अध्याय 2: श्रीकृष्ण इन्द्रप्रस्थ से द्वारका लौटते हैं

उषित्वा खाण्डवप्रस्थे सुखवासं जनार्दनः ।
पार्थैः प्रीतिसमायुक्तैः पूजनार्होऽभिपूजितः

uṣitvā khāṇḍavaprasthe sukhavāsaṃ janārdanaḥ |
pārthaiḥ prītisamāyuktaiḥ pūjanārho'bhipūjitaḥ

गमनाय मतिं चक्रे पितुर्दर्शनलालसः ।
धर्मराजमथामन्त्र्य पृथां च पृथुलोचनः

gamanāya matiṃ cakre piturdarśanalālasaḥ |
dharmarājamathāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulocanaḥ

ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना जगद्वन्द्यः पितृष्वसुः ।
स तया मूर्ध्न्युपाघ्रातः परिष्वक्तश्च केशवः

vavande caraṇau mūrdhnā jagadvandyaḥ pitṛṣvasuḥ |
sa tayā mūrdhnyupāghrātaḥ pariṣvaktaśca keśavaḥ

ददर्शानन्तरं कृष्णो भगिनीं स्वां महायशाः ।
तामुपेत्य हृषीकेशः प्रीत्या बाष्पसमन्वितः

dadarśānantaraṃ kṛṣṇo bhaginīṃ svāṃ mahāyaśāḥ |
tāmupetya hṛṣīkeśaḥ prītyā bāṣpasamanvitaḥ

अर्थ्यं तथ्यं हितं वाक्यं लघु युक्तमनुत्तरम् ।
उवाच भगवान्भद्रां सुभद्रां भद्रभाषिणीम्

arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktamanuttaram |
uvāca bhagavānbhadrāṃ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm

तया स्वजनगामीनि श्रावितो वचनानि सः ।
सम्पूजितश्चाप्यसकृच्छिरसा चाभिवादितः

tayā svajanagāmīni śrāvito vacanāni saḥ |
sampūjitaścāpyasakṛcchirasā cābhivāditaḥ

तामनुज्ञाय वार्ष्णेयः प्रतिनन्द्य च भामिनीम् ।
ददर्शानन्तरं कृष्णां धौम्यं चापि जनार्दनः

tāmanujñāya vārṣṇeyaḥ pratinandya ca bhāminīm |
dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ cāpi janārdanaḥ

ववन्दे च यथान्यायं धौम्यं पुरुषसत्तमः ।
द्रौपदीं सान्त्वयित्वा च सुभद्रां परिदाय च

vavande ca yathānyāyaṃ dhaumyaṃ puruṣasattamaḥ |
draupadīṃ sāntvayitvā ca subhadrāṃ paridāya ca

भ्रातृनभ्यगमद्विद्वान्पार्थेन सहितो बली ।
भ्रातृभिः पञ्चभिः कृष्णो वृतः शक्र इवामरैः

bhrātṛnabhyagamadvidvānpārthena sahito balī |
bhrātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇo vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ

यात्राकालस्य योग्यानि कर्माणि गरुडध्वजः ।
कर्तुकामः शुचिर्भूत्वा स्नातवान्समलङ्कृतः

yātrākālasya yogyāni karmāṇi garuḍadhvajaḥ |
kartukāmaḥ śucirbhūtvā snātavānsamalaṅkṛtaḥ

अर्चयामास देवांश्च द्विजांश्च यदुपुङ्गवः ।
माल्यजाप्यनमस्कारैर्गन्धैरुच्चावचैरपि

arcayāmāsa devāṃśca dvijāṃśca yadupuṅgavaḥ |
mālyajāpyanamaskārairgandhairuccāvacairapi

स कृत्वा सर्वकार्याणि प्रतस्थे तस्थुपां वरः ।
उपेत्य स यदुश्रेष्ठो बाह्यकक्षाद्विनिर्गतः

sa kṛtvā sarvakāryāṇi pratasthe tasthupāṃ varaḥ |
upetya sa yaduśreṣṭho bāhyakakṣādvinirgataḥ

स्वस्ति वाच्यार्हतो विप्रान्दधिपात्रफलाक्षतैः ।
वसु प्रदाय च ततः प्रदक्षिणमथाकरोत्

svasti vācyārhato viprāndadhipātraphalākṣataiḥ |
vasu pradāya ca tataḥ pradakṣiṇamathākarot

काञ्चनं रथमास्थाय तार्क्ष्यकेतनमाशुगम् ।
गदाचक्रासिशार्ङ्गाद्यैरायुधैरावृतं शुभम्

kāñcanaṃ rathamāsthāya tārkṣyaketanamāśugam |
gadācakrāsiśārṅgādyairāyudhairāvṛtaṃ śubham

सुतिथावथ नक्षत्रे मुहूर्ते च गुणान्विते ।
प्रययौ पुण्डरीकाक्षः शैब्यसुग्रीववाहनः

sutithāvatha nakṣatre muhūrte ca guṇānvite |
prayayau puṇḍarīkākṣaḥ śaibyasugrīvavāhanaḥ

अन्वारुरोह चाप्येनं प्रेम्णा राजा युधिष्ठिरः ।
अपास्य चास्य यन्तारं दारुकं यन्तृसत्तमम्

anvāruroha cāpyenaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamam

अभीषून्सम्प्रजग्राह स्वयं कुरुपतिस्तदा ।
उपारुह्यार्जुनश्चाऽपि चामरव्यजनं सितम्

abhīṣūnsamprajagrāha svayaṃ kurupatistadā |
upāruhyārjunaścā'pi cāmaravyajanaṃ sitam

रुक्मदण्डं बृहद्बाहुर्विदुधाव प्रदक्षिणम् ।
तथैव भीमसेनोऽपि रथमारुह्य वीर्यवान्

rukmadaṇḍaṃ bṛhadbāhurvidudhāva pradakṣiṇam |
tathaiva bhīmaseno'pi rathamāruhya vīryavān

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
वैडूर्यमणिदण्डं च चामीकरविभूषितम् ।

chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam |

दधार तरसा भीमः मुच्छत्रं शार्ङ्गधन्वने ।
भीमसेनार्जुनौ चापि यमावरिनिषूदनौ

dadhāra tarasā bhīmaḥ mucchatraṃ śārṅgadhanvane |
bhīmasenārjunau cāpi yamāvariniṣūdanau

पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णमृत्विक्पौरजनैर्वृता ।
स तथा भ्रातृभिः सर्वैः केशवः परवीरहा

pṛṣṭhato'nuyayuḥ kṛṣṇamṛtvikpaurajanairvṛtā |
sa tathā bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ keśavaḥ paravīrahā

अन्वीयमानः शुशुभे शिष्यैरिव गुरुः प्रियैः ।
अभिमन्युं च सौभद्रं वृद्धैः परिवृतस्तथा

anvīyamānaḥ śuśubhe śiṣyairiva guruḥ priyaiḥ |
abhimanyuṃ ca saubhadraṃ vṛddhaiḥ parivṛtastathā

रथमारोप्य निर्यातो धौम्यो ब्राह्मणपुङ्गवः ।
इन्द्रप्रस्थमतिक्रम्य क्रोशमात्रं महाद्युतिः ।
पार्थमामन्त्र्य गोविन्दः परिष्वज्य सुपीडितम्

rathamāropya niryāto dhaumyo brāhmaṇapuṅgavaḥ |
indraprasthamatikramya krośamātraṃ mahādyutiḥ |
pārthamāmantrya govindaḥ pariṣvajya supīḍitam

युधिष्ठरं पूजयित्वा भीमसेनं यमौ तथा ।
परिष्वक्तो भृशं तैस्तु यमाभ्यामभिवादितः

yudhiṣṭharaṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā |
pariṣvakto bhṛśaṃ taistu yamābhyāmabhivāditaḥ

योजनार्धमथो गत्वा कृष्णः परपुरञ्जयः ।
युधिष्ठिरं समामन्त्र्य निवर्तस्वेति भारत

yojanārdhamatho gatvā kṛṣṇaḥ parapurañjayaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ samāmantrya nivartasveti bhārata

ततोऽभिवाद्य गोविन्दः पादौ जग्राह धर्मवित् ।
उत्थाप्य धर्मराजस्तु मूर्ध्न्युपाघ्राय केशवम्

tato'bhivādya govindaḥ pādau jagrāha dharmavit |
utthāpya dharmarājastu mūrdhnyupāghrāya keśavam

पाण्डवो यादवश्रेष्ठं कृष्णं कमललोचनम् ।
गम्यतामित्यनुज्ञाप्य धर्मराजो युधिष्ठिरः

pāṇḍavo yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam |
gamyatāmityanujñāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

ततस्तैः संविदं कृत्वा यथावन्मधुसूदनः ।
निवर्त्य च तथा कृच्छ्रात्पाण्डवान्सपदानुगान्

tatastaiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvanmadhusūdanaḥ |
nivartya ca tathā kṛcchrātpāṇḍavānsapadānugān

स्वां पुरीं प्रययौ हृष्टो यथा शक्रोऽमरावतीम् ॥
लोचनैरनुजग्मुस्ते तमादृष्टिपथात्तदा

svāṃ purīṃ prayayau hṛṣṭo yathā śakro'marāvatīm ||
locanairanujagmuste tamādṛṣṭipathāttadā

मनोभिरनुजग्मुस्ते कृष्णं प्रीतिसमन्वयात् ।
अतृप्तमनसामेव तेषां केशवदर्शने

manobhiranujagmuste kṛṣṇaṃ prītisamanvayāt |
atṛptamanasāmeva teṣāṃ keśavadarśane

क्षिप्रमन्तर्दधे शौरिश्चक्षुषां प्रियदर्शनः ।
अकामा एव पार्थास्ते गोविन्दगमानसाः

kṣipramantardadhe śauriścakṣuṣāṃ priyadarśanaḥ |
akāmā eva pārthāste govindagamānasāḥ

निवृत्योपययुस्तूर्णं स्वं पुरं पुरुषर्षभाः ।
स्यन्दनेनाथ कृष्णोऽपि त्वरितं द्वारकामगात्

nivṛtyopayayustūrṇaṃ svaṃ puraṃ puruṣarṣabhāḥ |
syandanenātha kṛṣṇo'pi tvaritaṃ dvārakāmagāt

सात्वतेन च वीरेण पृष्ठतो यायिना तदा ।
दारुकेण च सूतेन सहितो देवकीसुतः ।
स गतो द्वारकां विष्णुर्गरुत्मानिव वेगवान्

sātvatena ca vīreṇa pṛṣṭhato yāyinā tadā |
dārukeṇa ca sūtena sahito devakīsutaḥ |
sa gato dvārakāṃ viṣṇurgarutmāniva vegavān

निवृत्य धर्मराजस्तु सह भ्रातृभिरच्युतः ।
सुहृत्परिवृतो राजा प्रविवेश पुरोत्तमम्

nivṛtya dharmarājastu saha bhrātṛbhiracyutaḥ |
suhṛtparivṛto rājā praviveśa purottamam

विसृज्य सुहृदः सर्वान्भ्रातॄन्पुत्रांश्च धर्मराट् ।
मुमोद पुरुषव्याघ्रो द्रौपद्या सहितो नृप

visṛjya suhṛdaḥ sarvānbhrātṝnputrāṃśca dharmarāṭ |
mumoda puruṣavyāghro draupadyā sahito nṛpa

केशवोपि मुदा युक्तः प्रविवेश पुरोत्तमम् ।
पूज्यमानो यदुश्रेष्ठैरुग्रसेनमुखैस्तथा

keśavopi mudā yuktaḥ praviveśa purottamam |
pūjyamāno yaduśreṣṭhairugrasenamukhaistathā

आहुकं पितरं वृद्धं मातरं च यशस्विनीम् ।
अभिवाद्य बलं चैव स्थितः कमललोचनः

āhukaṃ pitaraṃ vṛddhaṃ mātaraṃ ca yaśasvinīm |
abhivādya balaṃ caiva sthitaḥ kamalalocanaḥ

प्रद्युम्नसाम्बनिशठांश्चरुदेष्णं गदं तथा ।
अनिरुद्धं च भानुं च परिष्वज्य जनार्दनः

pradyumnasāmbaniśaṭhāṃścarudeṣṇaṃ gadaṃ tathā |
aniruddhaṃ ca bhānuṃ ca pariṣvajya janārdanaḥ

स वृद्धैरभ्यनुज्ञातो रुक्मिण्या भवनं ययौ ।
स तत्र भवने दिव्ये प्रमुमोद सुखी सुखम्

sa vṛddhairabhyanujñāto rukmiṇyā bhavanaṃ yayau |
sa tatra bhavane divye pramumoda sukhī sukham

एतस्मिन्नन्तरे राजन्मयो दैत्याधिपस्तदा ।
विधिवत्कल्पयामास सभां धर्मसुताय वै

etasminnantare rājanmayo daityādhipastadā |
vidhivatkalpayāmāsa sabhāṃ dharmasutāya vai