāhmaṇā vedapāragāḥ |
dṛṣṭvā tu durnimittāni jarāsandhamadarśayan

पर्युग्न्यकुर्वंश्च नृपं द्विरदस्थं पुरोहिताः ।
ततस्तच्छान्तये राजा जरासन्धः प्रतापवान् ।
दीक्षितो नियमस्थोऽसावुपवासपरोऽभवत्

paryugnyakurvaṃśca nṛpaṃ dviradasthaṃ purohitāḥ |
tatastacchāntaye rājā jarāsandhaḥ pratāpavān |
dīkṣito niyamastho'sāvupavāsaparo'bhavat

स्नातकव्रतिनस्ते तु बाहुशस्त्रा निरायुधाः ।
युयुत्सवः प्रविविशुर्जरासन्धेन भारत

snātakavratinaste tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ |
yuyutsavaḥ praviviśurjarāsandhena bhārata

भक्ष्यमाल्यापणानां च ददृशुः श्रियमुत्तमाम् ।
स्फीतां सर्वगुणोपेतां सर्वकामसमृद्धिनाम्

bhakṣyamālyāpaṇānāṃ ca dadṛśuḥ śriyamuttamām |
sphītāṃ sarvaguṇopetāṃ sarvakāmasamṛddhinām

तां तु दृष्ट्वा समृद्धिं ते वीथ्यां तस्यां नरोत्तमाः ।
राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्णभीमधनञ्जयाः ।
बलाद्गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान्महाबलाः

tāṃ tu dṛṣṭvā samṛddhiṃ te vīthyāṃ tasyāṃ narottamāḥ |
rājamārgeṇa gacchantaḥ kṛṣṇabhīmadhanañjayāḥ |
balādgṛhītvā mālyāni mālākārānmahābalāḥ

कर्पूरशृङ्गं कोष्ठं च सफलं चान्तरापणे ।
वैश्याद्बलाद्गृहीत्वा ते विहृत्य च महारथाः

karpūraśṛṅgaṃ koṣṭhaṃ ca saphalaṃ cāntarāpaṇe |
vaiśyādbalādgṛhītvā te vihṛtya ca mahārathāḥ

विरागवसनाः सर्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः ।
निवेशनमथाजग्मुर्जरासन्धस्य धीमतः

virāgavasanāḥ sarve sragviṇo mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
niveśanamathājagmurjarāsandhasya dhīmataḥ

गोवासमिव वीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा ।
शालस्तम्भनिभास्तेषां चन्दनागुरुरूषिताः

govāsamiva vīkṣantaḥ siṃhā haimavatā yathā |
śālastambhanibhāsteṣāṃ candanāgururūṣitāḥ

अशोभन्त महाराज बाहवो युद्धशालिनाम् ।
तान्दृष्ट्वा द्विरदप्रख्याञ्शालस्कन्दानिवोद्गतान्

aśobhanta mahārāja bāhavo yuddhaśālinām |
tāndṛṣṭvā dviradaprakhyāñśālaskandānivodgatān

व्यूढोरस्कान्मागधानां विस्मयः समपद्यत ।
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विविशुर्मागधालयम्

vyūḍhoraskānmāgadhānāṃ vismayaḥ samapadyata |
advāreṇābhyavaskandya viviśurmāgadhālayam

ते त्वतीत्य जनाकीर्णाः कक्षास्तिस्रो नरर्षभाः ।
अहङ्कारेण राजानमुपतस्थुर्गतव्यथाः

te tvatītya janākīrṇāḥ kakṣāstisro nararṣabhāḥ |
ahaṅkāreṇa rājānamupatasthurgatavyathāḥ

भो शब्देनैव राजानमुचुस्ते तु महारथाः ।
तान्पाद्यमधुपर्कार्हान्गवार्हान्सत्कृतिं गतान् ।
प्रत्युत्थाय जरासन्ध उपतस्थे यथाविधि

bho śabdenaiva rājānamucuste tu mahārathāḥ |
tānpādyamadhuparkārhāngavārhānsatkṛtiṃ gatān |
pratyutthāya jarāsandha upatasthe yathāvidhi

उवाच चैतान्राजाऽसौ स्वागतं वोस्त्विति प्रभुः ।
मौनमासीत्तदा पार्थभीमयोर्जनमेजय

uvāca caitānrājā'sau svāgataṃ vostviti prabhuḥ |
maunamāsīttadā pārthabhīmayorjanamejaya

तेषां मध्ये महाबुद्धिः कृष्णो वचनमब्रवीत् ।
वक्तुं नायाति राजेन्द्र एतयोर्नियमस्थयोः

teṣāṃ madhye mahābuddhiḥ kṛṣṇo vacanamabravīt |
vaktuṃ nāyāti rājendra etayorniyamasthayoḥ

अर्वाङ्निशीथात्परतस्त्वाया सार्धं वदिष्यतः ।
यज्ञागारे स्थापयित्वा राजा राजगृहं वदिष्यतः ।

arvāṅniśīthātparatastvāyā sārdhaṃ vadiṣyataḥ |
yajñāgāre sthāpayitvā rājā rājagṛhaṃ vadiṣyataḥ |

ततोऽर्धरात्रे सम्प्राप्ते यातो यत्र स्थिता द्विजाः ।
तस्य ह्येतद्व्रतं राजन्बभूव भुवि विश्रुतम्

tato'rdharātre samprāpte yāto yatra sthitā dvijāḥ |
tasya hyetadvrataṃ rājanbabhūva bhuvi viśrutam

स्नातकान्ब्राह्मणान्प्राप्ताञ्श्रुत्वा स समितिञ्जयः ।
अप्यर्धरात्रे नृपतिः प्रत्युद्गच्छति भारत

snātakānbrāhmaṇānprāptāñśrutvā sa samitiñjayaḥ |
apyardharātre nṛpatiḥ pratyudgacchati bhārata

तांस्त्वपूर्वेण वेषेण दृष्ट्वा स नृपसत्तमः ।
उपतस्थे जरान्धो विस्मितश्चाभवत्तदा

tāṃstvapūrveṇa veṣeṇa dṛṣṭvā sa nṛpasattamaḥ |
upatasthe jarāndho vismitaścābhavattadā

ते तु दृष्ट्वैव राजानं जरासन्धं नरर्षभाः ।
इदमूचुरमित्रघ्नाः सर्वे भरतसत्तम

te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ jarāsandhaṃ nararṣabhāḥ |
idamūcuramitraghnāḥ sarve bharatasattama

स्वस्त्यस्तु कुशलं राजन्निति तत्र व्यवस्थिताः ।
तं नृपं नृपशार्दूल प्रेक्षमाणाः परस्परम्

svastyastu kuśalaṃ rājanniti tatra vyavasthitāḥ |
taṃ nṛpaṃ nṛpaśārdūla prekṣamāṇāḥ parasparam

तानब्रवीञ्जरासन्धस्तथा पाण्डवयादवान् ।
आस्यतामिति राजेन्द्र ब्राह्मणच्छद्मसंवृतान्

tānabravīñjarāsandhastathā pāṇḍavayādavān |
āsyatāmiti rājendra brāhmaṇacchadmasaṃvṛtān

अथोपविविशुः सर्वे त्रयस्ते पुरुषर्षभाः ।
सम्प्रदीप्तास्त्रयो लक्ष्म्या महाध्वर इवाग्नयः

athopaviviśuḥ sarve trayaste puruṣarṣabhāḥ |
sampradīptāstrayo lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ

तानुवाच जरासन्धः सत्यसन्धो नराधिपः ।
विगर्हमाणः कौरव्य वेषग्रहणवैकृतान् ॥
न स्नातकव्रता विप्रा वहिर्माल्यानुलेपनाः

tānuvāca jarāsandhaḥ satyasandho narādhipaḥ |
vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇavaikṛtān ||
na snātakavratā viprā vahirmālyānulepanāḥ

भवन्तीति नृलोकेऽस्मिन्विदितं मम सर्वशः ।
के यूयं पुष्पवन्तश्च भुजैर्ज्याकृतलक्षणैः

bhavantīti nṛloke'sminviditaṃ mama sarvaśaḥ |
ke yūyaṃ puṣpavantaśca bhujairjyākṛtalakṣaṇaiḥ

बिभ्रतः क्षात्रमोजश्च ब्राह्मण्यं प्रतिजानथ ।
एवं विरागवसना बहिर्माल्यानुलेपनाः

bibhrataḥ kṣātramojaśca brāhmaṇyaṃ pratijānatha |
evaṃ virāgavasanā bahirmālyānulepanāḥ

क्षत्रिया एव लोकेऽस्मिन्विदिता मम सर्वशः ॥
सत्यं वदत के यूयं सत्यं राजसु शोभते

kṣatriyā eva loke'sminviditā mama sarvaśaḥ ||
satyaṃ vadata ke yūyaṃ satyaṃ rājasu śobhate

चैत्यकस्य गिरेः शृङ्गं भित्त्वा किमिह सद्मनि ।
अद्वारेण प्रविष्टाः स्थ निर्भया राजकिल्विषात्

caityakasya gireḥ śṛṅgaṃ bhittvā kimiha sadmani |
advāreṇa praviṣṭāḥ stha nirbhayā rājakilviṣāt

वदध्वं वाचि वीर्यं च ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
कर्म चैतद्विलिङ्गस्थं किं वोऽद्य प्रसमीक्षितम्

vadadhvaṃ vāci vīryaṃ ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ |
karma caitadviliṅgasthaṃ kiṃ vo'dya prasamīkṣitam

एवं च मामुपास्थाय कस्माच्च विधिर्नाहणाम् ।
प्रणीतां नानुगृह्णीत कार्यं किं वाऽस्मदागमे

evaṃ ca māmupāsthāya kasmācca vidhirnāhaṇām |
praṇītāṃ nānugṛhṇīta kāryaṃ kiṃ vā'smadāgame

एवमुक्ते ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः ।
स्निग्धगमभीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥
xकृष्ण उवाच ।

evamukte tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ |
snigdhagamabhīrayā vācā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
xkṛṣṇa uvāca |

स्नातकान्ब्राह्मणान्राजन्विद्ध्यस्मांस्त्वं नराधिप ।
स्नातकव्रतिनो राजन्ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः

snātakānbrāhmaṇānrājanviddhyasmāṃstvaṃ narādhipa |
snātakavratino rājanbrāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ

विशेषनियमाश्चैषामविशेषाश्च सन्त्युत ।
विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमृच्छति

viśeṣaniyamāścaiṣāmaviśeṣāśca santyuta |
viśeṣavāṃśca satataṃ kṣatriyaḥ śriyamṛcchati

पुष्पवत्सु ध्रुवा श्रीश्च पुष्पवन्तस्ततो वयम् ।
क्षत्रियो बाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान् ॥
अम्प्रगल्भं वचस्तस्य तस्माद्बार्हद्रथेरितम्

puṣpavatsu dhruvā śrīśca puṣpavantastato vayam |
kṣatriyo bāhuvīryastu na tathā vākyavīryavān ||
ampragalbhaṃ vacastasya tasmādbārhadratheritam

स्ववीर्यं क्षत्रियाणां तु बाह्वोर्धाता न्यवेशयत् ।
तद्दिदृक्षसि चेद्राजन्द्रष्टास्यद्य न संशयटः

svavīryaṃ kṣatriyāṇāṃ tu bāhvordhātā nyaveśayat |
taddidṛkṣasi cedrājandraṣṭāsyadya na saṃśayaṭaḥ

अद्वारेण रिम्पोर्गेहं द्वारेण सुहृदो गृहान् ।
प्रविशन्ति नरा धीरा द्वाराण्येतानि धर्मतः

advāreṇa rimporgehaṃ dvāreṇa suhṛdo gṛhān |
praviśanti narā dhīrā dvārāṇyetāni dharmataḥ

कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नार्हणां वयम् ।
प्रतिगृह्णीम् तद्विद्वि एतन्नः शाश्वतं व्रतम्

kāryavanto gṛhānetya śatruto nārhaṇāṃ vayam |
pratigṛhṇīm tadvidvi etannaḥ śāśvataṃ vratam