अध्याय 17: दो खण्डों में जरासन्ध का जन्म

जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च ।
या वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता

jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca |
yā vai yuktā matiḥ seyamarjunena pradarśitā

न स्म मृत्युं वयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
न चापि कञ्चिदमरमयुद्धेनानुशुश्रुम

na sma mṛtyuṃ vayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā |
na cāpi kañcidamaramayuddhenānuśuśruma

एतावदेव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम् ।
नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान्

etāvadeva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam |
nayena vidhidṛṣṭena yadupakramate parān

सुनयस्यानपायस्य संयोगे परमः क्रमः ।
सङ्गत्या जायतेऽसाम्यं साम्यं च न भवेद्द्वयोः

sunayasyānapāyasya saṃyoge paramaḥ kramaḥ |
saṅgatyā jāyate'sāmyaṃ sāmyaṃ ca na bhaveddvayoḥ

अनयस्यानुपायस्य संयुगे परमः क्षयटः ।
संशयो जायते साम्याज्जयश्च न भवेद्द्वयोः

anayasyānupāyasya saṃyuge paramaḥ kṣayaṭaḥ |
saṃśayo jāyate sāmyājjayaśca na bhaveddvayoḥ

ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेशसमीपगाः ।
कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः ॥
पररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः

te vayaṃ nayamāsthāya śatrudeśasamīpagāḥ |
kathamantaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ ||
pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ

व्यूढानीकैरतिबलैर्न युद्व्येदरिभिः सह ।
इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते

vyūḍhānīkairatibalairna yudvyedaribhiḥ saha |
iti buddhimatāṃ nītistanmamāpīha rocate

अनवद्या ह्यसम्बुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत् ।
शत्रुदेशमुपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे

anavadyā hyasambuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat |
śatrudeśamupākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe

एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभः ।
अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षयं नैव लक्षये

eko hyeva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabhaḥ |
antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣayaṃ naiva lakṣaye

अथवैनं निहत्याजौ शेषेणापि समाहताः ।
प्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः

athavainaṃ nihatyājau śeṣeṇāpi samāhatāḥ |
prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ

कृष्ण कोऽयं जरासन्धः किंवीर्यः किम्पराक्रमः ।
यस्त्वां स्पृष्ट्वाऽग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा

kṛṣṇa ko'yaṃ jarāsandhaḥ kiṃvīryaḥ kimparākramaḥ |
yastvāṃ spṛṣṭvā'gnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā

शृणु राजञ्जरासन्धो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः ।
यथा चोपेक्षितोऽस्माभिर्बहुशः कृतविप्रियः

śṛṇu rājañjarāsandho yadvīryo yatparākramaḥ |
yathā copekṣito'smābhirbahuśaḥ kṛtavipriyaḥ

अक्षौहिणीनां तिसृणां पतिः समरदर्पितः ।
राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिर्बली

akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇāṃ patiḥ samaradarpitaḥ |
rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatirbalī

रूपवान्वीर्यसम्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः ।
नित्यं दीक्षाङ्किततनुः शतक्रतुरिवापरः

rūpavānvīryasampannaḥ śrīmānatulavikramaḥ |
nityaṃ dīkṣāṅkitatanuḥ śatakraturivāparaḥ

तेजसा सूर्यसङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः ।
यश्चान्तकसमः क्रोधे श्रिया वैश्रवणोपमः

tejasā sūryasaṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
yaścāntakasamaḥ krodhe śriyā vaiśravaṇopamaḥ

स्वराज्यं कारयामास मगधेषु गिरिव्रजे ।
तस्याभिजनसंयुक्तैर्गणैर्भरतसत्तम ।
व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः

svarājyaṃ kārayāmāsa magadheṣu girivraje |
tasyābhijanasaṃyuktairgaṇairbharatasattama |
vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ

स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभः ।
उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंयुते ।
तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः

sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabhaḥ |
upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃyute |
tayoścakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ

नातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां सन्निधौ तदा ।
स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां वसुधाधिपः

nātivartiṣya ityevaṃ patnībhyāṃ sannidhau tadā |
sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ vasudhādhipaḥ

प्रियाम्भामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः ।
तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः

priyāmbhāmanurūpābhyāṃ kareṇubhyāmiva dvipaḥ |
tayormadhyagataścāpi rarāja vasudhādhipaḥ

गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः ।
विषयेषु निमग्रस्य तस्य यौवनमत्यगात्

gaṅgāyamunayormadhye mūrtimāniva sāgaraḥ |
viṣayeṣu nimagrasya tasya yauvanamatyagāt

न च वंशकरः पुत्रस्तस्याजायत कश्चन ।
मङ्गलैर्बभिर्होमैः पुत्रकामाभिरिष्टिभिः

na ca vaṃśakaraḥ putrastasyājāyata kaścana |
maṅgalairbabhirhomaiḥ putrakāmābhiriṣṭibhiḥ

नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम् ।
स भार्याभ्यां च सहितो निर्वेदमगमद्धृशम्

nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam |
sa bhāryābhyāṃ ca sahito nirvedamagamaddhṛśam

राज्यं चापि परित्यज्य तपोवनमथाश्रयत् ।
वार्यमाणः प्रकृतिभिर्नृपभक्त्या विशाम्पते

rājyaṃ cāpi parityajya tapovanamathāśrayat |
vāryamāṇaḥ prakṛtibhirnṛpabhaktyā viśāmpate

अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः ॥
शुश्राव तपसि श्रेष्ठमुदारं चण्डकौशिकम्

atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ ||
śuśrāva tapasi śreṣṭhamudāraṃ caṇḍakauśikam

यदृच्छयाऽऽगतं तं तु वृक्षमूलमुपाश्रितम् ।
पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वयत्नैरतोषयत्

yadṛcchayā''gataṃ taṃ tu vṛkṣamūlamupāśritam |
patnībhyāṃ sahito rājā sarvayatnairatoṣayat

बृहद्रथं च स ऋषिर्यथावच्चाभ्यनन्दत ।
उपविष्टः स तेनाथ अनुज्ञातो महात्मना

bṛhadrathaṃ ca sa ṛṣiryathāvaccābhyanandata |
upaviṣṭaḥ sa tenātha anujñāto mahātmanā

तमपृच्छत्तदा विप्रः किमागमनमित्यथ ।
विप्रैरनुगतस्यैव पत्नीभ्यां सहितस्य च

tamapṛcchattadā vipraḥ kimāgamanamityatha |
viprairanugatasyaiva patnībhyāṃ sahitasya ca

स उवाच मुनिं राजा भगवन्नास्ति मे सुतः ।
अपुत्रस्य तु राज्येन वृद्धत्वे किं प्रयोजनम्

sa uvāca muniṃ rājā bhagavannāsti me sutaḥ |
aputrasya tu rājyena vṛddhatve kiṃ prayojanam

सोऽहं तपश्चरिष्यामि पत्नीभ्यां सहितो वने ।
नाप्रजस्य मुने किर्तिः स्वधा चैवाक्षया भवेत् ।
एवमुक्तः स राज्ञा तु मुनिः कारुण्यमागतः

so'haṃ tapaścariṣyāmi patnībhyāṃ sahito vane |
nāprajasya mune kirtiḥ svadhā caivākṣayā bhavet |
evamuktaḥ sa rājñā tu muniḥ kāruṇyamāgataḥ

तमब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवागृषिसत्तमः ।
परितुष्टोऽस्मि राजेन्द्र वरं वरय सुव्रत

tamabravītsatyadhṛtiḥ satyavāgṛṣisattamaḥ |
parituṣṭo'smi rājendra varaṃ varaya suvrata

ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच बृहद्रथः ।
पुत्रदर्शननैराश्याद्बाष्पसन्दिग्धया गिरा

tataḥ sabhāryaḥ praṇatastamuvāca bṛhadrathaḥ |
putradarśananairāśyādbāṣpasandigdhayā girā

भगवन् राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम् ।
किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे

bhagavan rājyamutsṛjya prasthitasya tapovanam |
kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me

एतच्छ्रुत्वा मुनिर्ध्यानमगमन्क्षुभितेन्द्रियः ।
तस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत

etacchrutvā munirdhyānamagamankṣubhitendriyaḥ |
tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśata

तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात ह ।
अवानमशुकादष्टमेकमाम्रफलं किल

tasyopaviṣṭasya munerutsaṅge nipapāta ha |
avānamaśukādaṣṭamekamāmraphalaṃ kila

तत्प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च ।
राज्ञे ददावप्रतिमं पुत्रसम्प्राप्तिकारणम्

tatpragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca |
rājñe dadāvapratimaṃ putrasamprāptikāraṇam

उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिः ।
गच्छ राजन्कृतार्थोऽसि निवर्तस्व नराधिप

uvāca ca mahāprājñastaṃ rājānaṃ mahāmuniḥ |
gaccha rājankṛtārtho'si nivartasva narādhipa

एष ते तनयो राजन्मा तपेह तपोवने ।
प्रजाः पालय धर्मेण एव धर्मो महीक्षिताम्

eṣa te tanayo rājanmā tapeha tapovane |
prajāḥ pālaya dharmeṇa eva dharmo mahīkṣitām

यजस्व विविधैर्यज्ञैरिन्द्रं तर्पय चेन्दुना ।
पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य तत आश्रममाव्रज

yajasva vividhairyajñairindraṃ tarpaya cendunā |
putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramamāvraja

अष्टौ वरान्प्रयच्छामि तव पुत्रस्य पार्थिव ।
ब्रह्मण्यत्वमजेयत्वं युद्धेषु च तथा मतिः

aṣṭau varānprayacchāmi tava putrasya pārthiva |
brahmaṇyatvamajeyatvaṃ yuddheṣu ca tathā matiḥ

प्रियातिथेयतां चैव दीनानामन्ववेक्षणम् ।
तथा बलं च सुभहल्लोके कीर्ति च शाश्वतीम्

priyātitheyatāṃ caiva dīnānāmanvavekṣaṇam |
tathā balaṃ ca subhahalloke kīrti ca śāśvatīm

अनुरागं प्रजानां चेत्येवमष्टौ वरान्नृप ।
गच्छ त्वं कृतकृत्योऽसि निवर्तस्व जनाधिप

anurāgaṃ prajānāṃ cetyevamaṣṭau varānnṛpa |
gaccha tvaṃ kṛtakṛtyo'si nivartasva janādhipa

अनुज्ञातः स ऋषिणा पत्नीभ्यां सहितो नृपः ।
पौरैरनुगतश्चापि विवेश स्वपुरं ततः

anujñātaḥ sa ṛṣiṇā patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ |
paurairanugataścāpi viveśa svapuraṃ tataḥ

यथासमयमाज्ञाय तदा स नृपसत्तमः ।
द्वाभ्यामेकं फलं प्रादात्पत्नीभ्यां भरतर्षभ

yathāsamayamājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ |
dvābhyāmekaṃ phalaṃ prādātpatnībhyāṃ bharatarṣabha

मुनेश्च बहुमानेन कालस्य च विपर्ययात् ।
ते तदाम्रं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः शुभे ।

muneśca bahumānena kālasya ca viparyayāt |
te tadāmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayāmāsatuḥ śubhe |

तयोः समभवद्गर्भः फलप्राशनसम्भवः ।
ते च दृष्ट्वा स नृपतिः परां मुदमवाप ह

tayoḥ samabhavadgarbhaḥ phalaprāśanasambhavaḥ |
te ca dṛṣṭvā sa nṛpatiḥ parāṃ mudamavāpa ha

अथ काले महाप्राज्ञ यथासमयमागते ।
जायेतामुभे राजञ्शरीरशकले तदा

atha kāle mahāprājña yathāsamayamāgate |
jāyetāmubhe rājañśarīraśakale tadā

एकाक्षिबाहुचरणे अर्धोदरमुखस्फिचे ।
दृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपतुरुभे भृशम्

ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphice |
dṛṣṭvā śarīraśakale pravepaturubhe bhṛśam

उद्विग्रे सह संमन्त्र्य ते भगित्यौ तदाऽबले ।
सजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते

udvigre saha saṃmantrya te bhagityau tadā'bale |
sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite

तयोर्धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसम्प्लवे ।
निर्गम्यान्तः पुरद्वारात्समुत्सृज्याभिजग्मतुः

tayordhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasamplave |
nirgamyāntaḥ puradvārātsamutsṛjyābhijagmatuḥ

दुकूलाभ्यां सुसञ्छन्ने पाण्डराभ्यामुभे तदा ।
अज्ञाते कस्यचित्ते तु जहतुस्ते चतुष्पथे

dukūlābhyāṃ susañchanne pāṇḍarābhyāmubhe tadā |
ajñāte kasyacitte tu jahatuste catuṣpathe

ततो विविशतुर्धात्र्यौ पुनरन्तः पुरं तदा ।
कथयामासतुरुभे देवीभ्यां तु पृथक्पृथक्

tato viviśaturdhātryau punarantaḥ puraṃ tadā |
kathayāmāsaturubhe devībhyāṃ tu pṛthakpṛthak

ते चतुष्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी ।
जग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना

te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī |
jagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā

कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसी ।
संयोजयामास तदा विधानबलचोदिता

kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī |
saṃyojayāmāsa tadā vidhānabalacoditā

ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभ ।
एकमूर्तिधरो वीरः कुमारः समपद्यत

te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha |
ekamūrtidharo vīraḥ kumāraḥ samapadyata

ततः सा राक्षसी राजन्विस्मयोत्फुल्ललोचना ।
न शशाक समुद्वोदुं वज्रसारमयं शिशुम्

tataḥ sā rākṣasī rājanvismayotphullalocanā |
na śaśāka samudvoduṃ vajrasāramayaṃ śiśum

बालस्ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः ।
प्राक्रोशदतिसंरब्धः सतोय इव तोयदः

bālastāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ |
prākrośadatisaṃrabdhaḥ satoya iva toyadaḥ

तेन शब्देन सम्भ्रान्तः सहसाऽन्तः पुरे जनः ।
निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परन्तप

tena śabdena sambhrāntaḥ sahasā'ntaḥ pure janaḥ |
nirjagāma naravyāghra rājñā saha parantapa

ते चाबले परिम्लाने पयः पूर्णपयोधरे ।
निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाब्यगच्छताम्

te cābale parimlāne payaḥ pūrṇapayodhare |
nirāśe putralābhāya sahasaivābyagacchatām

ते च दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम् ।
तं च बालं सुबलिनं चिन्तयामास राक्षसी

te ca dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasaṃtatim |
taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayāmāsa rākṣasī

नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः ।
बालं पुत्रमिमं हन्तुं धार्मिकस्य महात्मनः

nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥ |
bālaṃ putramimaṃ hantuṃ dhārmikasya mahātmanaḥ

सा तं बालमुपादाय मेघलेखेन भास्करम् ।
कृत्वा च मानुषं रूपमुवाच वसुधाधिपम्

sā taṃ bālamupādāya meghalekhena bhāskaram |
kṛtvā ca mānuṣaṃ rūpamuvāca vasudhādhipam

बृहद्रथ सुतस्तेऽयं मया दत्तः प्रगृह्यताम् ।
तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात् ।
धात्रीजनपरित्यक्तो मयाऽयं परिरक्षितः

bṛhadratha sutaste'yaṃ mayā dattaḥ pragṛhyatām |
tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt |
dhātrījanaparityakto mayā'yaṃ parirakṣitaḥ

ततस्ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभे ।
तं बालमभिपद्याशु प्रस्रवैरभ्यषिञ्जताम्

tataste bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe |
taṃ bālamabhipadyāśu prasravairabhyaṣiñjatām

ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तदुपलभ्य च ।
अपृच्छद्धेमगर्भाभां राक्षसीं तामराक्षसीम्

tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tadupalabhya ca |
apṛcchaddhemagarbhābhāṃ rākṣasīṃ tāmarākṣasīm

कात्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनी ।
कामं मा ब्रूहि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे

kātvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī |
kāmaṃ mā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me